ابوالفضل شاهي
آتشكده يا چارتاقي، چشمه، آبشار و باغ تالار.  اگر به نياسر برويد، بارها اين كلمه ها را مي شنويد. نياسر، باغ شهري در اطراف كاشان است. اگر به طرفش برويد ( با هر منظوري)، دست خالي برنمي گرديد. اين جا براي همة سليقه ها چيزي هست. براي باستان شناسان، آتشكده؛ براي غارشناسان، غار رئيس؛ براي آسمان شناسان، رصدخانه و شب هاي تميز؛ براي طبيعت شناسان، گياهان متنوع؛ و براي چشمه شناسان، چشمة چند هزار سالة اسكندر؛ و براي توريست ها، سايه و صداي آبشار و چاي و قليان.
ضمنا قبل از گردش در نياسر، حتما سري به پايگاه ميراث فرهنگي آن جا هم بزنيد. بين پايگاه هاي ميراث فرهنگي ايران، واقعا نمونه  است. در كتاب هاي تاريخي نوشته شده كه اردشير بابكان، آن جا را بنا كرد. انگار اردشير از جنگي كه پيروز شده بود، برمي گشته كه به نياسر مي رسد. مي بيند آب از سر كوهي مي جوشد و به پايين مي ريزد. و با سپاهش كنار چشمه مي ماند و حكم به شادي و جشن مي دهد. وزيرانش به او مي گويند لهو و لعب براي لشگر جنگي خوب نيست ولي اردشير دستور مي دهد كه مجلس شادي را با سرهاي دشمنانش تزئين كنند و به فارسي قديم مي گويد هراييند خرن آفرينان سر (يعني بياراييد با سرهاي شجاعان ) و كنار آن چشمه، دستور ساختن شهري را مي دهد. اسم نياسر از اين جملة اردشير گرفته شده.
نياسر، شهر آيين هاي باستاني است. مردم، مراسم محرم و رمضان و شب يلدا و عيد قربان و مراسم قاليشويان را قرن هاست زنده نگه داشته اند.
نياسر يكي از مناطق مورد علاقة ستاره شناسان است و هر سال، شب يلدا در پاي چهارتاقي به آسمان خيره مي شوند. در كنار چهارتاقي، يك رصدخانه هم ساخته اند. مكتب نجومي كاشي، يكي از مكاتب شناخته شدة نجوم در جهان است (از قول دكتر غياث آبادي).
گل  محمدي، گل ملي ايران است. عطر و گلابگيري، هزاران سال قدمت دارد و اين نشان دهندة خوش مشامي ايرانيان است.
به گفتة كارشناسان، غار رئيس يك غار ميترايي بوده و جشن هاي ميترايي هم در نياسر برگزار مي شده. بناهايي كه در نياسر براي ديدن خورشيد بوده اند، نشان دهندة رواج آيين ميترايي در آن جا هستند.
روستاهاي شمالي كاشان، از زيباترين روستاهاي ايران هستند. از نياسر و كله و ارمك و مشهد اردهال و حسنارود و نشلج، تا كله جار و خاوه و نراق و مرق، تا ويدوج و ويدوجا و برزك و آزران و علوي و سار و وادقان و ون...
آتشكده
بالاي چشمة اسكندر، آتشكدة نياسر است. مظهر چشمه (محل بيرون زدن آب) زير اين آتشكده است و آب از زير آتش بيرون مي آيد. چند هزار سال است كه چشمه مي جوشد، ولي قرن هاست كه آتشكده خاموش شده. منجمين امروزي، چارتاقي نياسر را يك تقويم خورشيدي مي دانند كه مي توان با آن زمان رسيدن خورشيد به نقطة انقلاب زمستاني و آغاز سال نوي ميترايي را با دقت تشخيص داد. و مي گويند خورشيد در هر فصلي به شكلي از ميان پايه ها پيداست و يكي از دقيق ترين تقويم ها براي تشخيص آغاز فصول است
عيد قربان
يك گاو نر زردرنگ را در قسمت زنانة چشمة اسكندر ذبح مي كردند تا خون قرباني، وارد آب چشمه شود و پاي تمام درختان نياسر برود. اولا، قرباني كردن براي اين كه چشمه هميشه پرآب باشد؛ و دوم، متبرك شدن تمام مزارع و باغات از خون قرباني
ريشه ها و شرشرها
اين جا بايد داد بزنم، به خاطر اين كه صداي شرشر آب آن قدر زياد است كه شايد نشنويد. ريشه هاي درختان براي آب، جويي ساخته اند؛ جويي كه از آبشار تالار تا آبشار اصلي مي رسد و با ريشة درختان ساخته شده است. طبيعت چه كارها كه نمي  كند
سنگِ بُنْ ميله
جايي كه آبشار تمام مي شود، آسياب و حمام ساخته اند. آسيابان اوس مندآقا ذاكري مي گويد كه سنگ بن ميلة آسياب را چند ماه پيش برده اند. سنگ بن ميله، سنگي است كه تمام وزن سنگ هاي آسياب روي آن بوده و ميلة انتهايي آسياب، توي آن مي چرخيده. سنگي به اندازة يك مشت كه قرن ها ميلة آسياب توي آن مي چرخيده؛ بدون آن كه كوچك ترين فرسايشي پيدا كند. عجب!
آيين ها
روز عاشورا و 21 رمضان، نخل ها از خواب بيدار مي شوند. پنج نخل نياسر، يكي يكي از پنج محلة نياسر راه مي افتند. از پايين ترين محله تا مظهر چشمه. و در بين راه، مردم نذرهايشان را داخل نخل مي گذارند. بعد از عزاداري هم دوباره به محل هاي خودشان برمي گردند. از صبح تا غروب، اين مراسم طول مي كشد. نياسر، شهر آيين هاست
آلاله ها
بهار نياسر، فصل آلاله ها و گل  محمدي است. نياسر هم مانند قمصر، شهر گلاب است و هر فصلي در نياسر با رسمي باستاني آغاز مي شود. بهار با مراسم گلابگيري، پاييز با مراسم قاليشويان در مشهدِ قالي، و زمستان با مراسم شب يلدا كه اين جا به آن بسيار مقيدند
سنگ قبرهاي نياسري
كبوتر، پيك آناهيتاست و سرو، درختي ايراني كه مي گويند زردشت از بهشت آورده. شانه هاي قبر، اگر دوطرفه باشند مرحوم زن است و اگر يك طرفه باشند مرحوم مرد. در گودي  اي كه سنگ تراش بالاي سنگ قبر مي كنده، آب جمع مي شده تا پرندگان هم براي مرده طلب بخشايش كنند
آبشار نياسر
سبزي نياسر از چشمة هزاران سالة آن است. اين چشمه هم از دل كوه هاي كركس بيرون مي آيد، مانند چشمة سليمان فين. در فارسي باستان، كره كه وسه ( همان كركس) به معني منابع آب هاي زيرزميني است. آب از چشمة اسكندر بيرون مي آيد و به سه قسمت مساوي تقسيم مي شود. دو قسمت از اين آب، وارد باغ تالار مي شود و از باغ مي گذرد و از بالاي كوه پايين مي ريزد. آبشار ، معروف ترين جاي نياسر است
چاه ديو و وغار رئيس
غار رئيس در كنار باغ تالار و آبشار، و پايين تر از آتشكده و چشمه كنده شده. افسانه هاي محلي مي گويند اين غار به غارهاي نوش آباد مي رسد. نوش آباد، 30 كيلومتري نياسر است. اين غار هنوز كامل كشف نشده و جاهايي از آن، بر اثر زلزله تخريب شده. اين غار، دست ْكنده است و به قولي معبد ميترايي بوده. در تمامي غار، هوا جريان دارد و در اين كه غار رئيس به چاه ديو و جوشقان استرك در 8 كيلومتري نياسر وصل است، شكي نيست