احسان رضايي
طرح: هومن مرتضوي
عصر، عصر سرعت است و تكنولوژي و مينيمال. معلوم است كه در ميان گرفتاري هاي زندگي مدرن، ديگر كسي توقع ندارد كه بنشينيم و رمان هاي هشت جلدي و بلند بخوانيم. اما كتاب هايي هم هستند كه حيف است تنها به دليل حجيم بودن كنار گذاشته شوند. فرصت هايي مثل تعطيلات تابستان، خوب است براي همين جور كارها كه ديگر هيچ وقت فرصت انجامش را نداريم.
اين، منوي پيشنهادي همشهري جوان است براي تعطيلات طولاني تابستان:

چشيدن طعم هلو
سال 1990 وقتي دولت فرانسه مي خواست زبان فارسي را از فهرست زبان هاي خارجي قابل تدريس در دبيرستان ها حذف كند، ايراني ها با اين تصميم مخالفت كردند و دولت فرانسه را مجاب به حفظ زبان فارسي در برنامة دبيرستان ها كردند. يكي از دلايل مخالفان اين تصميم، همين بود كه فارسي زبان هاي امروزي مي توانند متن هاي فارسي مربوط به هزار سال پيش را بدون زحمت بخوانند و بفهمند؛ در حالي كه اين كار براي زبان هايي مثل انگليسي و فرانسه مقدور نيست.
فرصت تعطيلات، فرصت مناسبي است كه بدون واسطة معلم يا استاد ادبيات و كتاب هاي درسي، مستقيما سري به شاهكارهاي زبان خودمان بزنيم و از نزديك با آن ها آشنا شويم. خوشبختانه آن قدر كتاب درجه يك داريم كه مي تواند جوابگوي هر سليقه اي باشد. شاهنامه ، متني اسطوره اي و حماسي است. منطق الطير و مثنوي معنوي داستان هاي سمبليك و عرفاني هستند. خمسه نظامي هم شامل پنج داستان عاشقانه است. به جز شعر، در نثر هم كارهاي بي نظيري داريم. تاريخ بيهقي و تذكره الاولياء و گلستان سعدي را همواره جزو بهترين هاي نثر فارسي مي دانند. در بين استادان ادبيات، يك قاعده اي هست كه مي گويند هركس سعدي و بيهقي را نخوانده باشد، اصلا فارسي نمي فهمد. و واقعا همين طور است. بايد تاريخ بيهقي را خواند و ديد كه زبان فارسي چه امكانات بي نظيري دارد و چقدر عالي مي شود با اين زبان حرف زد. بيهقي در تاريخش، حكايت هايي را كه مشابه اش بارها در تاريخ رخ داده، به اتفاقي يگانه تبديل مي كند و مثلا از اعدام حسنك وزير، يك تراژدي تمام عيار مي سازد و ما را هم مثل خودش شيفتة استادش، بونصرمُشكان مي كند. پابلو نرودا در معرفي كارهاي خوليو كورتاسار يك تكه دارد كه انصافا بايد آن را در مورد تاريخ بيهقي به كار برد. نرودا آن جا مي گويد كه هر كس كارهاي كورتاسار را نخواند، بدبخت است. نخواندن قصه هاي او، بيماري خطرناكي است كه به موقع خود، مي تواند عواقب وحشتناكي به بار آورد. مثل اين كه كسي هيچ وقت طعم هلو را نچشيده باشد. در مورد تاريخ بيهقي هم همين طور است. كسي كه بيهقي نخواند، بدبخت است. باور كنيد.
كليد شروع: سراغ متن هاي خلاصه و گزيده نرويد. تصحيح هاي عجيب و غريبي كه نصف پايين صفحه به نسخة بدَل ها اختصاص دارد هم تمام لذت خواندن را مي گيرد. كتابي كه بين اين دو تا باشد، خوب است. يك متن كامل و ساده. بازخواني هاي جعفر مدرس صادقي از متون كهن (نشر مركز) و چاپ هاي انتشارات هرمس، نمونه هاي خوبي هستند. براي خواندن تذكره الاولياء هم سراغ تصحيح دكتر استعلامي (انتشارات زوار) را بگيريد.

جنگ و صلح به زبان فارسي
آتش بدون دود نادر ابراهيمي در 7جلد و 2600 صفحه و كليدر محمود دولت آبادي در 10 جلد و 2800 صفحه، بلندترين و در عين حال بهترين رمان هاي فارسي هستند. تا جايي كه كليدر در سال 1958، كانديداي نوبل ادبيات شد كه البته رقيب (بوريس پاسترناك با دكتر ژيواگو ) حسابي قدَر بود و مدال نوبل را از چنگش درآورد.
ماجراي هر دوي اين رمان هاي بلند ايراني، داستان هاي تاريخي و ايراني هستند. كليدر داستان يك ياغي است به نام گل محمد كه هنوز هم در خراسان و به خصوص سبزوار مشهور است. آتش بدون دود هم داستاني است از زندگي مردم تركمن و مبارزات يك پزشك تركمن به نام آلني آق اويلر عليه رژيم پهلوي. يعني اين دو رمان به ياغي ها اختصاص دارد و همين هم مي تواند جذابيت شان را بيشتر بكند.
يك دليل ديگر براي خواندن اين دو رمان هم متن خوبشان است كه پر است از جملات قصار و حرف هاي قشنگ. خواندن اين دو تا رمان را از دست ندهيد.
كليد شروع: كليدر ، يك متن واحد دارد و بايد همين طوري از اول شروع كنيد برويد جلو. اما خواندن آتش بدون دود كمي ساده تر است. مي توانيد جلد اول را به تنهايي بخوانيد و از داستانش لذت ببريد. سه جلد اول هم مي توانند يك داستان كامل باشند. سراغ جلد چهارم كه رفتيد، ديگر بايد تا آخر برويد.

تاريخ به مثابه متن ادبي
تاريخ تمدن ويل دورانت، آن قدر كتاب مهم و بزرگي است كه دادن اطلاعاتي نظير اين كه جايزة پوليتزر 1968 را كي برده، بيشتر به شوخي شبيه است. ويل دورانت، در كتابش توانسته پيچيده ترين انديشه ها، روابط و ماجراهاي بشر را به ميان مردم عادي بياورد. تاريخ تمدن يك دورة كامل از تاريخ است: از ابتدا تا سال 1840 و پايان كار ناپلئون. در اين تاريخ عظيم، هم سير دستاوردهاي بشر مثل هنر و فلسفه روايت شده است، هم تاريخ جنگ ها و وقايع مهم و هم زندگي مردم عادي در هر دوره اي. اما اين حجم وسيع كارمانع از آن نشده كه مؤلف، دقت را فداي حجم بكند و در هر بخشي از كتاب، با انبوهي از اطلاعات مواجه ايم كه با قلمِ شاعرانه و دلنشين ويل دورانت، كنار هم چيده شده است. و اين، تاريخ تمدن را به اثري يگانه در حوزة تاريخ نگاري تبديل كرده است. اصلِ كتاب 27 جلد است كه در برگردانِ فارسي 11 جلد شده است. اين مجموعه را شماري از بهترين مترجمان و دانشمندان معاصر به فارسي، ترجمه كرده اند كه همين هم براهميت و جذابيت كتاب اضافه مي كند. عناوين جلدهاي يازده گانة كتاب عبارت اند از: مشرق زمين گاهوارة تمدن، يونان باستان، قيصر و مسيح، عصر ايمان (دو جلد)، رنسانس، اصلاح ديني، آغاز عصر خرد، عصر لويي چهاردهم، عصر ولتر، روسو و انقلاب (دو جلد)، و عصر ناپلئون.
كليد شروع: تاريخ تمدن را بخش بخش و فال فال هم مي شود خواند. خوب است جايي از تاريخ را كه خودتان خوب مي شناسيد اول انتخاب بكنيد و ببينيد كه ويل دورانت همان جا را چقدر عالي تعريف كرده.

چه سرسبز بود دره من
شاهكار ارباب حلقه ها از آن كتاب هايي است كه مي شود چندين  و چندبار خواندشان و هربار نكتة تازه اي را در آن پيدا كرد. اين كتاب از آن ها است كه توان بزرگ شدن همراه صاحبش را دارد و هركس در هر درجه و سطحي مي تواند با  آن ارتباط برقرار كند. مثلا خوب است اين دفعه كتاب را با اين نگاه بخوانيم كه هابيت ها، كوچك ترين موجودات سرزمين ميانه، كه بزرگ ترين كار، يعني نابودي حلقة قدرت را هم به عهده دارند، چقدر شبيه به انسان معاصر هستند؛ تنبل و خوشگذران. چطور است؟
كليد شروع: علاوه بر ترجمة سه جلد ارباب حلقه ها ، هابيت و سيلما ريليون هم به فارسي ترجمه شده اند. خوب است اول هابيت را خواند كه هم ماجراي پيدا كردن حلقه را روايت مي كند و هم مي تواند دستگرمي خوبي براي خواندن ارباب حلقه ها باشد. خواندن سيلما ريليون هم كه شامل داستان هاي بسيار قديمي تر سرزمين ميانه و ماجراي جنگ اول است، براي بعد از سه گانه ارباب حلقه ها خوب است. ديدن فيلم هاي ارباب حلقه ها هم مفيد است.

چرا بايد كلاسيك ها را خواند؟
حالا لازم نيست هرچي تصوير از اقتباس هاي سينمايي آثار كلاسيك توي ذهنتان داريد بريزيد دور. ولي باور كنيد كه هيچ  وقت از يك اثر درجه يك ادبي، يك فيلم خوب درنيامده. آخر همة قدرت آثار كلاسيك ادبي در توصيف ها و جزئيات توصيف ها است. در چيزي كه حتي اگر عين آن توصيف را هم بسازيم، مي شود يك فريم سينمايي ساده؛ و اين وسط، چي از دست مي رود؟ لذت خواندن يك متن فوق العاده. حيف است اين لذت از دست برود. كارهاي كلاسيك موجود در بازار كتاب با ترجمة خوب، اين ها هستند: دن كيشوت سر وانتس (با ترجمة شاهكار محمد قاضي)، جنگ و صلح و آناكارنينا از تولستوي، جنايت و مكافات ، برادران كارامازوف و ابله از داستايفسكي، بينوايان از ويكتور هوگو (ترجمة قديمي حسينقلي مستعان، هنوز هم بهترين است)، مادام بواري گوستاو فلوبر، سرخ و سياه استاندال، تام جونز، كودك سرراهي از هنري فيلدينگ (با ترجمة بي نظير احمد كريمي حكاك)، ديويد كاپرفيلد از چارلز ديكنز، پيرمرد و دريا همينگوي (با ترجمة نجف دريابندري) و البته، ابلوموف ايوان گنجاروف كه في الواقع رساله اي است در ستايش تنبلي.
كليد شروع: خوب است قبل از شروع به خواندن كلاسيك ها، كتاب كم حجم و پرمحتوا و طنزآميز دربارة رمان و داستان  كوتاه سامرست موام را بخوانيد. اين كتاب براي شناساندن اهميت كلاسيك ها، فوق العاده است.

مرد نمايشنامه هاي باراني
هملت ، اتللو ، مكبث ، شاه لير ، تاجر ونيزي ، رومئو و ژوليت ، بودن يا نبودن، مسأله اين است! اين كلمات و عبارات آشنا، براي شكسپير است. مردي كه انگليسي ها او را بعد از نيوتن، بزرگ ترين شخصيت تاريخ خود مي دانند. اروپايي ها، او را بزرگ ترين شاعر تاريخ مي دانند و جهانيان او را به عنوان بزرگ ترين نمايشنامه نويس تاريخ مي شناسند.
حالا اگر فكر مي كنيد اين همه تعريف و تمجيد و قربان صدقه رفتن بيخودي و از جنس نانِ قرضي و هندوانة زير بغل است، خودتان برويد و نمايشنامه هاي شكسپير را بخوانيد و ببينيد اين ستايش ها براي چيست. نمايشنامه هاي شكسپير، ترجمه هاي فارسي متعددي دارد. اما پيشنهاد ما مجموعة دو جلدي مجموعه آثار نمايشي شكسپير ترجمة دكتر پازارگادي (انتشارات سروش) است. اين مجموعه كامل كامل است.
كليد شروع: نياز به هيچ پيش زمينه و مقدمه اي نيست. اگر پيش از اين، يكي دو نمايشنامه خوانده باشيد و كمي هم با تاريخ انگلستان، آشنايي داشته باشيد (چون بسياري از كارهاي شكسپير تاريخي است) لذت بيشتري از متن خواهيد برد. ولي اگر هم نه، هيچ نگران نباشيد. استاد خودش به تنهايي براي لذت بردن از ادبيات كافي است.

هلني كو كه به جنگ تروايي برويم؟
ايلياد و اديسه منبع اصلي ايده ها و الهام هاي ادبيات اروپا است و در بسياري از كتاب ها و فيلم ها به اين دو منظومة حماسي ارجاع داده شده است. بنابراين خواندن اين كتاب ها، براي كسي كه مي خواهد درست و حسابي كتاب بخواند، چيزي در مايه هاي همان نان شب به حساب مي آيد. ايلياد ، داستان جنگ ده سالة تروا است كه با دزديدن هلن شروع مي شود و طي آن آشيل كشته مي شود و نهايتا يوناني ها با حيلة اسب تروا، جنگ را مي برند. اديسه هم شرح ماجراهاي اديسه، قهرمان جنگ تروا، در بازگشت به خانه اش است. اين دو تا منظومة حماسي كه سرودة هومر، شاعر نابيناي يونان است، چند ترجمه به فارسي دارند كه ترجمة استاد سعيد نفيسي (انتشارات علمي و فرهنگي) معروف تر و بهتر است. البته در اين ترجمه، همة اسامي با همان تلفظ اصلي شان آمده اند و مثلا به جاي آشيل، مي خوانيم آخليوس .
كليد شروع: خوب است اول يك خلاصة كوچك و جمع جور از اسطوره ها و افسانه هاي يونان بخوانيد و بعد برويد سراغ متن سنگين و البته شاهكار ايلياد و اديسه . پيشنهاد ما افسانة تروا نوشته راجر لنسلين گرين (انتشارات سروش) است.

به دنبال جان پيچ آخر
شك نكنيد كه خواندن دوبارة سري داستان هاي هري پاتر، آن هم حالا كه چيزهاي خيلي بيشتري از داستان و ماجراهاي آن فهميده ايم، مي تواند به حل معماهاي موجود و حدس زدن پايانِ كار كمك بكند. قبلا در خواندن هري پاتر ها فهميده ايم كه بايستي حواسمان بيشتر از اين ها به متن و اطلاعات ريز جانبي داخل متن باشد. ظاهرا خانم رولينگ، يك پازل عظيم طراحي كرده است كه حلش فقط از آن ها كه حواسشان خيلي خوب جمع است، برمي آيد. براي نمونه، يكي از حدس هايي كه دربارة شخصيت ر.الف.ب مي شود زد، برادر سيريوس بلك است. به جلد اول هري پاتر و محفل ققنوس ، فصل ميدان گريمولد، خانة شماره 12 كه مراجعه بكنيد، مي فهميد چرا.
ضمنا اگر جزو مخالفان سرسخت هري پاتر هستيد، به جاي افتخار كردن به اين كه هيچ وقت لاي اين كتاب را باز نكرده ايد، خواندن مجموعه را تجربه كنيد. از جلد سوم به بعد خواهيد ديد كه تخيل ناب چه معجزه اي مي كند و چه لذتي براي خوانندة كتاب دارد.
كليد شروع: از همان كتاب اول شروع كنيد.