مرتضي سياح
سفر عجيبي بود. هيچ جا نديده بودم كه در منطقة نسبتا كم وسعتي انواع و اقسام آب و هوا وجود داشته باشد. از تركمن صحرا كه واقعا در بعضي جاها كوير كوير است تا جنگل هاي جنوب گرگان كه بعضي جاهايش عبور كردن از ميان درخت ها واقعا غيرممكن است. از آخرين شهرهاي مازندران يعني بهشهر و گلوگاه كه رد بشوي، به استان گلستان مي رسي. يك طرف جاده درياست و در طرف ديگر جنگل هاي انبوه و سرسبز.
اين را هم بگويم كه آن چه مي خوانيد فقط بخش كوچكي از يادداشت هاي اين سفر است كه دست چين شده و فقط گوشه اي از گلستان است.
منطقه اي كه امروز به آن استان گلستان مي گويند، از دوران پيش از تاريخ تا اكنون محل اقامت آدم ها بوده. تپه هاي باستاني و شهر اسبق جرجان و غار كيارم و... همه اين مطلب را به خوبي تأييد مي كنند.
تركمن ها در قسمت هاي شمالي استان در سه شهر بندر تركمن و گنبد و آق  قله ساكن اند و شامل دو تيره يموت و گوكلان مي شوند.
با توجه به تنوع اقوام، لباس هاي محلي بسيار متنوعي در منطقه به چشم مي خورد. زن هاي تركمن پيراهن هاي گلي بلند مي پوشند با يك شال كه به آن يايلق مي گويند. مردهايشان در تابستان كلاه عرقچين و در زمستان كلاه پوستين به سر دارند. اما لباس محلي زنان گرگان پيراهن و شلواري يك رنگ است كه روي پيراهن جليقه مي پوشيدند. و زنان روستايي از دامن هاي پرچين رنگي استفاده مي كنند.
درشت ترين و طلايي ترين خاويار جهان را بايد در بندرتركمن پيدا كرد. هرچند مردم آن جا مي گويند خودشان رنگ خاويار را مدت ها است كه نديده اند.
يك ديوار دويست كيلومتري از زاو در شرق گلستان شروع مي شود و تا منطقة گميشان در نزديكي هاي درياي خزر ادامه دارد. گفته مي شود ديوار، متعلق به دورة ساساني است و براي دفاع از حملة اقوام شمال منطقه ساخته شده. ديوار در طول تاريخ نام هاي مختلفي داشته، مثل سد انوشيروان، سد اسكندر، سد فيروز و يا غزل آلانك. اما قشنگ ترين آن ها قرل آلان يا قار سرخ است.
اگر همت كنيد و اين 200 كيلومتر را برويد، در راه، نزديك به 40 قلعه مي بينيد كه در آن ها سربازان محافظ زندگي مي كردند.
قديمي ترين پارك ملي كشور در 150 كيلومتري شرق گرگان است و بعدها وقتي اين منطقه از مازندران قديم جدا شد، نام گلستان را براي اين استان جديد از اسم اين پارك گرفتند. مساحت پارك 100 هزار هكتار است و اقليم هاي متفاوتي دارد. از جنگل  انبوه گرفته تا استپ.
در گرگان سه تپة بزرگ وجود دارد كه باعث شده سطح شهر كاملا مواج باشد. خانه ها بر روي اين تپه ها منظره هاي جذابي را به وجود آورده اند: تپة هزار پيچ كه هنوز كمتر مسكوني است. تپة زيباشهر كه طولاني ترين تپة گرگان است و تپة گلشهر.
يك چيز جالب! در گرگان روستايي هست كه توي شهر قرار گرفته به اسم قلعه حسن . ماجرا به اين شكل است كه با توجه به توسعه اي كه شهر پيدا كرده، امروز در چهار طرف اين روستا ساخت و ساز شده و جزو گرگان محسوب مي شود، ولي قلعه حسن هنوز همان روستايي است كه قبلا بوده.
با مناره اي خسته
(مسجد جامع)
از دالان بازار نعلبندان كه وارد مي شوي، درِ ورودي نظرت را جلب مي كند. دري چوبي و نسبتا بزرگ. كنجكاوي ات گل مي كند. وارد مي شوي و مي بيني مثل خيلي از بناهاي دورة سلجوقي، صحن در وسط و شبستان ها در اطراف اند. مي پرسي اين جا كجاست؟ جواب مي گيري: مسجد جامع گرگان. با منارة آجري متعلق به سلجوقيان كه كتيبه اي به خط كوفي به دورش پيچيده. كتيبه ها زيادند. مخصوصا وقتي پا به ايوان غربي بگذاري، سنگ نوشته هاي زيادي مي بيني به چند خط. صبركن! در اين ايوان يك چيز ديگري هم هست كه تا نديدي نبايد بيايي بيرون. منبر معروف و قديمي اين مسجد كه رويش حك كرده اند 859 هجري قمري. يعني منبري 570ساله. اين مسجد بارها مرمت شده و همين باعث شده به جز مناره در بقية قسمت ها شكل اولية بنا تغيير كند.
اساسي ترين بازسازي ها هم گويا توسط شاه عباس اول شده و بعد از آن شاه عباس دوم صفوي.
نگهبان ارتفاعات جنوب
(برج رادكان)
بالاي ارتفاعات جنوب گرگان برجي نزديك هزار سال است كه سنگ صبور تمام بادهايي است كه از دره هاي رادكان بالا مي آيند و دور كتيبه هاي پهلوي و كوفي برج مي پيچند. برج، نزديك 37 متر ارتفاع دارد و در داخلش اسپهبد ابوجعفر از فرمانروايان باوندي آرام گرفته.
در ورودي رو به پرتگاهي عميق باز مي شود كه همين مسأله عظمت برج را هزار برابر كرده. اما يك چيز اعصاب آدم را خرد مي كند و آن هم اين كه در اطراف برج جابه جا زمين را زيرو رو كرده  اند كه نشان مي دهد عشق گنج هاي سودجو براي پيدا كردن گنج، زمين منطقه را آش و لاش كرده اند. خب از همين جور آدم ها بودند كه در دورة قاجار كتيبة ورودي بنا را دزديدند.
ساده اما پيچيده
(ياريم تپه)
وقتي به اين جا مي آيي احساس مي كني هيچ چيز خاصي نيست يا در واقع از اين منظره ها در حومة گرگان زياد ديده اي. تپه اي هم هست مثل خيلي از تپه هاي ديگر و اين يكي فقط احتمالا يك كم سبزتر است. اما وقتي بگويند كه خيلي از موزه ها هستند كه دنبال خريد كل اين تپه اند، ديگر اين تپه برايت تپه اي عادي نيست.
حداقل اش اين است كه مي پرسي به چه درد موزه ها مي خورد و جواب هاي زياد، عجيب و غافلگيركننده اي مي شنوي. يكي مي گويد اين تپه در واقع محصول انباشته شدن 33 لاية مختلف از دوران هاي مختلف حيات و تمدن است كه قديمي ترينش مربوط به 5 هزار سال پيش ازميلاد مسيح است. ديگري مي گويد در لاية بالايي، سفال هايي كشف شده كه مربوط به دورة پارت ها است. يكي ديگر مي گويد: استروناخ باستان شناس معروف خودش شخصا مدت 11 ماه روي اين تپه از نزديك مطالع مي كرده و... دوباره نگاهي مي كني و هنوز برايت يك سؤال هست و آن اين كه اين لايه هاي مختلف تمدن از قرن هاي مختلف، چرا همه روي همين تپه، همين يك ذره جا، روي هم تلنبار شده ا ند؟
هندسه جالب خطوط
( فرش)
دارهاي قالي تركمن ها روي زمين قرار گرفته و بافنده روي زمين مي نشيند و قالي مي بافد.
خيلي از زن هاي تركمن توي منزل خودشان، هم خانه داري مي كنند، هم فرش مي بافند و واقعا در اقتصاد خانواده هاشان نقش مهمي دارند. كافي است يك سري به بازارهاي هفتگي گرگان و شهرهاي اطراف بزنيد. مثلا دوشنبه بازار بندرتركمن، تا ببينيد خريد و فروش فرش و قالي تركمن چه رونقي دارد. فرش هاي تركمن عموما سنگين  و بيشتر از پشم اند با رنگ هاي طبيعي.
اين طرحِ تقريبا لوزي كه در فرشِ توي عكس مي بينيد، يكي از معروف ترين طرح هاي فرش تركمني است.
دشت هايي چه فراخ
(جهان نما)
بايد اعتراف كنم هر چند راه، طولاني بود اما الان كه تقريبا نيم ساعتي هست كه رسيدم و جايتان خالي يك چاي قلو هم خورده ام، مي بينم سختي گذشتن از آن راه در برابر ديدن يك همچون منظره اي واقعا هيچ است. (تا يادم نرفته اين را هم بگويم كه قلو يك نوع كتري استوانه شكل است، تقريبا شبيه به لوله بخاري كه چاي را با دود آتش دم مي آورد و چايش مي شود چاي دودي.) نزديك 3 ساعت از سربالايي هاي كوه بالا مي روي و بعد وقتي به قله مي رسي، انتظار همه چيز را داري جز اين كه در قله، در آن ارتفاع بالا يك دشت بزرگ سبز ببيني، با گل هاي وحشي و كلبه هايي كه امروز بيشتر خالي اند و براي استفادة شيفتگان دشت جهان نما مناسب اند.
از اين بالا اگر هوا صاف باشد، كل صحراي تركمن و خليج گرگان در زير پايت معلوم است و اگر هوا شرجي و ابري باشد تمام ابرهايي كه وقتي گرگان بودي مي گفتي چقدر بالا هستند و دست نيافتني، الان در جهان نما زير پايت هستند و در كمرة كوه.
در وسط چلة آفتاب تابستان، هوا در اين جا به ندرت از۷-6 درجه بيشتر مي شود. خنكِ خنكِ خنك.
خدا لعنتت كند تيمور!
(جرجان قديم)
اين يكي را هم مثل خيلي از شهرهاي ديگر، مغول ها خراب كردند در سال 617 هجري قمري. شهري كه در سه دورة ساماني، آل زيار و سلجوقي يكي از شهرهاي معتبر ايران بوده و برخي منابع هم مي گويند كه تا 300 هزار نفر هم جمعيت داشته، يعني نزديك به جمعيت فعلي گرگان. تازه جالب اين جا است كه شهر جرجان كه الان فقط يك خرابه است، خودش روي خرابه هاي شهري با وسعتي حدود 1200 هكتار از دورة پارت ها ساخته شده.
خرابه هاي شهر جرجان در 3 كيلومتري جنوب غربي گنبد فعلي قرار گرفته است.
برج گنبد قابوس
(برجي هزار ساله)
خيلي بزرگ تر از آن حدي است كه از چند كيلومتري ديده نشود. از دور همين كه چشمت به اش مي افتد، وسوسة ديدن دست از سر آدم بر نمي دارد. نزديك تر كه بيايي مي بيني برج قابوس يا به اصطلاح محلي، ميل گنبد روي تپه اي حدودا 15 متري مثل يك سردار فاتح ايستاده و اگر ارتفاع اش را بپرسي، جواب مي شنوي 55 متر از تپه و از سطح دشت اطراف، 70 متر. روي بدنة برج، 10 پرة مثلثي خيلي منظم و دقيق كار شده و 2 كتيبة كوفي دور تا دور بنا را گرفته. وقتي در حال آمدن به اين جا بودم، از چند نفر اين حرف را شنيدم كه يك شب قابوس ابن وشمگير كه فرمانرواي جرجان قديم بوده، خواب مي بيند كه به مزارش حمله مي شود و قبرش را ويران مي كنند. بعد دستور مي دهد كه اين برج را به عنوان آرامگاه شخصي اش آن قدر بزرگ و محكم بسازند كه هيچ كس نتواند خرابش كند. و خب به خواسته اش رسيده؛ چرا كه الان نزديك هزار سال است كه اين مقبره را ساخته اند و تقريبا مي شود گفت اين بنا هيچ آسيبي نديده.