محسن امين
صحبت از بانك كه مي شود، همه ياد قسط هاي عقب افتاده و وام هايي كه به خاطر نداشتن ضامن نگرفته اند، مي افتند. يك سري هم يادشان مي آيد كه بايد قبض برق و آب و تلفن را ببرند بانك. بعضي ها هم صف طولاني حقوق سر برج يادشان مي افتد. آن ها هم كه به روزترند، از روزهايي ياد مي كنند كه بعد از وقت اداري، وسط خيابان، لنگ هزار تومان پول بوده اند و هيچ دستگاه خودپردازي دستشان را نگرفته است. اين وسط، يك عده هم كه توي كار چك و سفته بوده اند، ازچك برگشتي و بي محل و زندان يوم الاداء و... كم حكايت نمي كنند. چند نفري هم پيدا مي شوند كه برادران دالتون را در حال سرقت از بانك ديده باشند. خلاصه بانك، محل همه كاري هست؛ از خواباندن پول تا آب خوردن از آبخوري اش در روزهاي گرم تابستان. هر كس حكايتي دارد... شما چطور؟

به كي دسته چك مي دهند؟
دسته چك را اصولا بانك ها به همه مي دهند. اما داشتن اعتبار و چرخة مالي توپ، داشتن كارمندي آشنا در بانك، فيش حقوقي يا جواز كسب و... فاكتورهاي مؤثر در اعتماد بانك به شماست. كافي است مدارك لازم را از يكي از شعب گرفته و پر كنيد. اين كه چقدر طول بكشد تا دفترچة چك به دستتان برسد، از يك هفته روايت كرده اند تا يك ماه. از آن جا هم كه چك اصولا چيز خطرناكي است و اسباب گول ماليدن سر ديگران و بلوف زدن و دست آخر دادگاه و زندان، بانك يك ضامن از شما مي خواهد؛ كسي كه قبلا از همان بانك دسته چك گرفته و نه تنها بچه خوبي بوده، بلكه چك برگشتي و از اين قبيل خلاف بازي ها هم نداشته باشد.

بي هوا چك نپرانيد!
نيمه شب، دزدي در حال بريدن قفل حجره اي با ارة آهن بر بود كه پاسبان مچش را گرفت. گفت چه مي كني مردك؟ گفت دارم ساز مي زنم! پاسبان گفت پس صدايش كو؟ دزد گفت صدايش فردا صبح در مي آيد...
ربط ماجراي فوق به چك، حكايت شباهت دسته چك به همان نوع ساز است. برگه هاي چك را آدم ها راه به راه مي دهند دست هم. منتها بعضي ها خيلي بي صدا پاس اش مي كنند و صدايش هم در نمي آيد. خيلي ها هم سر موعد كه رسيد، پولي توي حسابشان نيست و اين موقع است كه حسابي صداي بانك و طلبكار درمي آيد.

رفع سوء اثر ديگر چيست؟
فكر كنيد چك تان برگشت خورده و بد حساب شده ايد؛ هم پيش طرف حساب ها، هم براي بانك. اسمتان را بانك فرستاده بانك مركزي توي ستون بدها! تا سه سال هم هيچ بانكي به تان دسته چك نمي دهد. اما با تمام اين تفاسير، اگر ثابت كنيد كه بدحسابي تان اتفاقي بوده يا به خاطر اختلاف مالي با كسي كه چك دستش داده ايد، عمدا حسابتان را خالي كرده ايد، مي شود كاري اش كرد. راهش هم اين است: اگر چك از حساب وصول نشده باشد و شما هم قادر به ارائة لاشة چك و يا رضايت نامة ذي نفع به بانك نباشيد، با شرط اين كه حساب جاري تان در شعبه باز باشد و مراجع قضايي هم آن را مسدود نكرده باشند، مي توانيد معادل وجه چك يا چك هاي برگشتي را به حساب جاري تان واريز كنيد. بعد هم از شعبه كتبا درخواست كنيد كه مبلغ واريزي مورد بحث، براي پرداخت وجه چك و يا چك هاي برگشتي تا تعيين تكليف قطعي چك، پيش شعبه مسدود بماند يا حداكثر به مدت 24 ماه تحت هر عنوان قابل برداشت نباشد. اين موقع، بانك تصوير سند واريز را براي رفع سوء اثر به بانك مركزي خواهد فرستاد. همچنين اگر درست بعد از برگشت خوردن چك، معادل مبلغ آن را حداكثر ظرف 5 روز به حساب جاري تان واريز كنيد و كتبا به شعبة ذي ربط اطلاع دهيد كه وجه مزبور صرفا براي پرداخت چك موردنظر مسدود شود، بانك از ارسال نام و مشخصات شما به بانك مركزي براي درج در سابقة چك هاي برگشتي خودداري مي كند. هزينة پاك كن مورد استفادة بانك، براي پاك كردن اسم شما از ليست سياه مزبور، به ازاي هر برگ چك، مي شود به عبارتي هشت هزارريال كه ارزش پياده شدنش را دارد.

چطور چك را پول كنيم؟
اما براي پول كردن چك بانكي، پشت نويسي چك و زدن دو امضا پشت آن الزامي است. اگر هم كارت شناسايي (شناسنامه، كارت ملي، گواهينامه، گذرنامه) همراهتان نباشد، مشكلي نيست الا اين كه نه چك و نه خودتان را كسي تحويل نخواهد گرفت.

چك را پاس مي كنند قانونش را نه!
اين وسط، يك قانوني براي چك وجود دارد كه مثل خيلي قوانين ديگر، يك طورهايي آن را دور مي زنند. اصل ماجراي دادن دسته چك به مشتري بانك براي اين است كه مشتري پول حمل نكند. در واقع، صدور چك، معني اش اين است كه شما در همان لحظه به مقدار مبلغي كه در چك مي نويسيد، پول داريد و همان روز قابل نقد شدن است. بر همين اساس، چك كشيدن براي چند وقت ديگر، ضمانت دادن، سفيد امضا دادن و... غيرقانوني است. اما غلط مصطلحي است كه رواج پيدا كرده و فقط زماني به مردم گوشزد مي شود كه قاضي مي خواهد شرح قانون چك را به كسي كه چك بي محل كشيده يا مال باخته است، بگويد.
براي كار در خانه هم برويد تحقيق كنيد چك و سفتة ضمانت براي وام كه خود بانك ها از همة ما مي گيرند، حكمش چيست و خود بانك ها چه كلكي براي دور زدن قانون چك به كار مي برند.

سفته، چك مستمندان...
بچه هاي بي بضاعت را ديده ايد كه پول دفترچة مشق خريدن ندارند، مي روند كاغذ باطله از اين ور و آن ور جمع مي كنند و به هم مي دوزند براي مشق نوشتن؟ همان ها بزرگ كه شدند مثل خود ما، اگر پولدار نشوند و حقوق يا اسم و رسمي نداشته باشند، هيچ كس برايشان تره هم خرد نمي كند چه برسد به دادن دسته چك. اين ها وقتي بزرگ مي شوند، براي ضمانت دادن يا هر كاربرد ديگري كه چك دارد، مي روند سفته مي خرند. يك برگ سفته تا سقف 100 هزار تومان تعهد، مي شود 300 تومان. البته بگير و ببند قضايي سفته و برات، كمتر از چك است.

با چك برگشتي چه مي كنند؟
بانك با درخواست صاحب چك روي چك شما برگ مي زند (گواهي عدم وجود اعتبار در قبال چك) و روال قضايي كار شروع مي شود كه ختمش به دادگاه است و جلب و زندان كه تا چند وقت پيش، يوم الاداء بود (يعني آن قدر زنداني بماني تا روزي كه تعهدت را پرداخت كني! حالا يك سال يا صد سال). يك حالت ديگر هم وجود دارد كه بسته به اين است كه طرف يا حوصلة شكايت و پيگيري اش را ندارد يا نياز به حمايت قانون نمي بيند، چون خودش اين كاره است. چك را مي دهد دست يك به اصطلاح مال خر كه زنگ در خانه تان را مي سوزاند و پاشنة در را مي كند و آبرويتان را مي برد و ممكن است كار چك برگشتي به چك و سيلي و مشت و لگد و اين جور چيزها بينجامد. در اكثر اين موارد، دست آخر، هم آبرويتان توي محل و اداره مي رود، هم كتك مي  خوريد و هم پول را پس مي دهيد! سياست داشته باشيد. يك حالت ظريف و زير كانة ديگر هم اين است كه كسي كه از شما چك مي گيرد، درست روز بعد چك را خرج كند. اين طور كه مثلا چك يك ميليوني را بسته به تاريخش به 900 هزار تومان مي فروشد و بعد شما ديگر نمي  دانيد با كي طرف ايد و از كجا مي خوريد.

اگر چك هايتان را پاس نكنيد...
قبل از اين كه بدانيد با شما چه مي كنند، توصيه مي كنيم به جاي آن كه به تماس هاي كسي كه چك دستش داده ايد جواب ندهيد و با ترفندهاي مختلف، خود و موبايل تان را از دسترس اش خارج كنيد، خودتان با حس نيت و لحن آرام به طرف زنگ بزنيد و خواهش كنيد كه يكي دو روز دندان روي جگر بگذارد. چون اگر به بانك مراجعه كند و بانك متوجه چك بي حساب شما شود اولين و كمترين نتيجه اش بي اعتبار شدن پيش بانك است.

يكي از اصلي ترين انتظاراتي كه شما از بانك داريد، جابه جايي پول است. اين كه پولي را به حسابي واريز كنيد و خودتان يا كس ديگري سر موقع ازش برداشت كند. اين كار را همه انجام مي دهند. اما زماني كه براي واريز شدن پول به حساب عجله داشته باشيد، فرق معامله مشخص مي شود. يكي دو تا بانك هستند كه مثل تردست ها در يك آن، پول را از اين حساب به آن حساب يا از روي پيشخوان بانك به حساب موردنظر واريز مي كنند. اين ها سيستم پكپارچة بانكي دارند. البته شما روي 72 ساعتش حساب كنيد كه درمانده نشويد. نكته اين كه در اين روش همة عمليات جابه جايي اسناد مالي، ساعت 12 شب زماني كه همه خواب اند انجام مي شود، نكند كه دزد به اموال و اسناد بزند. با يك پرس وجوي كوتاه، دوستانتان بهترين ها را به تان معرفي خواهند كرد.

براي نقد كردن چك به تاريخش توجه كنيد. زودتر نبريد كه ضايع مي شويد.
اگر پول در حساب نبود، كمي تسامح كنيد. اول به طرف زنگ بزنيد، بعد برگ بزنيد.
پشت  نويسي چك را به كسي ندهيد، سواد كه داريد. ممكن است سوءاستفاده كند.
پول را كه نقد كرديد، وقت خروج از بانك مواظب باشيد، شايد آمارتان را با موبايل به موتورسوار بيرون بانك داده باشند!
يكي از بهترين كارها اين است كه مبلغ چك را در حساب شخصي تان بخوابانيد تا پول حمل نكنيد.
اگر كسي ريگي در كفش يا چك اش داشته باشد و فردا پس فردا يك نفر مدعي شود كه او مثلا يك برگ چك و ته چك اش را كنده و جعل كرده، بانك از روي پشت نويسي چك، اساسي  يقه اش را مي چسبد. براي همين حتي  الامكان از كسي كه نمي شناسيدش بابت طلب و... چك كس ديگري را نگيريد. شايد چك دزدي باشد.
آدرس را هم اشتباه نرويد. هر بانك فقط چك خودش را نقد مي كند الا ايران چك را. اما اگر شعبه اي به بهانة اين كه چك مال آن شعبه نيست، چك را نقد نكرد، مطمئن باشيد كه از تنبلي شان است و گرنه هيچ منع قانوني براي نقد كردن چك يك شعبه در شعبة ديگري از همان بانك وجود ندارد.

يعني شما فكر كرده ايد بانك ها غيرت ندارند؟ فكر كرده ايد كارمندهايش حس نوستالژيك بانك خودشان آن ها را نگرفته است كه بيايند چك يك بانك ديگر را نقد كنند؟
همة اين ها درست، اما زندگي اين چيزها را بردار نيست كه! مثل ميوه هاي تره بار درهم است. جدا كردني هم نيست. براي همين، بانك مركزي براي رفع دعوا و راه افتادن كار مردم، يك سري چك اختراع كرده كه نخودي همة بانك هاست. يك نوعش همان ايران چك معروف است كه چك پول به حساب مي آيد. يك قلم ديگرش را هم چك رمزدار بين بانكي اسم گذاشته اند. اين چك، كاربردش زماني است كه بخواهيد از حسابتان در بانك x برداشت و به حساب كس ديگري يا خودتان در بانك y واريز كنيد. اين چك به شما كمك مي كند كه نيازي به گرفتن يك گوني پول از بانك اول و بردن به بانك دوم نداشته باشيد. به ويژه كه سوراخ شدن گوني پول ها بين راه، محتمل است. براي اين كار بايد از بانك درخواست چك بين بانكي كنيد. آن ها معادل پول برداشت شده از حساب، چكي برعهدة بانك دوم به نام و شماره حساب موردنظر خودتان مي نويسند. حواستان باشد اين چك را نمي توانيد مستقيما نقد كنيد و تنها مي توانيد به بانك y مراجعه و به حساب موردنظر پول واريز كنيد. بعدش ديگر خودتان مختاريد. براساس اين طرح بين بانك ها، مركزي وجود دارد به نام اتاق پاياپاي اسناد بانكي كه چك هاي مزبور را با هم مبادله و يا حساب و كتاب مي كند. اين وسط ممكن است بدشانس باشيد و در شهر شما چنين اتاقي نساخته باشند. در اين صورت، تمام مطالب خوانده شده در اين مورد را به طور موقت فراموش كنيد، چون چنين چكي در بانك هاي شهر شما صادر نمي شود.

ماده 3؛ خالي بندي ممنوع!
صادر كنندة چك بايد در تاريخ صدور، معادل مبلغ چك در بانك محال عليه، محل (نقد يا اعتبار قابل استفاده) داشته باشد و نبايد تمام يا قسمتي از وجهي را كه به اعتبار آن چك صادر كرده، به صورتي از بانك خارج نمايد يا دستور عدم پرداخت وجه چك را بدهد و نيز نبايد چك را به صورتي تنظيم نمايد كه بانك به عللي از قبيل عدم مطابقت امضا يا قلم خوردگي در متن چك يا اختلاف در مندرجات چك و امثال آن، از پرداخت وجه چك خودداري نمايد. هر گاه در متن چك، شرطي براي پرداخت ذكر شده باشد، بانك به آن شرط ترتيب اثر نخواهد داد.

ماده 7؛ جزاي يك چهارم
هر كس مرتكب تخلف مندرج در ماده 3 گردد، به حبس تعزيري از 6 ماه تا 2 سال و حسب مورد به پرداخت جزاي نقدي معادل يك چهارم تمام وجه چك يا يك چهارم كسر موجودي هنگام ارائه چك به بانك، محكوم خواهد شد.

ماده 10؛ لعنت بر... بي محل
هر كس با علم به بسته بودن حساب بانكي خود مبادرت به صدور چك نمايد، عمل وي در حكم صدور چك بي محل خواهد بود و به حداكثر مجازات مندرج در ماده 7 محكوم خواهد شد. مجازات تعيين شده غيرقابل تعليق است.

ماده 13؛ وعده سفيد ندهيد
صدور چك به عنوان تضمين يا تأمين اعتبار يا مشروط، وعده دار يا سفيد امضا ممنوع است. صادركننده در صورت شكايت ذي نفع و عدم پرداخت، به مجازات حبس از 6 ماه تا 2 سال و يا جزاي نقدي از يكصد هزار ريال تا ده ميليون ريال محكوم خواهد شد.

ماده 21؛ به بي محل ها بي محلي كنيد
بانك ها مكلف اند كلية حساب هاي جاري اشخاصي را كه بيش از يك بار چك بي محل صادر كرده و تعقيب آن ها منتهي به صدور كيفرخواست شده باشد، بسته و تا سه سال تمام به نام آن ها حساب جاري ديگري باز ننمايند.

سابقة چك به قرن هفدهم برمي گردد، اما اوايل قرن هيجده در انگلستان به طور جدي رواج پيدا كرد. سپس در قرن نوزدهم در تمام كشورها مد شد، كم كم همه به فكر تدوين قانون براي آن افتادند و دست آخر، قانون متحدالشكل ژنو براي چك تصويب شد. اولين بار در سال 1910 اتحاديه حقوق بين الملل در انگلستان، قواعد متحدالشكل را راجع به چك تنظيم و ارائه كرد. سال 1921 هم، كنفرانس ديپلماتيك لاهه، ابتكار تصويب مقرراتي را براي وحدت حقوقي چك در دست گرفت و سرانجام قانون متحدالشكل ژنو در تاريخ 19 مارس 1931 به امضاي نمايندگان دول شركت كننده در كنفرانس رسيد و پيمان مربوطه جزء قوانين و مقررات داخلي دولت ها در مورد چك شد. در ايران هم در سال 1311 درخصوص چك چند ماده اي در قانون تجارت به تصويب رسيد، با اين تصور كه چك را به وسيلة پرداخت فوري مدنظر قرار داده اند تا به تعبيري جايگزين پول قرار گيرد. اين قانون، در ايران تاكنون 5 بار در سال هاي 1337، 1344، 1355، 1372 و 1382 تعويض يا اصلاح شده كه به آخرين نسخه اش سري زده ايم.

قديم ها قلم را مي زدند داخل مركب و مي نوشتند. بعد علم و فن پيشرفت كرد و مركب روبات را ريختند داخل قلم و خودكار اختراع شد. عين اين پروسه هم براي بانك ها اتفاق افتاده است. حالا به جاي آن كه شما برويد داخل بانك و پول بگيريد، بانك پول ها را ريخته داخل يك ماشين و گذاشته لب پنجره اش. اسمش را هم گذاشته خودپرداز؛ يك روبات با كت جادويي پر از دو هزار توماني كه البته بگير نگير دارد. اكثرا جادويش را باطل مي كنند و آه در بساطش پيدا نمي شود. اما كار با اين دستگاه، قلق هايي دارد كه به تجربه دستمان آمده...
اگر مثلا 20 هزار تومان خواستيد و دستگاه 20 اسكناس دو هزار توماني به  تان داد، بعد از آن كه تعجب كرديد، پول ها را برداريد سوت بزنيد و برويد. شايد قرار بوده هديه اي به شما برسد.
اگر مجبور شديد براي رو در رو شدن با اين كارمند ديجيتالي، كلي سر صف بمانيد، خيلي غز نزنيد. در ايران به ازاي هر 1000 نفري كه كارت دستشان داده اند، فقط يك خودپرداز وجود دارد.
اين كارمند بينوا ساعت كار ندارد، اما بالاخره بايد بهانه اي پيدا كند تا استراحت كند و از زير كار در برود. حالا يا پولش (جادويش) تمام شده يا شبكه قطع است، يا كارت شما اشكال دارد، يا هر دليل ديگري. درك كنيد بنده خدا را. توي ايران، 81 برابر استاندارد جهاني ازش كار مي كشيد.
اگر مي خواهيد از دستگاه بانك ديگري با استفاده از طرح شتاب پول بگيرد، امروز و فردا بايد 300 تومان هزينه اش را بزنيد به حساب البته فعلا همه اين هزينه را تكذيب مي  كنند، اما دستگاه ها به صورت آزمايشي اين گزينه را نشان مي دهند. زياد دچار توهم نشويد. به هر حال، شتاب شما براي بانك هزينه دارد؛ آن  هم وقتي قرار باشد دست توي جيب بانك ديگري بكند.
به زودي بعضي بانك ها به شما اين امكان را مي دهند كه با sms آخرين وضعيت عمليات هاي بانكي تان را متوجه شويد. اما اگر موفق نشديد، يا تماس با عابر بانك موردنظر مقدور نبود، يا دستگاه مزبور نتوانست با شبكة بانكي اش ارتباط برقرار كند... سخت نگيريد.
اگر دستگاه در پرداخت پول يا مبلغ فيش، به ضرر شما اشتباه كرد، خونسردي تان را حفظ كنيد. كاري از دستتان ساخته نيست جز توكل به خدا. چون شما به صورت ديجيتال به بانك اعتماد كرده ايد و هيچ سندي دستتان نيست الا پرينت حساب با شرط حسن نيت كارمند بانك. پرينت يك هفتة گذشتة حساب را تمام شعبه ها (از بانك خودتان) بايد به شما بدهند. اما بيشترش را يا بايد از شعبه اي كه از آن ها كارت گرفته ايد بخواهيد يا از شعبة مركزي بانك.
كارت را كنار آهن ربا يا هر وسيله اي كه آهن ربايي است نگذاريد. گرما و مغناطيس، پول هاي خوابيدة داخلش را پر مي دهد و كارت هوشمندتان از غصه بيهوش مي شود.
باور كنيد اين دستگاه ها دست بگير هم دارند. شما مي توانيد از طريق دستگاه به حسابتان پول بريزيد، فيش تلفن و آب و برق و... را پرداخت كنيد، يا از حسابتان به حساب كسي پول جابه  جا كنيد. البته معمولا كسي اين را انجام نمي دهد.
انتظار زيادي نداشته باشيد. اين دستگاه ها را گذاشته اند براي نياز ضروري و روزمره. قرار نيست كه يك دفعه يك ميليون تومان پول كف دستتان بگذارند. سقف پرداخت روزانه شان معمولا 200 هزار تومان است كه آن را هم مثل قطره چكان مي دهند! هر بار كه كارت بزنيد، حداكثر 40 هزار تومان. اگر اصرار به گرفتن تمام اين مبلغ داريد، اين كه پشت سري ها وقتي بار پنجم داريد كارت مي زنيد چطور نگاهتان مي كنند، پاي خودتان. براي پرداخت زياد، بهتر است به داخل شعبه ها مراجعه كنيد.