عكس: ساتيار امامي
شيدا عظيمي- مهدي صارمي فر
اين روزها معروف ترين ميكروب جهان كه لرزه به اندام مسؤولان بهداشتي تمام كشورها انداخته، ويروسي از يك خانوادة به ظاهر پيش پا افتاده است. يك ويروس سادة تنفسي به نام آنفلوانزا، آن هم آنفلوانزاي پرندگان.
آنفلوانزاي پرندگان، اولين بار در سال 2003 از آسياي جنوب شرقي شروع شد و با مهاجرت پرندگان وحشي از آسيا، هم اكنون به روسيه و اروپا رسيده است. تا چندي قبل، كشورهاي مشكوك در اروپا فقط تركيه و روماني بودند. نخست وزير تركيه براي رفع اين شك، حاضر شد در مهماني افطار هيأت دولت، يك تكه مرغ بخورد. ولي وزير كشاورزي اش قبول نكرد چنين كاري كند! البته حدود 20 روز قبل، آزمايش ها، نخستين مرگ ها در اثر آنفلوانزاي پرندگان در تركيه را ثابت كردند. تاكنون 5 كودك ترك به دليل ابتلا به ويروس آنفلوانزاي پرندگان جان سپرده اند. روماني دومين كشور اروپايي اي بود كه وجود اين ويروس را در آن تأييد كردند. ردپاي اين ويروس در روماني، در بدن يك قو در شرق دانوب و نزديكي مرز اوكراين كشف شد. يونان، اولين كشور اتحاديه اروپا بود كه وجود اين ويروس را ميان پرندگان روستايي در جزيره آگين، نزديك مرز تركيه، گزارش كرد. سخنگوي سازمان بهداشت جهاني اعلام كرد: گسترش اين بيماري از شرق آسيا به تركيه، موجب نگراني است. ولي ارزيابي خطر سرايت آن به انسان، تغييري نكرده و اين خطر افزايش نيافته است.
آنفلوانزاي پرندگان به لب مرزهاي كشورمان رسيده، اما هنوز هيچ انساني را مبتلا نكرده. همين بيماري در آسيا بدجوري دارد آدم مي كشد. ويتنام احتمالا بيشترين تلفات را در اثر اين بيماري خواهد داد. براساس گزارش وزارت بهداشت اين كشور، احتمالا 10 درصد از مردم ويتنام به ويروس آنفلوانزاي پرندگان (H5N1) آلوده خواهند شد.

ستاد مبارزه با آنفلوانزا، پرندگان مناطق مرزي با تركيه را تخليه و اعلام كرده در صورت مشاهدة آنفلوانزا، پرندگان خريداري و معدوم مي شوند
تا قبل از ورود پرندگان آلوده به روسيه، يعني حدود چهار ماه پيش، تقريبا هيچ مشكلي در ايران نبود. از آن زمان، اين احتمال مطرح شد كه شايد پرندگان آلوده از همسايگان شمالي به ايران بيايند. مقامات مسؤول دام پزشكي كشور، بررسي وجود پرندگان آلوده در استان هاي شمالي را شروع كردند. نتيجة بررسي ها اين بود كه هيچ موردي از آنفلوانزاي پرندگان در استان هاي شمالي كشور وجود ندارد. اما مشكل ختم نشد. پس از اتمام بررسي ها، ايران در گزارش خود به سازمان بهداشت جهاني اعلام كرد كه 3673 پرنده در شمال ايران از خستگي مرده اند. دولت، مرزهاي شمالي و حريم يك كيلومتري تمام مرغ داري ها را قرنطينه كرد. همچنين دكتر علويان معاون سلامت وزارت بهداشت، اعلام كرد با توجه به اين كه آنفلوانزاي پرندگان، كشور را تهديد مي كند، كميتة كشوري براي بررسي اوضاع تشكيل شده است. تا اين كه در هفتة گذشته، تركيه مرگ يك انسان در اثر آنفلوانزاي پرندگان در اين كشور را تأييد كرد.
در صورت مشاهدة يك مورد آنفلوانزاي پرندگان در هر مرغ داري، تمام مرغ هاي آن مرغ داري بايد نابود شوند. براي همين، اين هراس وجود داشت كه اگر دولت، خسارات وارده به مرغ داران را جبران نكند، آنان از اعلام آلودگي مرغ هاي خود به سازمان دام پزشكي خودداري كنند و اين امر به گسترش بيماري در ايران بينجامد. اما دولت براي آسودگي خاطر مرغ داران و تشويق آن ها به ارائة اطلاعات دربارة موارد مشكوك به اين بيماري، طرحي براي پرداخت خسارت به مرغ داران تهيه كرده است. هيأت دولت، 18 ميليارد تومان براي مقابله با اين بيماري در اختيار صندوق بيمة محصولات كشاورزي قرار داد. وزارت جهاد كشاورزي نيز 10 ميليارد تومان براي خريد پرندگان بومي، قرنطينه و معدوم كردن موارد لازم اختصاص داد.
براي پيشگيري از ابتلاي افراد گروه پرخطر، وزارت بهداشت، جديدترين واكسن آنفلوانزاي جهان را وارد كرد. دكتر علويان در اين باره گفت: وزارت بهداشت، واكسن آنفلوانزاي پرندگان را كه فن آوري ساخت آن فقط در اختيار كشورهاي خاصي است، وارد كرده و در اختيار مرغ داران و شكارچيان پرندگان قرار خواهد داد.
در پي شيوع بيماري آنفلوانزاي پرندگان در نزديكي مرز ايران با تركيه، دولت يك هزار و دويست قطعه مرغ را در يكي از روستاهاي مرزي پيرانشهر در آذربايجان غربي معدوم كرده و خريد و فروش مرغ و ماكيان در اين استان را نيز ممنوع كرده است. ايران براي مقابله با اين بيماري، گروه هاي پزشكي را به شهرها و مناطق هم مرز با تركيه اعزام كرده تا راه هاي پيشگيري اين بيماري را به مردم آموزش دهند. همچنين از شهروندان استان هاي مرزي به خصوص استان هاي شمال غربي خواسته شده در صورت مشكوك شدن و مشاهدة مرگ مرغ ها مراتب را، به مراكز درماني و ادارات دام پزشكي اطلاع دهند.
كامران باقري لنكراني، وزير بهداشت، معدوم كردن يك هزار قطعه مرغ در آذربايجان را اقدامي پيشگيرانه عنوان كرده و گفته: جاي نگراني نيست. به گفتة لنكراني، تاكنون هيچ موردي از ابتلا به آنفلوانزاي پرندگان در كشور به ويژه مناطق استان آذربايجان غربي مشاهده و گزارش نشده است. وزير بهداشت در عين حال تأكيد كرده كه وظيفة وزارت بهداشت، شناسايي موارد ابتلاي انساني به آنفلوانزاي پرندگان است.
ستاد مبارزه با آنفلوانزاي پرندگان، براي مقابله با اين بيماري، مناطق مرزي با تركيه را از پرندگان تخليه و اعلام كرده در صورت مشاهدة آنفلوانزا، پرندگان خريداري و معدوم مي شوند. در همين حال، ورود فراورده هاي پرندگان از كشورهاي روسيه و قزاقستان ممنوع شده و مرزهاي ورودي تركيه، عراق و جمهوري نخجوان به شدت كنترل مي شود. دكتر حسين حسني رئيس سازمان دام پزشكي كشور، دربارة اقدامات پيشگيرانه و كنترلي آنفلوانزاي پرندگان گفت: اكيپ هاي ما در راستاي مراقبت در كل كشور فعال هستند. كميته فني تصميم گرفته در مناطق مرزي با تركيه به عمق 10كيلومتر كلية مرغ هاي بومي را در روستاها جمع آوري كند تا امكان سرايت بيماري به داخل كشور كاهش يابد. همچنين جوجه  كشي در واحدهاي صنعتي در مناطق مرزي شمال  غرب ممنوع شده است.
وي با اشاره به اين توصيه كه مرغ هاي واحدهاي صنعتي موجود به كشتارگاه هدايت شوند، گفت: كارهاي قرنطينه اي نمونه برداري دنبال مي شود. اكيپ هاي ضدعفوني هم تجهيز شده اند و فعاليت خود را انجام مي دهند. همچنين همايون حيدري رئيس سازمان دام پزشكي ماكو گفت كه در 9 روستاي اين منطقه، 2600 قطعه پرنده معدوم شده اند و طي روزهاي آينده، چنين سرنوشتي در انتظار طيور 23 روستاي باقي مانده است.

پرندگان مهاجر
اما نگراني جدي تر كشورمان، ورود پرندگان مهاجر است كه براي گذراندن زمستان به ايران مي آيند. اگر اين پرندگان به بيماري آنفلوانزا مبتلا باشند، مقابله با آن ها بسيار دشوار خواهد بود. تنها در چند روز گذشته، 5 هزار پرندة مهاجر در نزديكي رود ارس تلف شدند. در خبرها آمده كه گفت وگوهايي با سازمان OIE (سازمان بين المللي بهداشت دام) انجام شده است تا در دو نوبت، نمونه هاي پرندگان تلف شده به آزمايشگاه آن ها فرستاده شوند و علت مرگ پرندگان مهاجر در ايران مشخص گردد. هر چند در اقدامي سمبليك اتومبيل هايي كه از مرز بازرگان، پل دشت و سرور اروميه وارد كشور مي شوند گندزدايي مي گردند، ولي علت اصلي انتقال اين بيماري (پرندگان مهاجر) را نبايد از نظر دور داشت. پرندگان مهاجر و بيمار، بدون هيچ ممانعتي مي توانند مرزها را درنوردند و بي دغدغه، وارد هر كشور و آب و خاكي شوند و پرندگان بومي را به سادگي بيمار كنند.
دكتر مسعود مرداني، عضو كميتة علمي كشوري آنفلوانزا، با بيان اين كه 19 نفر از ساكنان تركيه به آنفلوانزاي پرندگان مبتلا هستند و 4 نفر هم فوت كرده اند، گفت: اما تاكنون، موردي از ابتلا به آنفلوانزاي پرندگان در طيور و انسان در كشور ما گزارش نشده است. اما اين به معناي مصونيت ما از ابتلا به اين بيماري نيست. بايد همواره احتياط را رعايت كنيم و از نزديك شدن به پرندگان مرده و زنده خودداري كنيم.
دكتر مرداني تأكيد كرد هموطنان حتي المقدور از سفرهاي غير ضروري به كشورهاي تركيه و عراق خودداري كنند و در صورت سفر به اين مناطق آلوده، از دست زدن به پرندگان زنده و مرده خودداري كنند. يا پس از تماس، دست هاي خود را كاملا با آب و صابون بشويند. همچنين زنان خانه دار حين پاك كردن مرغ، از دستكش يكبار مصرف استفاده كنند و دست ها را پس از اتمام كار بشويند تا احتمال ابتلا به بيماري به حداقل برسد. ضمنا پخت كامل مرغ براي مصرف توصيه مي شود. دكتر مرداني در پايان تأكيد كرد كه هموطنان از خريد و فروش پرندگان زينتي، خصوصا پرندگان وارداتي از كشورهاي همسايه، خودداري كنند.

واكنش مجلس
اميدوار رضايي، رئيس كميسيون بهداشت و درمان مجلس شوراي اسلامي، در پاسخ به اين سؤال كه آيا اقدامي براي توليد يا تهية واكسن مقابله با اين بيماري صورت گرفته، اظهار داشت: طرح توليد واكسن آنفلوانزاي پرندگان و مسألة وارد كردن اين واكسن، درحال پيگيري است. اما مهم اين است كه واكسن آن را به هر نحو ممكن به دست آوريم كه معاونت سلامت وزارت بهداشت، اين موضوع را دنبال مي كند. همچنين نورالدين پورمؤذن، عضو كميسيون بهداشت و درمان مجلس در اين رابطه اظهار داشت: نامه اي به وزارت بهداشت و درمان ارسال كرده ايم تا آخرين گزارش هاي مشاهدة حتي يك مورد از بيماري در شهرهاي مرزي كشور به اطلاع كميسيون بهداشت مجلس رسانده شود. وي در عين حال تأكيد كرد كه هنوز هيچ گزارشي در اين باره دريافت نشده است.

آن چه اين بيماري را براي انسان خطرناك مي سازد، اين است كه ويروس آن به شكلي دچار جهش ژنتيكي شود و بتواند از انساني به انسان ديگر منتقل گردد
تا چندي پيش، همه فكر مي كرديم با پيشرفت علم، ديگر كسي از آنفلوانزا نمي ميرد. ولي ويروس آنفلوانزا هم، پا به پاي علم انسان ها پيشرفت كرده و حتي از آن پيش افتاده است. براساس نتايج تحقيقات اخير دانشمندان، ويروس آنفلوانزاي پرندگان همان ويروس آنفلوانزاي اسپانيايي يعني H5N1 است كه قرار بود فقط پرندگان را مبتلا كند. ولي از زمستان 2003 تركيب ژنتيكي اش تغيير كرده و انسان ها را نيز تهديد مي كند. اين ويروس اغلب در فضولات پرندگان يافت مي شود و مرغ داراني كه اين ويروس را تنفس مي كنند، به آن مبتلا مي شوند. اين ويروس از طريق استنشاق ترشحات تنفسي آلوده، تماس مستقيم با پرندگان زندة آلوده و حتي تماس غيرمستقيم با اشياي آلوده، به انسان منتقل مي شود. اما خوردن يا حتي آماده كردن فراورده هاي گوشتي پرندگان براي انسان خطري ندارد. اين ويروس از انسان مبتلا به فرد سالم منتقل نمي شود. تنها يك مورد مشكوك در سطح جهان هست كه برخي از محققان گمان كرده اند ويروس از يك فرزند مبتلا، به مادرش منتقل شده است. آن چه اين بيماري را براي انسان خطرناك مي كند، اين است كه ويروس به شكلي دچار جهش ژنتيكي و تغيير رفتار شود و بتواند از انساني به انسان ديگر منتقل شود. در اين صورت، شيوع بيماري بسيار گسترده خواهد شد. خطرناك تر، آن است كه ويروس آنفلوانزاي پرندگان بتواند فردي را آلوده كند كه همزمان به بيماري آنفلوانزاي انساني مبتلاست. در صورتي كه ژن هاي ويروس هاي آنفلوانزاي پرندگان و انساني در اين شرايط با يكديگر تركيب شوند، ويروس مي تواند از فردي به فرد ديگر منتقل شود و در نتيجه، يك آنفلوانزاي عالم گير شايع خواهد شد. بنابراين، براساس گزارش سازمان بهداشت جهاني، تماس عادي با بيمار مبتلا به آنفلوانزاي پرندگان، ويروس را منتقل نمي كند. ولي انتقال اين بيماري از انسان به انسان، فقط در گروه هايي كه زير يك سقف زندگي مي كنند، مطرح است. به اين ترتيب، آنفلوانزاي پرندگان فقط به كارگران مرغ داري ها و سلاخي ها و كساني كه مرغ را مي كشند و پَر مي كنند و پاك مي كنند، منتقل نمي شود؛ بلكه پرنده بازها مثل كفتربازها و حتي بچه هايي كه جوجه بازي مي كنند و پرنده فروش ها و پرستاران و پزشكان بيماران مبتلا به آنفلوانزاي پرندگان و ساير كساني را كه با بيمار مبتلا تماس نزديك، مستقيم و طولاني دارند، هم گرفتار مي كند. با اين همه، آنفلوانزاي پرندگان تاكنون فقط حدود 150 نفر را در جهان مبتلا كرده است. آن چه نگراني ها را در اين اواخر بيشتر كرده، اين است كه آنفلوانزاي پرندگان، آلوده كردن پستانداران از جمله پلنگ ها و ببرها را آغاز كرده است. يك بررسي اخير آزمايشگاهي نشان داد كه ويروس آنفلوانزاي پرندگان مي تواند در ميان گربه ها نيز رد و بدل شود. همچنين اين ويروس توانسته اردك ها را بدون بروز بيماري و علائم ظاهري آن، آلوده كند.

علائم بيماري
علائم ابتلا به آنفلوانزاي پرندگان 2 تا 5 روز پس از ورود ويروس به بدن انسان شروع مي شود. شروع بيماري، مثل آنفلوانزاي معمولي است. يعني بيمار تب دارد و سرفه مي كند و بدنش درد مي كند. معمولا سرفة بيمار، خلط دار است. علائمي مثل اسهال، تهوع، درد شكم، درد سينه، و خونريزي بيني و لثه هم از علائم بيماري هستند. ولي نشانة پيشرفت و خطرناك شدن بيماري، تنگي نفس بيمار است كه در اثر درگيري بافت ريه با ويروس ايجاد مي شود. اين درگيري ريوي، آن قدر پيشرفت مي كند كه معمولا 10 روز بعد از شروع علائم اوليه، بيمار دچار مشكلات تنفسي حاد مي شود. در اين حالت، در ريه ها آب جمع مي شود. همزمان با كم رسيدن اكسيژن به مغز در اثر اشكال در تنفس، بيمار دچار حالت كما و سپس مرگ مي شود. چون علائم آنفلوانزاي پرندگان، بسيار مشابه آنفلوانزاي معمولي است، احتمال دارد پزشكان نتوانند تفاوت آن ها را تشخيص دهند. از پزشكان خواسته شده تا نسبت به علائم بيماري در بيماران، كنجكاوتر باشند و آن  را به دقت كنترل كنند.

۱۹۹۷ ـ H5N1
هنگ كنگ: براي اولين بار، ويروس آنفلوانزاي پرندگان به انسان منتقل شد. 18 نفر مبتلا شدند، 6نفر مردند و 5/1 ميليون پرنده نابود شدند.

۱۹۹۹ ـ H9N2
چين و هنگ كنگ: دو كودك، مبتلا به اين ويروس شدند، اما نجات پيدا كردند. چندين مورد مشكوك هم از نقاط مركزي چين گزارش شد.

۲۰۰۲ ـ H7N2
ويرجينيا ـ ايالات متحده: اين ويروس براي اولين بار در آمريكا مشاهده شد، اما فرد مبتلا درمان شد.

۲۰۰۳ ـ H5N1
چين و هنگ كنگ: دو نفر از اعضاي خانواده اي كه در حال مسافرت از هنگ كنگ به چين بودند، ويروس را با خود به چين آوردند. يك نفر مرد، ولي ديگري نجات پيدا كرد. سازمان بهداشت جهاني، بيماري را در ليست اضطراري قرار داد.

H9N2
هنگ كنگ: يك كودك در اثر اين ويروس مرد.

H7N2
هلند: در چندين مزرعه، در بدن 89 نفر و تعداد زيادي خوك ديده شد. يك دام پزشك مرد. به نظر مي رسد اين ويروس (H7N2) قابليت انتقال به انسان را پيدا كرده باشد.
نيويورك ـ ايالات متحده: يك فرد مبتلا به اين ويروس (H7N2) نجات پيدا كرد.

۲۰۰۴ ـ H5N1
تايلند و ويتنام: ويروس در جنوب شرق آسيا بسيار شايع شد. 23 نفر مردند. در مالزي، روسيه، قزاقستان و مغولستان هم ويروس در بين پرندگان ديده شد.

۲۰۰۵ ـ H5N1
تايلند: در يك مورد مشكوك، به نظر مي رسد ويروس از يك كودك به مادر انتقال پيدا كرد. هر چند اين نظريه تأييد يا رد نشد، اما دختر و مادرش هر دو مردند. ويروس گسترش پيدا كرد. تركيه، روماني، يونان و انگلستان. در تركيه 5 نفر مردند.

داروي تامي فلو در مبارزه با آنفلوانزاي پرندگان شكست خورد
نوامبر سال 2004، سازمان بهداشت جهاني از دولت ها خواست كه در جهت توليد و توزيع واكسن بيماري اقدام كنند. هم اكنون حدود 10 شركت در حال كار كردن روي تهية واكسن آنفلوانزاي پرندگان هستند و انتظار مي رود كه در سال جاري، آزمايش هاي باليني در اين زمينه را آغاز كنند. آنفلوانزاي پرندگان برخلاف سارس به صورت دوره اي در حال گردش است، اما سارس را مي توان براي مدتي تحت كنترل قرار داد و شيوع آن را متوقف كرد. با اين حال سازمان بهداشت جهاني هشدار داده كه اگر در حال حاضر، اين بيماري شايع شود، هيچ كشوري براي مقابله با آن آمادگي ندارد؛ چه از لحاظ دارويي و چه واكسينه كردن.
دانشمندان در حال آزمايش يك واكسن عليه ويروس H5N1 هستند، اما اين آزمايش ها در مراحل بسيار اوليه است. اگر يك حالت شيوع جهاني ويروس در سال آينده و سال هاي آتي بروز كند، ميليون ها تن در اروپا و آمريكا و ميلياردها تن ديگر در ساير نقاط جهان به اين واكسن دسترسي نخواهند داشت. به علاوه، دولت هاي هر كشور بايد تصميم بگيرند چه گروهي از جامعه براي تزريق اين واكسن در اولويت قرار دارند. اين تصميم، بستگي به اين دارد كه آن ها بخواهند مرگ و مير احتمالي را كاهش دهند يا آسيب جوامع را به حداقل برسانند و يا آسيب اقتصادي از اين اپيدمي را كاهش دهند.

ويروس آنفلوانزا، عكس برداري با ميكروسكوپ الكتروني
اگر از پدربزرگ ها و مادربزرگ ها مي شنيديم كه سال ها پيش، فلاني آنفلوانزا گرفت و مرد، كلي تعجب مي كرديم و فكر مي كرديم كه حتما آن زمان، امكانات نبوده و مردم بيچاره به خاطر يك آنفلوانزاي ساده مي مردند. ولي ويروس آنفلوانزاي آن روزها، با تمام ويروس هاي قبل فرق داشت. آنفلوانزاي اسپانيايي، يكي از بزرگ ترين قاتلان جهان بود و در سال 1918 كمي بعد از جنگ جهاني اول، اين ويروس۴۰، درصد از مردم دنيا را مبتلا كرد و حدود 20 ميليون نفر را كشت. نام علمي اين ويروس كه از اسپانيا سر بلند كرده بود، H5N1 است.
سال ها بعد، يعني در سال 1957 دوباره ويروس آنفلوانزا با كمي تغيير در ساختار ژنتيكي، اين بار از شرق آسيا به جهان حمله كرد. آنفلوانزا اين بار به اندازة سال 1918 قوي نبود، ولي جان ده ها هزار نفر را در سطح جهان گرفت. بار سوم در سال 1968، ويروس آنفلوانزا باز هم آمد و اين بار، هنگ كنگ محل شروع آنفلوانزا بود. البته آنفلوانزاي هنگ كنگي، از دو آنفلوانزاي قبلي ضعيف تر بود و فقط جان 34 هزار نفر را گرفت.
در سال 1976 آنفلوانزا باز هم آمد و جان عده اي را گرفت. سپس در سال 1977، اين بار از شمال چين شروع شد و بسياري از افراد زير 23 سال جهان آنفلوانزا گرفتند. البته اين آنفلوانزا به آنفلوانزاي روسي معروف شد. حدود بيست سال پس از همه گيري آنفلوانزاي روسي، كم كم مردم خاطرة قتل عام آنفلوانزا را فراموش كرده بودند كه بار ديگر، ويروس قديمي H5N1 زنده شد و به جان مردم افتاد. اين آنفلوانزا كه به آنفلوانزاي آسيايي معروف است، از هنگ كنگ شروع شد، صدها نفر را مبتلا كرد و 6 نفر را كشت. اما آنفلوانزاي ششم، آنفلوانزاي پرندگان، در سال 2003 شروع شد.