انسان ها ممكن است هر چيز ارزشمندي را از دست بدهند، به جز بنيادي ترين آزادي بشري يعني آزادي انتخاب تنها با نگرشي زيباوخلاقانه مي توانيم انتخاب هايمان را ارزشمند تر كنيم
از زبان آدم هاي بي مسؤوليت چنين جمله هايي مي شنويد: متولدين فلان ماه تمام شان همين طورند. من هم چون متولد اين ماهم،اين طوري ام.
محمد كياسالار
معمولا ـ و نه هميشه ـ پشت هر گفتار و رفتار زيبايي، يك ذهن زيباست. و اين قاعده در دنياي موفقيت هم صدق مي كند. از تفكر خلاق تا تسلط به روش هاي حل مسأله، از موفقيت در روابط اجتماعي تا موفقيت در زمينه هاي اقتصادي، و از موفقيت هاي شغلي تا موفقيت هاي اخلاقي، هميشه و هميشه مي شود
رد پاي يك ذهن زيبا را سراغ گرفت. ذهني كه موفق شده است خواسته هاي دروني اش را بيروني و اجرايي كند. ذهنيت آدم هاي موفق، ذهنيت ممتازي است با ويژگي هاي ممتاز. يكي از آن ويژگي ها و البته يكي از مهم ترين شان، مسؤوليت پذيري است. اين هفته مي خواهيم از همين خصوصيت حرف بزنيم. هستيد؟
مسؤوليت
مسؤوليت، همان طور كه از ادبياتش برمي آيد، يعني مورد سؤال قرار گرفتن. طبيعتا آدم مسؤول، آدمي است كه مي تواند مورد سؤال قرار بگيرد و پاسخ گو باشد. نه فقط در ادبيات خودمان، كه در ادبيات انگليسي هم همين طور است.Responsibility در اصل،
Response-ability بوده است و اين دقيقا به همان معنايي است كه بايد باشد: توانايي پاسخگويي . يعني مسؤول، كسي است كه مي تواند پاسخ يا واكنش اش را نسبت به محرك هاي بيروني انتخاب كند. وقتي مي گوييم آدم هاي موفق، آدم هاي مسؤولي هستند، در واقع از اين صحبت مي كنيم كه رفتار اين آدم ها، حاصل تصميم و انتخاب آگاهانه خودشان است و طبيعتا مبتني بر ارزش ها و باورهاي خودشان.
خودسنجي
فرض كنيد كه شما و تعد ادي از دوستانتان از مدت ها پيش برنامه ريزي كرده ايد كه دسته جمعي برويد مسافرت. بالاخره روز موعود از راه مي رسد و شال و كلاه مي كنيد كه راه بيفتيد. همة مقدمات سفر را هم آماده كرده ايد و دقيقا تعيين كرده ايد كه چه ساعتي و چگونه به مقصد برسيد. اما ناگهان هوا طوفاني مي شود و همه برنامه هايتان به هم مي ريزد. با خودتان صادق باشيد، چه حالي به تان دست مي دهد؟ واكنش تان در چنين شرايطي چيست؟
افراد موفق (مسؤول) هميشه هواي درونشان را با خودشان حمل مي كنند و هر جا بروند، اين هوا همراه شان هست. يعني نسبت به هر متغير محيطي، يك واكنش عاقلانه و پخته نشان مي دهند، نه يك واكنش هيجاني و ناپخته. آن ها هميشه تلاش مي كنند تا از وضعيت موجود، بهترين بهره را بگيرند.
روي ديگر سكه
اما روي ديگر سكه، افراد ناموفقي هستند كه مسؤول نيستند و بلكه دقيقا برعكس، واكنشي اند. زبان حال چنين افرادي در شرايطي مشابه شرايط بالا، معمولا اين است: همه زحمات مان به باد رفت. همه چيز خراب شد. ديگر چه كار مي شود كرد؟ ديگر چه فكري بكنيم؟ اصلا فايده اش چيست كه... طبيعتا اين روحيه و ذهنيت منفي بر رفتار خود اين آدم ها و همراهان شان تأثير منفي و نامطلوبي مي گذارد. در جدول ، مقايسه اي بين لحن آدم هاي موفق و مسؤول و آدم هاي ناموفق و غيرمسؤول صورت گرفته است.
شرطي شدن
اسم پاولوف را به خاطر داريد؟ نظريه محرك/ واكنش را يادتان هست؟ پاولوف صاحب اين نظريه، نشان داد كه اگر موقع غذا دادن به يك سگ، زنگي را به صدا درآوريم، بعد از مدتي فقط با به صدا درآمدن زنگ، بزاق دهان سگ ترشح مي شود. چرا؟ چون سگ، شرطي مي شود كه به اين محرك تكراري و ويژه، واكنش تكراري و ويژه اي نشان بدهد. افراد ناموفق، غيرمسؤول و واكنشي، پس از مدتي شرطي مي شوند كه نسبت به همه محرك ها، واكنش تكراري و ويژه اي از خودشان بروز بدهند. در حالي كه افراد مسؤول و موفق، پاسخ خودشان را دقيقا متناسب با محرك ها انتخاب مي كنند. البته آن ها آگاهانه و با چشمان باز دست به چنين انتخابي مي زنند.
گلايه از زمين و زمان
شخص ناموفق، يعني شخصي كه روحيه پاسخ گويي ندارد و خودش را مسؤول نمي داند، طبيعتا سعي مي كند اوضاع و شرايطي را به وجود بياورد كه از باورش حمايت كند. مثلا به پيشگويي هاي عجيب و غريب پناه مي برد تا خودش را اثبات كند. چنين فردي به طرز فزاينده اي احساس عجز و عدم تسلط مي كند. صفت و مشخصة آدم هاي واكنشي هم اين است كه همواره در حال ملامت اين و آن هستند، هميشه به زمين و زمان نفرين مي فرستند و از همه چيز و همه كس گله دارند. بعيد نيست كه از زبان اين قبيل آدم ها حتي چنين جملاتي را بشنويد: متولدين فلان ماه، تمام شان همين طورند. من هم چون متولد فلان ماه هستم، عجولانه تصميم مي گيرم و... آن ها هميشه به شيوه اي حرف مي زنند و رفتار مي كنند كه باورهاي نادرست شان مورد تأييد اين و آن قرار بگيرد.طبيعي است اگر شما هم سال هاي سال براي خودتان دلايل بي شماري گرد آورده باشيد كه چرا اين قدر كم شانس و نگون بخت هستيد، به ويژه اگر اشخاص يا اوضاع بيروني را مقصر قلمداد كرده باشيد، مسؤول بودن و موفق شدن ابدا آسان نيست. بايد تمرين كنيد و به قول استفان كاوي، يكي از سرشناس ترين مؤلفان حوزة موفقيت، بايد داروي تلخ را ببلعيد. البته به محض فرو دادن آن داروي تلخ، به رهايي هيجان انگيزي دست پيدا خواهيد كرد.
حرف هاي دكتر كاوي
آدم هاي مؤثر، پيش از آن كه منش مؤثري داشته باشند، نگرش مؤثري دارند. اين را دكتر استفان آر. كاوي مي گويد. او مؤسس و مدير كانون رهبري كاوي، با بيش از 700 مشاور زبده و سرشناس است. او كتاب هاي پرفروشي در زمينه رهبري و مديريت تأليف كرده و مشاور بيش از 500 سازمان رسمي و بين المللي از جمله آي. بي. ام است. رهبري مبتني بر اصول شعاري است كه به اسم او و كانون رهبري اش ثبت شده. كاوي بر اين باور است كه مي توان به افراد و سازمان ها اين توانايي را بخشيد كه خودشان به خودشان بياموزند. دكتر استفان آر. كاوي سرسختانه اعتقاد دارد: پند بزرگي در اين جمله لائوتسه هست: اگر به شخصي يك ماهي بدهيد، خوراك يك روزش را تأمين كرده ايد، اما اگر ماهي گيري را به او ياد بدهيد، خوراك تمام عمرش را تأمين كرده ايد. اگر شخصي نتواند صادقانه بگويد كه آن چه امروز هستم، ثمرة انتخاب هاي ديروز من است، مسلما نمي تواند اقرار كند كه اكنون ديگرگونه انتخاب خواهم كرد. هيچ چيز هيجان انگيزتر از اين نيست كه بدانيم به رغم هر آن چه برايمان رخ مي دهد، مي توانيم پاسخ يا واكنش خويش را انتخاب كنيم. زيرا ميان محرك و واكنش، فاصله زماني اندكي وجود دارد. وانگهي با انتخاب خودتان مي توانيد بر روي وقايع و رويدادها هم تأثير بگذاريد، زيرا آن چه در مغزتان مي گذرد جهانتان را مي آفريند.
لوگوتراپي
ويكتور فرانكل، روانكاو اتريشي و صاحب نظرية لوگوتراپي، يك روانكاو فرويدي بود. او با اين فرضيه بار آمده بود كه آن چه آدم ها در كودكي شان تجربه مي كنند، منش و شخصيت بزرگسالي شان را سر و شكل مي دهد. يعني در واقع، همة ما در همان سال هايي ساخته مي شويم كه خودمان كمترين تأثيري بر شكل گيري منش و شخصيت مان نداريم. فرانكل به علت يهودي بودن، در اردوگاه هاي نازي زنداني شد. پدر، مادر، برادر و همسرش در كوره هاي آدم سوزي جان دادند. خودش هم زير شكنجه هاي بسيار، زنده ماند و عذاب كشيد، بدون اين كه بداند آيا لحظه اي بعد، او را به كورة آتش سوزي مي اندازند يا اين كه جان سالم به در خواهد برد. روزي در همان شكنجه گاه از نكته اي آگاه شد كه بعدها آن را آخرين آزادي انسان ناميد؛ آزادي عميقي كه حتي شكنجه گران نازي هم نمي توانستند ـ و نتوانستند ـ آن را از او سلب كنند.
فرانكل مي گويد: من آن جا دريافتم كه آن ها مي توانستند هر چه بخواهند با جسم و جان من انجام دهند، ولي هويت اصلي من همچنان دست نخورده باقي مي ماند. چرا كه اين من بودم كه مي توانستم تصميم بگيرم همة اين آزار و اذيت ها چگونه و تا چه حد بر من تأثير بگذارند. فرانكل دريافت ميان آن چه براي او رخ مي داد (محرك ها) و واكنش او نسبت به آن ها، يك آزادي عميق به معناي قدرت انتخاب وجود دارد. او بعدها حاصل اين تجربة عملي اش را در قالب تئوري لوگو تراپي يا معنادرماني منتشر كرد. اين جملة فرانكل مشهور است: انسان ها مي توانند هر چيز ارزشمندي را از دست بدهند، مگر بنيادي ترين آزادي بشري را؛ آزادي انتخاب. يعني همة آدم هاي روي زمين مي توانند طرز برخورد يا شيوة واكنش به هر محرك و رويدادي را خودشان انتخاب كنند.
