مسجد گوهرشاد يكي از آثاربرجسته عصر تيموري است كه باني ساخت آن بانو گوهر شاد است
گنبد فيروزه
اين گنبد، مثل پياز ساخته شده است، درست بالاي ايوان مقصوره. ارتفاع زيادي هم ندارد، يعني بلافاصله بعد از شروع شدن، جمع مي شود. قسمت اصلي گنبد با قوسي نرم آغاز مي شود و به صورت نيمكره اي كه قطرش كشيده شده، درمي آيد. رنگ اصلي گنبد، كاشي سبز رنگ است و در پايين آن مي توانيم نقش هاي رنگارنگي را ببينيم. اين گنبد در زمان صفويه و قاجاريه هم بازسازي شد، ولي در سال 1339 قمري (حدود صد سال پيش) بعد از گلوله باران روس ها، به طور كامل برچيده شد و گنبد جديد بر روي آن نصب شد. اين گنبد، تمام زيبايي هاي عصر تيموري و ويژگي هاي منحصر به فرد آن را هم دارد
عكس: فرامرز عامل بردبار
گلدسته ها و فلك
اين گلدسته ها را خوب نگاه كنيد. در بقية مسجدها گلدسته ها از روي بام شروع مي شوند و از ايوان فاصله دارند. ولي اين دو حجم زيباي فيروزه اي از روي زمين شروع مي شوند و چسبيده به ايوان مقصوره بالا مي روند و در چهل و سه متري از سطح زمين رو به آسمان به پايان مي رسد. در زير اتاقك گلدسته ها دو كتيبة عربي و فارسي نصب شده و بين اين دو كتيبه هم اسماءالحسني نقش بسته است
عكس: فرامرز عامل بردبار
ساده اما پرشكوه
در اين ايوان از تزئينات و كاشيكاري هاي مرسوم خبري نيست. هنرمند آن را ساده ساخته و ساده ترين رنگ (سفيد) را در آن به كار برده است. كافيست چراغي آن ميان روشن باشد تا انعكاس نور، با بزرگي اش را به رخ بكشد
عكس: حسن توكلي
سنگ در سنگ
اين حياط مسجد گوهرشاد است. همه اش از سنگ است. وسط آن يك حوض هشت ضلعي سنگي شبيه كاسه وجود دارد و دور آن هم چهار سقاخانة محرابي شكل از سنگ ساخته شده است. اين روزها اگر به اين حياط برويد آن را با چادر مسقف كرده اند
منبري بدون حتي يك ميخ
حتي يك ميخ هم در اين منبر چوبي به كار نرفته است. منبر امام زمان، 5/7 متر ارتفاع دارد و در زمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شده. تمام آن از چوب گلابي و گردو است و 14پله دارد. جالب اين كه درست در ابتداي آن، دري نصب شده كه دولنگه است و طول آن 75/1 متر و عرضش 50سانتي متر است. كل اين منبر، با هنر منبت كاري، تزئين شده و الان در محفظه اي شيشه اي حفاظت مي شود. مي توانيد روي ديوار غربي ايوان، تاريخچة ساخت اين منبر را ببينيد.
محراب مرمر
درست در ايواني كه هيچ كاشيكاري قابل ملاحظه اي وجود ندارد، محرابي سنگي است كه چشم ها را به خود مي كشاند. اين محراب، تماما از سنگ مرمر است و بيش از 10 متر ارتفاع دارد. چنان ريزه كاري در اين محراب انجام شده است كه مات كننده است
عكس: حسن توكلي
عكس: آيريا
احسان ناظم بكايي
نام و تصوير مسجدگوهرشاد، با مقدس ترين نقطة ايران گره خورده است. مسجدي كه يازده سال طول كشيد تا قوام الدين شيرازي آن را بسازد .
اين مسجد 9 هزار متر مربع مساحت و مانند باقي مسجد هاي عصر تيموري 4 ايوان دارد.
و اما گوهرشاد، باني اين مسجد و همسر شاهرخ تيموري، در هشتاد سالگي و چهل سال بعد از ساخت اين مسجد، در سال 861 قمري به دست برادرزادة همسرش ـ ابوسعيد ـ در هرات كشته شد و در كنار همسر و فرزندش بايسنقر در مسجدي به نام خودش در هرات به خاك سپرده شد. در تاريخ، هميشه به نيكي از او ياد مي شود.
ازتيمور تا رضا شاه
طراح و معمار مسجد گوهرشاد، قوام الدين شيرازي است. او معمار مصلي و خانقاه مدرسة هرات نيز هست.
مسجد گوهرشاد با كاشي معرق، تزئين شده. اين كاشيكاري، نمونه اي خاص از كاربرد كاشي است. به اين صورت كه سفال هاي لعاب داده شده را طبق طرح اصلي مي بريدند و بعد با كنار هم قرار دادن آن ها، طرح اصلي را مي ساختند.
گفته مي شود گوهرشاد براي ساختن مسجد، همه خانه ها و زمين هاي اطراف را خريداري مي كند، اما يك پيرزن حاضر نمي شود خانه اش را بفروشد. با آن كه خانة پيرزن، ميان محوطة مسجد بوده، گوهرشاد از تصرف يا خريد آن منصرف مي شود. بعد از ساخت مسجد، آن پيرزن هم خانه اش را به عنوان محل عبادت وقف مي كند.
حدود چهارصد سال پيش، ظاهرا زمين لرزه اي در نزديكي مشهد به گنبد مسجد گوهرشاد آسيب مي رساند.
مسجد گوهرشاد در تاريخ معاصر، يادآور يك واقعة تاريخي است. در۲۱ تير 1314 مخالفان كشف حجاب، در اين مسجد تحصن كردند و نيروهاي رضاخان، متحصنين را سركوب و قتل عام كردند.