همه ستاره ها براي من چاه خواهند شد با يك چرخ زنگ زده و همه ستاره ها براي من آب خواهند ريخت كه بنوشم... شازده كوچولو
پوريا ناظمي ـ سارا فيض بخش
تا حالا ديدن يك شهاب سرحال تان آورده؟ تا حالا از پيدا كردن يك صورت فلكي يا جرم غيرستاره اي در وسط آسمان تاريك به هيجان آمده ايد؟ تا حالا راه افتاده ايد برويد جايي كه كسوف و خسوف را خوب ببينيد؟ اگر جواب تان مثبت است، شما شرايط مورد نياز يك منجم آماتور را داريد. اولين ابزار، چشمان سالم است و آسمان تاريك. به جز اين  ها به چيز ديگري نياز نداريد. براي لذت بردن از آسمان آماده ايد؟


نكاتي براي صفركيلومترها
اهل شب كوير هستي؟
فقط كافي است از محيط گرفته و آلوده شهري دور شويد تا تصوير واقعي آسمان در برابر چشمان تان پديدار شود؛ حالا با كمك يك نقشه آسمان شروع كنيد به كشف و شناخت صور فلكي.
اولين قدم براي اين كه يك منجم آماتور شويد همين شناختن صورت هاي فلكي است.
براي اين كار مي توانيد از نرم افزارهاي نجومي يا نقشه  هاي آسمان (نظير نقشه اي كه در اين شماره به چاپ رسيده است) استفاده كنيد. البته براي اين كه از اين رصد و جست وجوي خود لذت ببريد، چند نكته را فراموش نكنيد:
* سعي كنيد لباس گرم به همراه داشته باشيد. هواي شب در محيط هايي دور از شهر (مانند حاشيه روستاها، كويرها يا كوهستان ها) مي تواند ناگهان سرد شود و شب زيباي رصدي تان را به يك شب سخت تبديل كند.
* حتما چراغ قوه اي مجهز به نور قرمز به همراه داشته باشيد. چشم نسبت به نور حساس است و زماني كه در محيط تاريك قرار مي گيرد، مدتي طول مي كشد تا سطح حساسيت خود را افزايش دهد.
با توجه به اين كه نور قرمز، كمترين انرژي را در طيف هاي نور دارد، باعث ايجاد كمترين تغيير حساسيت چشم نيز خواهد شد. بنابراين پيشنهاد مي  كنيم حتما دهانه چراغ قوه تان را با فيلتر قرمز بپوشانيد. پارچه قرمز يا طلق قرمز رنگي كه در جلد جزوه ها به كار مي رود هم انتخاب مناسبي خواهد بود.
* اگر يك شب رصدي طولاني را براي خودتان برنامه ريزي كرده ايد، حتما به فكر نوشيدني مناسب هم باشيد و اجازه ندهيد با كاهش آب بدن تان، دقت و تمركز شما نيز كاهش پيدا كند. البته هيجانِ قرار گرفتن در زير آسمان پرستاره (به معني واقعي كلمه و نه آن چه در شهرهاي بزرگ شاهد آن هستيم) به قدري زياد است كه نمي گذارد متوجه خستگي بشويد.
* پس از آن كه با صورفلكي و جايگاه ستاره ها آشنا شديد، آماده ايد تا گام بعدي را برداريد و به جست وجوي اجرام خاص برويد. ستاره  هاي كم سوتر، ستاره هاي دوتابي، سحابي ها، كهكشان ها، خوشه  هاي كهكشاني و يا پديده  هايي مانند بارش هاي شهابي يا ظهور دنباله دارها در انتظار شما خواهند بود.
* اكنون آماده ايد تا با تهيه يك وسيله رصدي گام بعدي را برداريد و دامنه جست وجوي خود را افزايش دهيد و يا به سراغ شكار اجرام كمترآشناي آسمان برويد و از ديدن گوشه اي از اين شكوه وصف ناشدني به وجد بياييد.
* تصور نكنيد حتما بايد يك تلسكوپ بزرگ داشته باشيد تا بتوانيد از آسمان لذت ببريد. براي كار با تلسكوپ لازم است صور فلكي و ستاره ها را به خوبي بشناسيد، در غير اين صورت نمي توانيد با تلسكوپ خود اجرام مختلف را پيدا كنيد. حتي بعد از اين كه با چشم غيرمسلح تسلط كافي را پيدا كرديد، براي شروع كار، تلسكوپ توصيه نمــي شــود. بزرگ نمايي زياد و ميدان ديد كوچك تلسكوپ، كار كردن با آن را سخت تر مي كند و ممكن است در مراحل اوليه كار دچار سرخوردگي بشويد.
كار كردن با يك دوربين دوچشمي مثل 45*۱۵ يا 60*۲۰ (عدد اول نشان دهنده بزرگ نمايي و عدد دوم فقط عدسي شيئي دوربين برحسب ميلي متر است) به دليل ميدان ديد گسترده اي كه دارد، بسيار ساده است و در عين حال، حتي با يك دوربين كوچك، اجرام بسياري را مي توان مشاهده كرد. با همان دوربين دوچشمي مي توانيد تا چند سال به سراغ اجرام متنوعي براي رصد كردن برويد و هيچ نيازي به يك تلسكوپ نداشته باشيد.

نجوم آماتوري چيست؟
آماتور برخلاف آن چه در نگاه اول به نظر مي رسد، به معني تازه كار نيست؛ به معني ذوقي كار است. آماتورها كاري را مي كنند كه به رشته تحصيلي و يا منبع كسب درآمد شان ربطي ندارد. موضوع تجربه، تمرين و يا دانايي در ميان نيست، بلكه تنها موضوع مهم، علاقه است. يك آماتور (حالا مي خواهد منجم آماتور باشد يا كوهنورد آماتور و ...) بي آن كه رشته اي كار اصلي او باشد، بدون در نظر گرفتن اهداف مادي و تنها از روي عشق و علاقه به دنبال كاري مي رود. فرد آماتور برخلاف افراد حرفه اي، از جاي ديگري امرار معاش مي كند تا بتواند هزينه هاي فعاليت مورد علاقه  خود را بپردازد.
در ابتداي قرن 21 كمتر امكان دارد افرادي كه در رشته اي خاص تحصيلات آكادميك ندارند، بتوانند براساس مطالعات شخصي و فقط از روي علاقه  مندي دست به كشف نكات جديد بزنند، اما رشته نجوم اين گونه نيست و شايد يكي از جذابيت هاي اصلي اين رشته هم همين باشد.
حتي كشف هم مهم نيست، شكوه بي پايان آسمان شب مي  تواند تمام وجود يك منجم آماتور را فرا گيرد و او را كه مدام در طول روز با مشكلات روزافزون زندگي شهري دست به گريبان است، لحظه اي فارغ كند.

اين نقشه، آسمان را در تاريخ ها و ساعت هاي زير نشان مي دهد.
۱۲ شهريور ساعت 21:30
۱۹ شهريور ساعت 21:00
۲۶ شهريور ساعت 20:30
راهنماي استفاده از نقشه آسمان
براي اين كه بتوان در ميان ستاره هاي فراوان آسمان، نقش صورفلكي را جست وجو كرد و آن ها را در زمينه پر ستاره آسمان پيدا كرد، بايد از ابزاري مانند نقشه راهنماي آسمان شب كه در ميانه اين صفحه به چاپ رسيده است، استفاده كرد. اين نقشه براي عرض هاي جغرافيايي ايران (با اندكي اصلاح) قابل استفاده است. در اين نقشه، وضعيت ستاره ها و صورفلكي آسمان در ساعات ذكر شده در كنار آن مشخص شده است. براي استفاده از اين نقشه ابتدا آن را به گونه اي بالاي سر خود بگيريد كه كلمه شمال درج شده بر روي آن، در امتداد شمال جغرافيايي قرار بگيرد. اگر در روزها و ساعات تعيين شده نقشه به آسمان نگاه كنيد، منظره اي كه در آسمان خواهيد ديد مطابق اين نقشه خواهد بود. اما از آن جا كه ممكن است شما در ساعات ديگري از اين نقشه استفاده كنيد، براي افزايش كارايي مي توانيد بعد از تنظيم كردن جهت شمال، يكي از صور فلكي معروف (مثل دجاجه) را در آسمان بيابيد و سپس نقشه را تاحدي حركت دهيد كه اين صورت فلكي به جايگاه خود بر روي نقشه منطبق شود. اكنون مي توانيد بقيه صور فلكي را با كمك اين نقشه در آسمان بيابيد. البته اين نقشه، نمايانگر آسمان شهريور ماه ايران خواهد بود و با تغيير ماه، قطعا وضعيت آسمان نيز تغيير مي كند و بايد از نقشه آن ماه خاص استفاده كرد، يا با كمك گردونه آسمان يا نرم افزارهاي نجومي، وضعيت را شبيه سازي كنيد.

نجوم در ايران به دنيا آمد!
مي گويند دانش نجوم در مرز و بوم همين كشور خودمان به دنيا آمده، حتي اگر اين ادعا را قبول نكنيم، بايد بپذيريم كه ايران يكي از مراكز اصلي اين علم بوده. ايرانيان از دوران باستان به گواهي متون باقي مانده و برخي از بناهاي باستاني، درك عميق و بالايي از دانش نجوم داشته اند.
پيشرفت هاي بعدي در عصري اتفاق افتاد كه به آن، دوره اوج تمدن اسلامي ايراني مي گويند. دانشمندان اين عصر، دست به ترجمه وسيع آثار علمي تمدن هاي مختلف به زبان علمي آن روزگار زدند و متوني را از زبان هاي يوناني، پهلوي، هندي و ... به عربي برگرداندند. امروزه بسياري از مورخان تاريخ علم، اين دانشمندان ايراني را عرب مي نامند؛ چون آن ها آثارشان را به زبان عربي نوشته اند. اين ها فقط بخشي از كارهايي بود كه منجمان ايراني در اين دوره تاريخي صورت دادند. آن ها علاوه بر ترجمه، به تصحيح متون پيشين پرداختند و مهم تر از آن، دست به تاليف و نوآوري زدند. در عصري كه قرون تاريك وسطي در اروپا سپري مي شد، در شرق و به محوريت دانشمندان ايراني، مراكز بزرگ علمي بنا شد. براي نخستين بار، مفهومي به نام رصدخانه علمي از سوي اين انديشمندان بنا شد و كتابخانه هاي عظيم و تحقيقات بنيادي از سوي اين دانشمندان برنامه ريزي و هدايت و اجرا شد. اما اين روند پر شتاب در دوره هاي اخير با ركود مواجه شد و اوج اين افت را كه از اواخر عصر صفوي آغاز شد، مي  توان در دوران قاجار جست وجو كرد؛ جايي كه حتي حضور دانشمندان تحصيل كرده اي چون مشاورالملك محمودي كه سابقه فعاليت در رصدخانه پاريس را نيز داشت، نتوانست مسوولان كشور را از خواب غفلت بيدار كند.
به اين ترتيب در دوره اي كه جهان غرب به واسطه دستيابي به فن آوري ساخت ابزارهاي اپتيكي، عرصه نجوم را به سرعت مي پيمود، ما از اين قافله كاملا عقب مانديم. اينك بارقه هاي اميد بار ديگر ديده مي شود. طرح رصدخانه ملي به تصويب رسيده است و رشد جامعه نجوم آماتوري ايران، نويدبخش آينده اي بهتر براي نجوم آماتوري و حرفه اي در ايران است.


نرم افزارها، كتاب ها و سايت هاي مفيد
اگر ماجراي نجوم را جدي گرفته ايد
* كتاب هاي منتشر شده در ايران اگر چه تا حدي قديمي هستند، اما در آموزش مفاهيم پايه كماكان مفيد و موثر هستند. شايد اكثر منجمان آماتور ايران، كار خود را با دو جلد كتاب نجوم به زبان ساده نوشته مايردگاي آغاز كرده باشند؛ مجموعه اي جامع و كامل كه هنوز هم پس از 10 بار تجديد چاپ ،در رده منابع درجه اول قرار دارد. كتاب هاي ديگري مثل شناخت مقدماتي ستاره ها، راهنماي آسمان شب، نجوم ديناميكي و ساختار و تحول ستارگان و كهكشان ها مي تواند در مرحله بعدي به كمك علاقه مندان آسمان شب بيايد.
* اگر مايل به اطلاعات جديدتري در ارتباط با وضعيت ستاره ها يا سيارات هستيد، مي توانيد از نرم افزارهاي رايانه اي كارآمد استفاده كنيد. انتخاب اول بسياري از اخترشناسان آماتور جهان، نرم افزار آسمان پرستاره يا Starry Night است كه به ويژه نسخه حرفه اي آن با در اختيار گذاشتن مجموعه بي نظيري از امكانات، مانند وضعيت دقيق ستاره ها يا سيارات، محل عبور ماهواره ها و امكان به روز شدن هفتگي داده هاي مربوط به سيارك ها، ماهواره ها و دنباله دارها، محيط مناسبي با گرافيك پرقدرت را در اختيار كاربران قرار مي دهد.
* در ايران چند سايت فارسي زبان نجومي فعال اند كه البته بيشتر تمركز خودشان را روي ارائه آخرين خبرهاي نجوم ايران و جهان گذاشته اند. سايت ماهنامه نجوم www.nojum.ir و www.Parssky.com
* همه سازمان ها و آژانس هاي فضايي مثل ناسا (www.nasa.gu) يا آژانس فضايي اروپا
(www.esa. net) پايگاه هاي خاص خود را دارند.
* برخي سايت هاي مرجع هم وجود دارند كه مي توانند اطلاعات كاملي را در حوزه هاي گوناگون نجومي در اختيار شما قرار دهند؛ سايت هايي مانند www.seds.org
* اگر به دنبال اخبار نجومي هستيد، بهترين پيشنهاد ما spaceflightnow.com است

نكاتي درباره عكاسي از آسمان
اهل شكار شهاب هستي؟
فعاليت ديگري كه بسياري از منجمان آماتور به آن علاقه مندند، عكاسي نجومي است.
ثبت زيبايي هاي آسمان روي فيلم به حوصله و دقت احتياج دارد، ولي اكثر عكاسان آسمان عقيده دارند نتيجه كار، به زحمتش مي ارزد.
اولين چيزي كه به آن احتياج داريد، يك دوربين مكانيكي است. دوربين هاي اتوماتيك، براي عكاسي نجومي مناسب نيستند. شما بايد بتوانيد تنظيمات دوربين خود را به طور دستي تغيير بدهيد. همچنين بهتر است شاتر دوربين هم براي باز و بسته شدن به باتري احتياج نداشته باشد، چرا كه ممكن است باتري دوربين شما در سرماي سخت يك شب رصدي، سريع تمام شود و نتوانيد كار عكس گرفتن را به نتيجه برسانيد.
چيز ديگري كه بايد به آن توجه كنيد، حساسيت فيلم است. مناسب ترين فيلم ها براي عكاسي از آسمان، فيلم هاي با حساسيت بالا مثل 200 تا 400 است. البته مي توانيد از فيلم هاي معمولي با حساسيت 100 هم استفاده كنيد.
علاوه بر دوربين و فيلم، به يك سه پايه محكم هم احتياج داريد كه دوربين را روي آن نصب كنيد. براي اين كه ستاره ها و اجرام كم نور روي فيلم ثبت شوند، نوردهي هاي طولاني لازم است و بدون سه پايه نمي توانيد دوربين تان را براي چند ثانيه يا چند دقيقه و حتي گاهي چند ساعت بي حركت نگه داريد. بهتر است يك دكلانشر هم تهيه كنيد تا هنگامي كه مي خواهيد دريچه دوربين را باز و بسته كنيد، لرزش دست تان باعث تكان خوردن دوربين نشود و زحمت تان بر باد نرود.
حالا آماده ايد تا گوشه اي از آسمان تاريك بالاي سرتان را ثبت كنيد.
بهتر است ديافراگم دوربين را روي بازترين حالت ممكن قرار دهيد تا بتوانيد حداكثر نور ممكن را جمع كنيد. يك راه ديگر، بيشتر كردن زمان نوردهي است، ولي براي اين كار، محدوديت هايي هم داريد. اگر زمان نوردهي شما زياد شود، ستاره ها ديگر به صورت نقطه اي ثبت نمي شوند، بلكه رد مسير حركت شان روي فيلم ثبت مي شود. اگر بخواهيد ستاره ها را به صورت نقطه اي ثبت كنيد، نوردهي شما بايد حدود 20 تا 40 ثانيه باشد، كه البته اين عدد براي مناطق مختلف آسمان متغير است. هر چه ستاره هاي شما به ستاره قطبي نزديك تر باشند، شما مي توانيد تا 40 ثانيه دريچه دوربين را باز بگذاريد.
البته شما مي توانيد نوردهي هاي طولاني تري داشته باشيد و گذر زمان را به شكل رد ستاره ها روي فيلم ثبت كنيد. در اين صورت شما مي توانيد از چند دقيقه تا چند ساعت به فيلم نور بدهيد. تنها محدوديتي كه در اين مورد داريد، روشنايي آسمان است. ممكن است آسمان شما به دليل وجود ماه يا آلودگي نوري، آن قدر روشن باشد كه در نوردهي هاي طولاني، زمينه آسمان تان كاملا روشن شود و رنگ سياه يا سرمه اي خود را از دست بدهد. بنابراين بهتر است هرچه مدت نوردهي شما بيشتر مي شود، ديافراگم دوربين را بيشتر ببنديد؛ هر چند كه براي عكاسي از ستاره ها، نبايد عدد ديافراگم روي بيشتر از 4 تنظيم شود. اين عدد ها، همگي تقريبي هستند و به روشنايي آسمان و حساسيت فيلم وابسته است. بهترين راه براي اين كه عكس هاي خوبي بگيريد، اين است كه زياد تمرين كنيد. با چند بار عكس گرفتن و خراب كردن فيلم(!) همه چيز به خوبي دست تان مي آيد.
انتظار نداشته باشيد اولين عكس هايتان عكس هاي خوبي از آب در بيايند؛ زود نااميد نشويد. علاوه بر ستاره ها، پديده هاي ديگري مانند شهاب ها و دنباله دارها هم در انتظار شما هستند كه با دوربين خودتان به سراغ شان برويد.

راه شيري
اين عكس از آسمان با لنز چشم ماهي گرفته شده. لنزي با ميدان ديد تقريبا 180 درجه. آلودگي نوري افق در عكس به خوبي مشخص است، با وجود اين، راه شيري به زيبايي روي فيلم ثبت شده است. براي ديدن اين منظرة هيجان انگيز، كافي است از شهرهاي بزرگ فاصله بگيريد.
عكس دور قطبي:
رد ستارگان دور قطبي: به دليل چرخش زمين، از ديد ما ستارگان همگي به دور ستارة قطبي در چرخش اند. اگر دوربين را به سمت شمال تنظيم كنيد و شاتر آن را مدتي باز بگذاريد، رد ستاره ها روي فيلم به شكل كمان هاي هم مركز ثبت مي شود.
تصويري از بارش شهابي