پدران از نظر تاثير در تربيت فرزند سه دسته اند: پدران سهل گير
پدران سخت گير و پدران مقتدر
رابطه پدر ـ فرزندي؟ بله،  اين سكه هم مثل ساير سكه ها دو رو دارد و البته به دو روي اين سكه هم
ـ كمتر پيش آمده است كه ـ نگاه درست و متوازني داشته باشيم؛ خصوصا كه اين ايام، مصادف است با روز پدر و طبيعتا همه از آن روي سكه حرف مي زنند كه: فرزندان بايد پدران شان را تكريم كنند و در تنظيم يك رابطه صحيح با آنان بكوشند ـ و البته بر منكرش لعنت! ـ اما كارشناسان علوم رفتاري اعتقاد دارند كه نقش پدران در تنظيم يك رابطه سالم پدر ـ فرزندي اگر بسيار پررنگ تر از نقش فرزندان نباشد، مطمئنا كم رنگ تر نيست.
من ديگه بچه نيستم!
نگفتم اين طور مي شود... من كه گفته بودم... گفتم ولي گوش نكردي... اگر مي خواهيد با فرزندان تان دوست باشيد و اگر مي خواهيد بچه هايتان حرف ها و مشكلات  شان را پيش از هر كس ديگري با شما مطرح كنند،  از عبارات فوق الذكر و امثالهم بپرهيزيد.
بيش از هر چيز ديگري، نوجوان ها دل شان مي خواهد كه به رسميت شناخته شوند، دل شان مي خواهد دوستان و اطرافيان ـ و به خصوص پدر و مادرشان ـ آن ها را به عنوان يك فرد بالغ و مستقل قبول داشته باشند و اصلا خوش شان نمي آيد كه با آن ها مثل بچه ها حرف بزنند و مثل بچه ها رفتار كنند. پدران هم بايد به همين ترتيب، رفتار و گفتارشان را متناسب با علايق و سلايق فرزندان شان تنظيم كنند. اين يك توصيه مهم روان شناسانه است به تمام پدرهايي كه بچه هايشان دارند در حوالي سنين بلوغ نفس مي كشند: مبادا بچه هايتان احساس كنند كه شما آن ها را به عنوان يك آدم مستقل و صاحب فكر قبول نداريد!
البته اين نكته را هم نبايد از ياد برد كه نوجوانان علي رغم تمام شجاعت هاي ظاهري و بي پروايي هايي كه اغلب از خودشان بروز مي دهند، با ترس ناشناخته اي در اعماق وجودشان دست و پنجه نرم مي كنند و از مسووليت پذيري واهمه دارند. پدراني كه بتوانند آميزه اي از احترام مستقيم و تربيت غيرمستقيم را به پاي بلوغ فرزندان شان بريزند، منابع بسيار ارزشمندي براي فرزندان شان محسوب مي شوند.
طرفدار استقلال
بچه ها معمولا در سنين نوجواني، انس و الفت هاي تازه اي را نيز تجربه مي كنند كه قبلا از آن بي بهره بودند؛ مثلا دوستان شان در نظرشان مهم تر مي شوند، به تفريحات تازه اي روي مي آورند، اوقات فراغت شان را به گونه هايي متفاوت از قبل سپري مي كنند و... و اين كاملا طبيعي است. استقلال، همان چيزي است كه پدران و مادران ـ و به ويژه پدران ـ بايد بالاخره به فرزندان شان هديه كنند. اين استقلال كه لازمه زندگي آينده فرزندان است، به صورت هاي مختلفي مي تواند ظهور پيدا كند؛ اما وجه مشترك تمام  اين صور، همين است كه به مرور وابستگي فرزندان به پدر و مادرها كمتر و كمتر مي شود و دلبستگي ها و وابستگي هاي تازه اي در زندگي شان جا باز مي كند. خيلي مته به خشخاش نگذاريد و ناراحت نشويد كه مثلا چرا فرزندتان تازگي ها ترجيح مي دهد به جاي ماندن در خانه و تماشاي تلويزيون، اوقات فراغتش را با دوستانش بگذراند.
پرسش و پاسخ
كليد خوردن سوال هاي تازه در ذهن آدم هم يكي ديگر از مقتضيات نوجواني و جواني است. بخش عمده اي از بلوغ جسمي و رواني با همين سوال ها و تلاش براي يافتن پاسخ هايشان گره خورده است. حتي بچه هايي كه تا همين چندي پيش و بنا به اعتراف تمام اعضاي خانواده، كاملا مطيع و حرف گوش كن بوده اند، ممكن است امروز ناگهان از شما بپرسند كه اصلا چرا بايد فلان دستورتان را اطاعت كنند، ممكن است از تان سوال و جواب كنند، و خلاصه ممكن است رفتارهاي تازه اي از فرزندان تان ببينيد كه انتظارش را نداشته باشيد. اما فراموش نكنيد كه اين فرايند، كاملا طبيعي و سالم است. هميشه طبيعي بودن اين فرايند را به خاطر داشته باشيد و فرزندان تان را تا رسيدن به پاسخ نهايي سوالات شان همراهي كنيد.
اعصاب ندارم!
از تاثير هورمون ها در جسم و روان فرزندان تان نيز غافل نشويد. بچه ها در اين سن و سال، خيلي دل شان مي خواهد كه هر از گاه صدايشان را بلند كنند و فرياد بكشند، خصوصا وقتي كه تحت يك استرس شديد قرار مي گيرند. ممكن است در جمع ـ و به خصوص هنگام رويارويي با جنس مخالف ـ خيلي به شان سخت بگذرد، ممكن است از بعضي محافل خانوادگي فرار كنند، ممكن است پوسترهايي به در و ديوار بچسبانند كه شما خوش تان نيايد و... ازشان استدلال نخواهيد! آن ها معمولا هيچ استدلال روشني براي اين رفتارهايشان ندارند و حقيقت اين است كه حتي خودشان هم به روشني درك نمي كنند كه هورمون ها دارند آن ها را به سمت و سوي تازه اي مي كشند كه چندان هم براي شان آشنا نيست. با آن ها خشونت نكنيد. نخواهيد كه يك  شبه همه چيز عوض شود. آرام آرام با بچه هايتان دوست شويد و آگاهي ها و تجربه هايتان را به مرور در اختيارشان بگذاريد.
هيچ وقت نگذاريد بچه هايتان احساس كنند كه دارند بازجويي مي شوند. ضمنا براي آن ها اين خيلي مهم است كه بتوانند حرف هايشان را با شما بدون هيچ ترس و احساس خطري در ميان بگذارند. اين فرصت را نبايد از آن ها گرفت. معناي اعتماد را پدران بهتر از هر كس ديگري مي توانند به فرزندان شان بياموزند. اين كار مهم را به اين و آن واگذار نكنيد. تاثير آموزش هاي رفتاري البته از آموزش هاي گفتاري خيلي بيشتر است. مثلا تمام حرف و حديث هايي كه قرار است بين شما و فرزندتان بماند، واقعا و فقط بين خودتان و فرزندتان نگه  داريد و حتي اگر قرار است شخص ديگري مثلا مادر خانواده را هم مطلع كنيد، حتما نظر فرزندتان را هم جويا شويد. اين يك آموزش رفتاري صددرصد است.
رفاقت با كودك درون
مي گويند هر آدمي يك كودك درون دارد كه اگر فراموشش كند، خيلي سخت مي تواند با نسل هاي تازه و همين طور با فرزندانش ارتباط برقرار كند. پس آن كودك درون را از ياد نبريد و با بچه هايتان مثل يك رفيق رفتار كنيد. مثلا اگر با هم رفتيد سينما، بعدش نظر او را هم درباره آن فيلم بپرسيد و نظر خودتان را هم بگوييد. از ورزش هاي دو نفره غافل نشويد و...
پدر فقط مسوول معاش نيست
روان شناسان اعتقاد دارند كه پدران مي توانند براي فرزندشان، نقش بهترين معلم و الگو را ايفا كنند. در روايات ديني فراواني هم بر لزوم رفتار صحيح پدر با فرزندانش تاكيد شده است. قلمرو وسيع اين روايات حتي دوران قبل از تولد را هم در بر مي گيرد. برخي روايات به اهميت محبت والدين نسبت به فرزندان، برخي به برخورد كودكانه با كودك و برخي نيز به رفتار عادلانه با فرزندان امر مي كنند.
خلاصه اين كه، پدر فقط مسوول تامين معاش نيست و پدران نه فقط در تامين امكانات اقتصادي و اجتماعي خانواده، نقش اساسي دارند، بلكه وجودشان در تعليم و تربيت فرزندان نيز اهميت والايي دارد. تحقيقات نشان داده است كه تماس با پدر در سال هاي اوليه زندگي، در روابط آينده فرزندان ـ و به ويژه پسران ـ تاثير فراواني دارد. از سوي ديگر، غيبت يا فقدان پدر  به هر دليلي و به خصوص قبل از چهار سالگي، آثار بسيار نامطلوبي بر فرزندان باقي خواهد گذاشت. اين تاثير نامطلوب هم البته در پسران، چشمگيرتر از دختران است.
چند مدل پدر داريم؟
در يك نگاه كلي، مي شود پدران را از نظر ميزان تاثيرشان در تربيت فرزندان، به سه دسته كلي تقسيم كرد: پدران سهل گير، پدران سخت گير و پدران مقتدر.
از ويژگي هاي پدران سهل گير، بي توجهي به آموزش رفتارهاي اجتماعي است. اگرچه فرزندان چنين خانواده هايي معمولا داراي استقلال فكري و عملي هستند، اما به سبب هرج و مرج، نوعي تزلزل روحي در آن ها به چشم مي خورد؛ زيرا در اين خانواده ها هر كس به منافع خودش توجه دارد (نه به منافع عمومي خانواده) و همين تزلزل، منجر به بي بندوباري فرزندان مي شود و باعث مي شود كه آنان نسبت به زندگي احساس مسووليت نكنند. برقراري اعتدال در برنامه هاي زندگي، يكي از اساسي ترين آموزش هاي رفتاري در لابه لاي آموزه هاي ديني است. از امام باقر(ع) نقل مي كنند كه: بدترين پدران كساني هستند كه در نيكي كردن به فرزندشان زياده روي كنند.
اما در خانواده هاي سخت گير، فرد مستبد كه غالبا پدر خانواده است، تصميم گيرنده و تعيين كننده وظايف ديگر اعضاي خانواده است. فرزندان اين خانواده ها كمتر به خودشان متكي هستند و خلاقيت كمي هم دارند. آن ها هميشه از اين كه بخواهند در چنين محيط هايي ادعاي حق كنند، هراس دارند. تربيت والدين مستبد و سخت گير در پسران، نتايج منفي بيشتري بر جاي مي گذارد تا در دختران.
و اما پدران مقتدر، فرزندان شان را به شيوه اي كه در نظر او اطمينان بخش و قاطع است، آزاد مي گذارند تا فرزند به استقلال و آزادي فكري تشويق مي شود، در حالي كه نوعي محدوديت و كنترل نيز از طرف والدين به فرزند اعمال مي شود. در چنين خانواده هايي همه افراد خانواده قابل احترام اند؛ تمام اعضاي خانواده صلاحيت اظهار نظر درباره مسائل و مشكلات مربوط به خود را دارند؛ همه افراد خانواده در تصميماتي كه درباره آن ها گرفته مي شود و يا كاري كه به آن ها مربوط مي شود حق دخالت دارند؛ نوعي روش عقلايي در كليه شئون زندگي اين خانواده ها ديده مي شود؛ و اساس اين نوع زندگي بر همكاري و همياري استوار است.
به هر حال اگر والدين نسبت به تربيت فرزندان خود، آگاهي هاي لازم را داشته باشند و از مربيان و متخصصان علوم رفتاري و تربيتي كمك بگيرند، رفتار آنان با فرزندان شان نسبت به رفتار خانواده هاي ناآگاه، بسيار متفاوت خواهد بود. يكي از مهم ترين مسائلي كه لازم است والدين آن را آموزش ببينند، تشخيص بين تنبيه قابل قبول و بدرفتاري و خشونت است. آموزش فقط از طريق گذراندن دوره هاي خاص تربيتي حاصل نمي شود. مثلا درگيري هاي شديد بين والدين، احساسات منفي فرزندان را تقويت مي كند و سبب مي شود تا آن ها با همسالان شان رفتاري پرخاشگرانه و يا بزهكارانه داشته باشند و معمولا در ميان آن ها محبوبيتي به دست نياورند. يعني والديني كه در حضور فرزندان شان زياد با همديگر مشاجره و مرافعه دارند، بدون هيچ آموزش مستقيمي، رفتار فرزندان شان را به سمت و سوي خاصي هدايت مي كنند.
اين مطلب را با ذكر يكي از نتايج مطالعه و تحقيق كوپر اسميت در رابطه پدر ـ فرزندي به پايان مي بريم: جواناني كه از عزت نفس بالاتري برخوردارند، معمولا داراي والدين ـ و به ويژه پدراني ـ هستند كه اعتماد به نفس، ثبات هيجاني و اتكاي به خود از ويژگي هاي شخصيتي آنان به شمار مي رود و در فرايندهاي تربيتي، بين آن ها و فرزندان شان توافق كاملي مشاهده مي شود.