كتاب هاي چاپي، جزو آشنايي از جامعه هستند كه افراد با آن ها احساس راحتي مي كنند، اما ورود كتاب هاي الكترونيك باعث مي شود كه افراد ديگر به كاركنان كتاب خانه مراجعه نكنند
علي رضا احمدوند
ماجراي تخيلي۱: سارا پس از يك شيفت كاري خسته كننده، تا ساعت 2 بعد از نيمه شب بيدار مانده و خوابش نبرده است. او دوست دارد كه با خواندن كتاب، از اين حالت خارج شود؛ پس وارد سايت كتاب خانه محل شان مي شود و آخرين كتاب نويسنده مورد علاقه اش را جست وجو مي كند. اين كتاب به شكل الكترونيك(e Book) موجود است و امانت هم داده نشده است. سارا آن را دانلود مي كند و پيامي روي صفحه، مدت امانت كتاب را 2 هفته ذكر مي كند؛ پس از پايان دو هفته، در صورت تمديد نكردن، فايل كتاب به صورت خودكار از روي كامپيوتر او پاك خواهد شد. تمام نسخه هاي كتاب داستان ديگري كه سارا در نظر گرفته، امانت گرفته شده اند.
ماجراي تخيلي۲: حميد در يك كتاب خانه كوچك كار مي كند كه 15000 كتاب در مخزن آن وجود دارد. اخيرا روند استفاده از كتاب هاي الكترونيك نيز در كتاب خانه راه اندازي شده است. يك مراجعه كننده، كتابي تحت عنوان راهنماي سفر به فرانسه را درخواست كرده كه در حال حاضر، تنها نسخه موجود آن، توسط كتاب خوان ديگري به امانت برده شده است. حميد پس از جست وجو وب سايت فروشنده كتاب طرف قرارداد، نسخه الكترونيك يك كتاب راهنما را پيدا مي كند كه قيمت آن با توجه به سياست كتاب خانه قابل پرداخت است. فروشنده، نسخه الكترونيك را به همراه راهنماي طبقه بندي آن به كتاب خانه مي فرستد و حميد هم آن را بر روي دستگاه جيبي خواننده كتاب دانلود مي كند؛ كل اين فرآيند، از زمان درخواست تا پايان، 7 دقيقه طول مي كشد.
ماجراهاي تخيلي بالا را خوانديد؟ خيلي دور از ذهن به نظر مي رسند، نه؟ اتفاقا قصد داريم برايتان توضيح دهيم كه رواج كتاب هاي الكترونيك، چيزي نيست كه ما خود را از آن دور احساس كنيم.
يك كتاب الكترونيك چيست؟
كتاب الكترونيك ياe Book ، واژه مبهمي است براي توصيف متن يا مونوگرافي كه به شكل الكترونيك و غيرچاپي موجود است. داستاني كه فقط بر روي يك وب سايت منتشر شده، مطلب كوتاهي كه در نرم افزار Word تهيه شده و قابل دانلود است و يا حتي يادداشت هاي روزانه اي كه در يك اي ميل طولاني گنجانده شده است، هم مي تواند يكBook اما تعريف دقيق و علمي آن به اين صورت است: كتاب الكترونيك، متني است به شكل الكترونيك و در فرمت ديجيتال كه براي خواندن و استفاده از آن، نياز به سخت افزار يا نرم افزار مناسب وجود دارد. اين سخت افزار يا نرم افزار، توانايي نمايش محتواي متن را با كيفيت مطلوب و خوانا دارد، به طوري كه امكان استفاده و مشاهده متن يا تصاوير به راحتي فراهم باشد.
چه كسي كتاب الكترونيك را منتشر مي كند؟
كتاب هاي الكترونيك توسط ناشران و سازمان هاي معروفي تهيه و منتشر مي شوند. بسياري از كتاب هاي پرفروش در حال حاضر نسخه الكترونيك هم دارند. ناشران كوچك و خرد هم ممكن است به انتشار اين كتاب ها - خصوصا از جانب نويسندگان جديد - روي بياورند.
در حال حاضر، نسخه الكترونيك بسياري از كتب پرفروش، تنها اندكي ارزان تر از نسخه چاپي شان است، اما محدوده قيمت آن ها، از رايگان تا قيمتي معادل كتاب اصلي متغير است. تهيه آن ها از طريق كتاب فروشي هاي معتبر اينترنتي مثل آمازون، بارنز اند نوبل و يا شهر كتاب الكترونيك و از اين قبيل، مقدور است.
چگونه مي توان از كتاب الكترونيك 
استفاده كرد؟
در حال حاضر سه نوع وسيله سخت افزاري براي مطالعه كتاب هاي الكترونيك وجود دارد:
-كامپيوترهاي جيبي 
-كامپيوترهاي شخصي يا لپ تاپ ها
- دستگاه هاي كتاب خوان خاص 
كامپيوترهاي جيبي مثل دستيارهاي ديجيتال شخصي(PDA) ، پالم(Palm) ، پاكت پي سي 
(Pocket Pc) و از اين دست، وسايل بسيار كوچكي هستند كه با وزن كم خود، به راحتي در جيب جا مي گيرند. ورود و نفوذ اين وسايل طي سال هاي اخير با سرعت آهسته اي در كشور ما صورت گرفته است، اما روند رواج شان به تدريج رو به افزايش است. براي خواندن كتاب الكترونيك بر روي اين كامپيوترها، به نرم افزار خاص نياز است كه معمولا يا از قبل بر روي آن ها نصب مي شود يا قابل دانلود و اضافه شدن است.
استفاده از كامپيوترهاي جيبي، مزيت جست وجو و بزرگ و كوچك كردن فونت كتاب را نيز به همراه دارد، اما معايبي مثل صفحاتLCD كوچك (كه امكان مطالعه متن هاي حجيم را سخت مي كند) و حجم حافظه محدود (كه تعداد كتاب هاي ذخيره شده در حافظه را كاهش مي دهد) وجود دارد.
كامپيوترهاي شخصي و لپ تاپ ها هم در واقع نيازمند نرم افزار خاص براي مطالعه كتاب هاي الكترونيك هستند. رايج ترين نرم افزارها عبارتند  ازAcrobat Reader از شركتAdobe براي خواندن فايل ها و مستنداتPDF و .Microsoft Reader هر دو اين نرم افزارها، نسخه مربوط به كامپيوتر جيبي هم دارند و رواج شان، به راحتي كاربران در استفاده از آن ها بستگي دارد. امكاناتي مثل بزرگ نمايي، نمايش عكس هاي رنگي، نوشتن يادداشت، و يا رنگي كردن متن، در همه اين نرم افزارها موجود نيست و به همين خاطر، نرم افزارهاي مكملي براي آن ها نوشته شده است (مثلGlass book بر مبناي آكروبات).
مزيت كامپيوترهاي شخصي يا لپ تاپ ها اين است كه لازم نيست سخت افزار ديگري تهيه كنيد؛ ضمن آن كه صفحه  نمايش بزرگ تري هم در اختيار داريد، اما سنگيني و مشكل حمل ونقل، قضيه اي جدي است؛ به علاوه، خيره شدن به صفحه در دراز مدت خستگي شديدي به وجود مي آورد.
دستگاه هاي كتاب خوان خاص، صرفا براي خواندن كتاب هاي الكترونيك توليد شده اند و هيچ كدام از فعاليت دستگاه هاي جيبي را ندارند. صفحه نمايش آن ها بزرگ تر و حافظه شان بيشتر است. معمولا اين دستگاه ها سبك تر هستند، به كاربر امكان تغيير اندازه فونت را مي دهند و قابليت تغيير نور زمينه، نوشتن يادداشت و جست وجوي لغات در آن ها وجود دارد. بعضي از آن ها تا 10 رمان بلند را به طور كامل ذخيره مي كنند و باتري شان تا حد 40 ساعت عمر مي كند. شايع ترين مارك اين دستگاه ها (كه البته در ايران هم پيدا نمي شود)،Gemstal مدل 
۱۱۰۰ REB (سياه و سفيد) و 1200 REB (رنگي) است.
كتاب هاي الكترونيكي كه خاص اين دستگاه ها باشند، فقط بر روي همين دستگاه ها قابل استفاده هستند؛ دانلود و بارگذاري آن ها توسط كامپيوتر شخصي يا مستقيما با خود دستگاه انجام مي گيرد. به همين خاطر، شخص نمي تواند نسخه كپي شده از كتاب را به فرد ديگري كه اين تجهيزات را ندارد ارايه كند. امكان اتصال بعضي انواع اين دستگاه ها به صورت مستقيم به خط تلفن و خريد كتاب از قفسه هاي مجازي كتاب فروشي الكترونيك هم وجود دارد.
تطابق استانداردها
حتما تاكنون متوجه شده ايد كه قاعدتا وجود دستگاه هاي مختلف، استانداردهاي فني متفاوتي را هم به دنبال خواهد داشت. پس كتابي كه براي Palm تهيه شده، نمي تواند بر روي 1100REB نمايش داده شود. حركت براي رسيدن به استاندارد مشترك بين المللي آغاز شده است، اما مشخص نيست چه زماني جواب خواهد داد.
كتاب خانه هاي الكترونيك 
كتاب هاي الكترونيك، ما هيت  فيزيكي ندارند و نمي توان آن ها را در قالب الگوهاي رايج خريد، امانت و گردش كتاب ها گنجاند. چالش ايجاد كتاب خانه هاي الكترونيك، نحوه گنجاندن اين فرمت جديد در كنار الگوهاي سنتي كتاب خانه هاي فعلي است.
سياست كتاب خانه ها براي برقراري سرويس كتاب هاي الكترونيك، بر دو روش متفاوت استوار بوده است:
-گردش دستگاه هاي كتاب خوان 
-گردش خود كتاب هاي الكترونيك 
پاسخ ابتدايي به نيازهاي مراجعه كنندگان، ارايه دستگاه هاي خاص مطالعه كتاب هاي الكترونيك بود، به طوري كه افراد بتوانند مشابه كتاب هاي چاپي دستگاه و كتب دانلود شده روي آن را براي مدت مشخصي به امانت ببرند و سپس برگردانند. استفاده كننده در مدت امانت نمي توانست شخصا كتابي را بر روي دستگاه دانلود كند يا محتواي آن را به دستگاه ديگري انتقال دهد. مشخصا اين روش، راه حل كوتاه مدتي براي مساله است. با راه اندازي گردش دستگاه ها، در واقع كتاب خانه، هم متن و هم وسيله مطالعه آن را در اختيار فرد قرار مي دهد؛ مثل اين كه همراه با يك كاست ويديويي، دستگاه ويديو را هم به او امانت دهد!
روش بهتر و ماندگارتر، برقراري گردش فايل كتاب هاي الكترونيك است تا شخص روي دستگاه خودش (برحسب تناسب) آن را مطالعه كند. اين كار يا در خود محل كتاب خانه يا در حالت بهتر از طريق سايت اينترنتي آن انجام مي شود تا نياز به مراجعه حضوري هم كم تر شود. هر كتاب الكترونيك امانت داده شده، گواهي الكترونيكي هم در خود به همراه دارد كه اطلاعات مربوط به مدت امانت را در خود گنجانده است. اين گواهي، هم اجازه كپي كردن را نمي دهد و هم در پايان مدت امانت، اعتبارش را از دست مي دهد و فايل به صورت خودكار از روي دستگاه فرد پاك مي شود. سپس سايت كتاب خانه، مجددا اين نسخه كتاب را قابل امانت اعلام مي كند؛ نيازي به تذكر دادن، گرفتن و دادن پول و يا مراجعه حضوري هم نيست!
امكانات ارايه شده و محدوديت هاي اعمال شده توسط ناشران 
الگوي فعلي كه توسط ناشران كتب الكترونيك به كتاب خانه ها ديكته مي شود، اين است كه هر نسخه از فايل، فقط مي تواند در يك محدوده زماني به يك درخواست كننده، امانت داده شود. اگر كتاب خانه بخواهد فايل را به دو يا چند نفر به صورت هم زمان امانت بدهد، بايد دو نسخه  از فايل همان كتاب را بخرد.
اما نيمه پر ليوان به اين شكل است كه به فاصله كوتاهي و با هزينه اندك مي توان كتاب را امانت گرفت. در صورت موجود نبودن، با كمك كتاب خانه هاي ديگر مي توان كتاب مورد نظر را يافت و يا به فاصله چند دقيقه اي آن را از سايت فروشندها تهيه كرد. مزيت ديگر آن است كه كتاب خانه ضرورتا نبايد موجودي چند هزارتايي از كتاب هايي را ذخيره و نگه داري كند كه بعضي از آن ها سال تا سال دست نخورده مي مانند، بلكه پس از مراجعه هر فرد و مطرح شدن كتاب مورد نياز او، پس از گذشت مدت زمان كوتاهي، كتاب مورد نظر به فهرست ذخيره كتاب خانه اضافه خواهد شد. پس خريد كتاب توسط كتاب خانه ها هوشمندانه تر خواهد شد و نه لزوما كتاب هايي تهيه مي شوند كه مسوولان كتاب خانه ها فكر مي كنند بايد تهيه شود!
مزاياي كتاب هاي الكترونيك براي كتاب خانه ها
صرفه جويي در هزينه ها، جزو مزيت هاي مهم كتاب هاي الكترونيك است. علل كاهش هزينه ها عبارتند از:
- اكثر كتب الكترونيك، ارزان تر از نسخه  چاپي شان هستند.
- نيازي نيست كه كتاب هم با جلد معمولي و هم با جلد گالينگور تهيه شود.
- كتاب الكترونيك، فرسوده و يا پاره نمي شود.
- نياز به جايگزين كردن كتاب هاي از دست رفته نيست.
-   هزينه هاي اجرايي مثل حقوق كاركنان، نگه داري در قفسه ها و نياز به مكان فيزيكي كاهش پيدا خواهد كرد.
برطرف كردن سريع و فوري نياز مخاطبان در هر ساعت از شبانه روز و هر مكاني كه شخص بتواند از طريق اينترنت به سايت كتاب خانه دست رسي داشته باشد، تاثير عميقي بر خدمت رساني در زمينه كتاب خواهد داشت. بعلاوه، خريدن تعداد بيشتري كتاب الكترونيك، فقط نياز به فضاي ذخيره سازي كامپيوتري خواهد داشت، نه هيچ چيز فيزيكي ديگر!
معايب كتاب هاي الكترونيك براي كتاب خانه ها
راه اندازي سرويس ارايه كتاب هاي الكترونيك، نياز به صرف زمان و هزينه خواهد داشت. الگوهاي جديدي براي تهيه، امانتدهي وگردش كتاب ها و به علاوه، دوره هاي آموزشي براي كاركنان و كاربران بايد تعريف و برگزار شود.
مقاومت در برابر تغيير از جانب صاحبان كتاب خانه ها و حتي خودكاربران هم جزو معايبي است كه در اين امر متصور است. كتاب هاي چاپي، جزو آشنايي از جامعه هستند كه افراد با آن ها احساس راحتي مي كنند، اما ورود كتاب هاي الكترونيك باعث مي شود كه افراد ديگر به كاركنان كتاب خانه مراجعه نكنند و مثل بسياري از بانك ها، حتي مراجعه حضوري هم نداشته باشند. طبيعي است كه خودكار شدن بسياري از فرآيندها، نياز به حضور كاركنان اضافي را هم كاهش خواهد داد و عده اي را از كار بي كار خواهد كرد!
مسايل حاشيه اي 
اين كه بتوان از كتاب هاي الكترونيك به عنوان منبع درآمد براي كتاب خانه استفاده كرد و به آن به عنوان سرويسي با ارزش افزوده نگريست، مساله اي است كه بسياري از كتاب خانه هاي عمومي يا رايگان، با آن دست به گريبان هستند.
به علاوه، ورود فن آوري هاي جديد كه امكان پخش صوتي و تصويري فايل هاي ديجيتال را دارند (دي وي دي يا با فرمت(MPEG اين چالش را براي كتاب خانه ها به وجود مي آورد كه آيا كتاب هاي صوتي - تصويري هم مي توانند امانت دهند يا خير. همچنين، درصدي از استفاده كنندگان صرفا براي جست وجو كردن سطحي از كتاب هاي الكترونيك بهره مي برند و كل آن ها را نمي خوانند.
تمام مسايل فوق، بيانگر حركت جديدي است كه خواه ناخواه، همه ما روزي به آن فكر خواهيم كرد و يا با آن مواجه خواهيم شد. پس بهتر است درباره آن بيشتر مطالعه كنيم. سايت هاي اينترنتي زير شايد كمك كننده باشند:
ebooks. barnes andnoble.com
www.ebookcity.com
www.ibooks.com
www.openebook.org
www.netlibrary.com