بسياري از علا قه مندان به نجوم 19 فروردين به امريكاي جنوبي سفر كردندتا شاهد يك كسوف كامل باشند
سارا فيض بخش
خيلي طول نمي كشد. اوايل اش كه اصلا محسوس نيست. بخش هايي از دايره خورشيد كم كم ناپديد مي شود. قديمي ها حق داشتند كه وحشت مي كردند و سروصدا راه مي انداختند كه ماه، خورشيد را ول كند و برود. تاريكي بيشتر مي شود تا وقتي كه ماه كاملا جلو خورشيد قرار مي گيرد. آن وقت، يا فقط حلقه نازكي از خورشيد ديده مي شود يا قرص خورشيد به طور كامل پوشانده مي شود و فقط تاج خورشيد مي ماند و ستاره ها! خيلي زود هم تمام مي شود. هوا كم كم روشن و بخش گرفته خورشيد، كوچك و كوچك تر مي شود؛ تا وقتي كه مثل همه ساعت ها و روزهاي معمولي، خورشيد از آن بالا همه جا را روشن كند.
خورشيد گرفتگي زماني اتفاق مي افتد كه ماه بين خورشيد و زمين قرار بگيرد. طوري كه سايه ماه بر روي زمين بيفتد و در آن هنگام كسي كه در سايه ماه روي زمين ايستاده، مي بيند كه ماه از جلو خورشيد رد مي شود و روي آن را مي پوشاند. ما زميني ها شانس آورده ايم كه ماه مان در فاصله اي نسبت به زمين قرار دارد كه ماه و خورشيد را از روي زمين، هم اندازه مي بينيم. خورشيد گرفتگي هاي زيبايي كه مي توانيم از روي زمين ببينيم، حاصل اين تصادف است، اما مدار زمين به دور خورشيد و مدار ماه به دور زمين، دايره اي شكل نيست، بلكه بيضي نزديك به دايره است. فاصله زمين تا ماه و خورشيد متغير است و به همين دليل اندازه هاي ظاهري آن ها هم كمي تغيير مي كند. گاهي ماه، كمي بزرگ تر از خورشيد است و گاهي برعكس.
وقتي ماه آن قدر از زمين دور باشد كه كوچك تر از خورشيد به نظر بيايد و نتواند قرص خورشيد را به طور كامل بپوشاند، مخروط سايه اي كه در فضا تشكيل مي شود، به سطح زمين نمي رسد و در فضا تشكيل مخروط معكوس مي دهد. (شكل شماره 1)
كساني كه در سايه مخروط معكوس روي زمين هستند، خورشيد را در حالتي مي بينند كه ماه نتوانسته حلقه اي از آن را بپوشاند. (يك عكس از گرفت حلقوي)
وقتي ماه به زمين نزديك تر باشد، مخروط سايه مي تواند سطح كره زمين را قطع كند. از ديد ما، ماه كاملا قرص خورشيد را مي پوشاند. (شكل شماره 2) تاج خورشيد ديده مي شود و حتي ستاره ها را مي توان در آسمان ديد. ستاره هايي كه براي ديدن شان در آسمان شب، بايد چند ماه صبر كرد.
گاهي ماه و خورشيد نسبت به زمين در موقعيتي قرار مي گيرند كه اندازه زاويه اي شان برابر مي شود. در اين حالت نوك مخروط سايه روي زمين تشكيل مي شود. (شكل شماره 3) در اين زمان، در طول يك گرفت، مي توان در بخشي از مسير شاهد گرفت كلي و در بخش ديگر شاهد گرفت حلقوي بود.
البته سايه ماه در هر حالت، درصد بسيار كمي از سطح زمين را تاريك مي كند، ولي نيم سايه مناطق بسيار وسيع تري را مي پوشاند. در اين مناطق، گرفت به شكل جزيي قابل رصد است. ماه فقط بخشي از قرص خورشيد را مي پوشاند. (عكس از گرفت جزيي)
خورشيدگرفتگي جمعه 19 فروردين 84، 8 آوريل 2005 از گرفت هاي دوگانه بود. سايه مسير خود را از جنوب نيوزلند آغاز كرد. از عرض اقيانوس آرام گذشت؛ در ميان آب ها، كسوف مدتي به شكل كلي ديده مي شد و دوباره به شكل حلقوي به كشورهاي پاناما، كلمبيا و ونزوئلا رسيد. گرفت كلي را در هيچ كدام از اين كشورها نمي شد رصد كرد و فقط در ميان آب هاي اقيانوس آرام قابل رويت بود.
رصدگران بسياري از سراسر جهان از جمله ايران براي رصد اين پديده به امريكاي مركزي و جنوبي سفر كردند.
بابك امين تفرشي، سياوش صفاريان پور و شادي حامدي آزاد به پاناما رفتند تا در كنار اخترشناسان ديگر اين پديده را رصد كنند. از محل رصد آن ها، 15 ثانيه گرفت حلقوي ديده مي شد و با وجود تهديد ابرها، تمام مراحل گرفت با موفقيت رصد شد.
خورشيد گرفتگي هاي دوگانه پديده هاي نادري هستند كه تنها 2/5 درصد از خورشيد گرفتگي ها را تشكيل مي دهند. به دليل برابري اندازه ماه و خورشيد، در مرز بين گرفت حلقوي و كامل، مي توان انتظار پديده هاي جالبي را داشت. از جمله طولاني شدن مدت زمان رصد دانه هاي بيلي يا رصد شراره هاي خورشيدي و همچنين كروموسفر خورشيد (بيروني ترين لايه جو خورشيد) كه در گرفت هاي كلي معمولي، در پشت ماه پنهان مي شود.
خورشيدگرفتگي دوگانه بعدي در 12 آبان ماه 1392 رخ خواهد داد، ولي آن هم از ايران قابل رويت نخواهد بود. البته ما مي توانيم منتظر دومين خورشيدگرفتگي سال 84 باشيم. خورشيدگرفتگي حلقوي 11 مهر، به صورت جزيي از ايران ديده مي شود.
چند اصطلاح
كروموسفر: اولين لايه جو خورشيد است، ضخامت كمي دارد و چگالي اش هم خيلي كم است. از آن جا كه نور بسيار كم تري نسبت به فوتوسفر خورشيد (كه ما مي بينيم!) تابش مي كند، تنها در هنگام كسوف كلي، هنگامي كه ماه بخش نوراني خورشيد را مي پوشاند، به رنگ صورتي ديده مي شود.
تاج خورشيد: خارج از جو خورشيد در فضا گسترده شده كه گستردگي اش حدود هزار كيلومتر است و گاهي به چند ميليون كيلومتر هم مي رسد.
چگالي اش بسيار كم است، ولي به دليلي كه هنوز مشخص نيست، دماي بسيار زيادي دارد. دمايي در حدود يك ميليون درجه! سانتي گراد و كلونيش هم فرقي ندارد!
شراره هاي خورشيدي: فوران هايي بر سطح خورشيدند كه در اثر برهم كنش لايه هاي همرفتي نزديك سطح خورشيد با ميدان هاي مغناطيسي رخ مي دهد. در اين فوران ها مقدار بسيار زيادي گاز داغ و پلاسما با سرعت زياد به فضا پرتاب مي شود.
دانه هاي بيلي: از آن جا كه سطح ماه صاف نيست و پر از پستي و بلندي است، وقتي كه ماه و خورشيد مماس داخل مي شوند، كوه هاي ماه نور بعدي خورشيد را مي پوشانند و نور خورشيد تنها از ميان دره ها به صورت دانه هايي به چشم مي خورد.
به اين پديده دانه هاي بيلي مي گويند.
