سه شنبه ۴ مهر ۱۳۸۵ - - آذربايجان غربي
Tehran
ائلخانلي لار مدنيّتي
006840.jpg
خمسه ماحالي نين ان مشهور اثرلريندن بيري سلطانيه گنبدي دير. 54 متر اوجاليقلا دونيانين اوچونجو كرپيچ گنبدي اولان سكگيز بوجاقلي بو گنبد، تورك - موغول معمارليغي نين بؤيوك يادگاري دير. موغول پادشاهي اولجايتونون مزاري اولان بو گنبد 702 هجري ايلينده تيكيلميشدير. سلطانيه نين معمارليق الگوسو تبريزده اولان غازان خانين مزاري ايدي. بو مقبره مروده اولان سلجوقلو پادشاهي سلطان سنجرين مزاري اساسيندا تيكيلميشدير.1
خمسه منطقه سي نين گؤزلليگي و سئحركار طبيعتي، موغول پادشاهي ارغون خاني دا اووسونلاميشدير. او بورادا بؤيوك بير شهر تيكمك ايسته يير، آنجاق عؤمرو بونا يئتمير. اوغلو اولجايتو بو ايشي يئرينه يئتيرير و 700 ايل بوندان قاباق بورادا سلطانيه شهريني تيكيب، اؤزونه پايتخت سئچير (البته بورادا بوندان قاباق ياشاييش مركزلري اولماق حاققيندا نظريه لر وار. ميثال اوچون ائله سلطانيه گنبدي نين آلتيندا سلجوقلولار دؤنمينه عايد اثرلر كشف ائديلميشدير.)2
اولجايتو خان، چنگيزخانين نواده لريندن، هولاكو خان ايله باشلايان ائلخاني لار دؤولتي نين 8-نجي ائلخاني دير.
006846.jpg
ائلخانلي لار
چنگيز نوه سي منگو خاقان، موغول امپراطورلوغونا سئچيلديكدن سونرا (1251 م. 649 هـ) قارداشي هولاكونو شرقه و ايرانا دوغرو گؤندردي. بؤيوك بير قوشونلا حركته چيخان هولاكو، باغدادا قدر گئده رك، عباسي خليفه لري نين حكومتينه سون قويدو. او تبريزي مركز سئچه رك، بؤيوك ائلخانلي لار دؤولتيني قوردو. ائلخان لار حكومت ائتديكلري اؤلكه لرين خاني اولماقلا برابر، موغوللارين مركزي حكومتي نين باشچيسي يعني خاقانا باغلي ايديلر. بو احترام، هر زامان ايران ائلخانلاري طرفيندن رعايت اولونوردو .3

ائلخانلي مدنيتي
ائلخانلي لار غازان خان زامانيندا (7-نجي ائلخان، 1295-1304 م.) مسلمانليغي قبول ائتديلر. مسلمانليغين كناريندا، تورك مدنيتي نين ده ياييلماسي، دؤولتين تورك خصوصيتي قازانماسينا سبب اولدو. موغوللار توركلرين درين مدني تاثيري آلتيندا ايديلر. اونلار اويغور اليفباسيني، اؤز اليفبالاري كيمي سئچديلر. اصلينده اويغور توركلري نين، ائلخانلي درباريندا چوخ نفوذلو اولدوقلاريني بيليريك.
بو دؤورده شرقي توركجه يا اويغور توركجه سي نين ده رسمي ديل كيمي ايشلنمه سي حاققيندا معلومات واردير.4
ائلخانلي لارين موغول - تورك منشالي دولت و اداري قورولوشو، عصرلر سونرا دا ايراندا داوام ائتدي و اونلاردان سونرا حكومته گلن سولاله لر همان قورولوش اساسيندا اؤلكه ني اداره ائديرديلر.5 موغول زامانيندان پول واحدي كيمي رايج اولان تومن سؤزو، بوگون ده غير-ي رسمي شكيلده، بوتون ايراندا خالق طرفيندن ايشلنمكده دير.6

اتك يازيلار:
۱. گنبد سلطانيه بنايي عظيم با معماري منحصر به فرد، طيبه صالحي، www.tebyan.ir
۲. گنبد سلطانيه هفتمين اثر جهاني كشور در يونسكو، www.aftab.ir
۳. ايلخانلي لار، http://tr.wikipedia.org
۴. توركلرين تاريخ و فرهنگينه بير باخيش، جواد هيئت، تهران، 1377، ص 118.
۵. عمومي تورك تاريخينه گيريش، زكي وليدي توغان، 1981، صص. 278 و 288 و 396.
۶. سايت موزه ي پول ايران، www.moneymuseum.ir .

غريب دورنا
006810.jpg
«قوبوستان» توپلوسونون 2004-نجو ايلينده چيخان بيرينجي نمره سيني ورقله ييرديم. گؤزوم سياوش سرخانلي نين كبير غريب دورنا كيمي، ياخود سؤزوموزون بنؤوشه سي» آدلي يازيسينا ساتاشدي. قلم دوستو نصرت كسمنلي حاققيندا اوره ك سؤزلريني يازميشدي. تيترده كي كغريب دورنا» سؤزو دقتيمي چكدي. كؤورلديم. آخي نصرت كسمنلي ياخينلاريندان اوزاقدا، تبريزده دونياسيني دگيشميشدي. شاعيرين كبيري واردي، بيري يوخ» شعريندن بير بندين خاطيرلاديم:
اولان اولوب، كئچن كئچيب بلكي ده،
ايندي داها كؤورلمگين يئري يوخ
عؤمروم بويو بئله گليب منيمكي
اولليندن بيري واردير، بير يوخ.
بلي ايندي داها كؤورلمگين يئري يوخدو. اؤزو بو دونيادا اولماسادا، روحا سيغال چكن شعرلري بيزلرله دير. كيمليگيندن آسيلي اولماياراق، بوتون طبقه لرين شاعيري ايدي نصرت كسمنلي. اونون شعرلريني اوخودوقدا ائله آدام تاپيلماز كي، كباخ بو شعري ائله بيل منه يازيليبدي» دئمه سين. شاعيري گنج لر ده، ياشلي لار دا، ماهني سئورلر ده، ادبياتچي لار دا سئويردي. نصرت كسمنلي ني محبت شاعيري آدلانديريرديلار، ليريك - فلسفي محبت شاعيري. آمما شاعير سياوش سرخانلي اونو اصيل، فطري آغري شاعيري آدلانديرير. اؤزونه مخصوص اوسلوبو وار ايدي، شاعيرين. كسمنلي نين نفسي هوپموش شعرلريني ايلك مصراعسيندان تانيماق اولور. فرقي يوخدور، بو سئوگي شعري اولسون، وطن حاققيندا اولسون، آنا حاققيندا اولسون. شاعيرين شعرلرينده كي سئوگي مجرّد سئوگي دگيل. عادي، حقيقي انسان سئوگيسي دير، ياشانيلان سئوگي دير. بلكي ائله شاعيرين اؤز ياشاديغي سئوگي دير. گؤزل شاعير صابر روستمخانلي نين تعبيرينجه دئسك كدوستوموزون اؤزو كيمي، ياراديجيليغي دا ايشيق دير. اونون شعرلرينده خيردا اومو - كوسو، دئدي - قودو كؤلگه سي تاپا بيلمزسن. بوتون يازيلاري نين اوستونه اؤزونون ياراديجي آتا كؤلگه سي دوشوردو ...»
نصرت كسمنلي نين شعرلرينه يازيلميش بسته لرده، شعرلري كيمي سرحدسيزدير. ايراندا دا، توركيه ده ده، نصرت سئورلر اولدوقجا چوخدور.
شاعير اوخوجولاريني تئز ترك ائتدي، آمما اوللده يازديغيم كيمي، نه قدر كي شعرلري وار، شاعيرده ياشاياجاقدير. ان آزيندان اوره گي محبتله دولو بير اوغلانين بير قيزا مكتوبوندا ...

ايت لرين اولاماسي كسيلدي
006804.jpg
قيش ايدي. شاختا، بوتون كوچه - باجاني بوروموشدو و هر بير يئري قار آلميشدي. يئل، كويولتو ايله، يئره اوتورموش قارلاري گؤيلره قاوزاييب، كولك ياراديردي. ايت لر، كوچه ده اولاييرديلار و اولامالاري نين سس لري، كوچه دن كئچيب، بؤيوك حيطين آغاج لاريني ياريب، مطبخي آرخادا قويوب، ائوه جالانيردي و ائوده اولانلارين جانلاريني قورخو ايله دولدوروردو.
ناهار واختي گليب چاتميشدي و بوز باشين قوخوسو، بوتون ائوي دولدورموشدو.
محمد حسين، آلتي - يئددي ياشلي بير گؤزل اوشاق ايدي و هر اوشاقدا اولدوغو كيمي، ايتين اولاماسيندان قورخوردو. او، كورسونون توووندا اوزانميش، يئمك واختي و آج اولدوغونو ياددان چيخارتميشدي. بالاجا اوغلانين عمه سي، ناهار سوفره سيني كورسونون اوستونده آچميشدي و محمد حسيني يئمگه چاغيريردي. بالاجا اوشاق، اتي سئوميردي. اوندان علاوه، ايت لرين اولاماسي، داها اونو بئزيكديرميشدي.
عمه، بير داها دا قارداش اوغلوسونو يئمگه چاغيردي. آنجاق بالاجا محمد حسين، بو دؤنه، سس سيز - سميرسيز دايانمادي و اوجا سسله سسلندي و كورسونون قيراغيندان ديللندي:
اَتي آت ايته
منه قوي كته ...
و بئله ليكله آلتي - يئددي ياشلي محمد حسين شهريار، ايلك شعريني سؤيله دي و ايت لرين اولاماسينا سون قويدو.

باقرخان، سالار ملي
006807.jpg
يوخ دوشمن دئمه سين اؤلوبدور سردار،
ياناشي دورماسا بوگون بيزيمله.
ايرانين ائللري بيزه گؤز تيكيب،
بيز هئچ واخت سيناقدان نامرد چيخماديق.
نه اؤلوم، نه اجل، قورخوتماز بيزي،
اونون كؤكسونده كي اوره ك بيزده دير
اونون گؤتوردوگو دئمك بيزده دير
آزادليق گونشي دئمك بيزده دير
چونكي بابك قاني قانيميزدا دير
ستارخان هر زامان يانيميزدا دير.
آذربايجانيميزين ملي آزادليق قهرماني، 1284-1290-نجي ايللر مشروطه حركاتي نين سركرده سي ملي سردار ستارخان، اؤز اطرافينداكي دؤيوشكن و كوتله وي حركاتيندا، صادق آداملاري و گؤركملي سون درجه عاغيللي و نفوذلو شخصيتلري توپلاميشدي. ستارخانين ان ياخين سيلاحداشلاري سيراسيندا باقرخان، علي موسيو، حيدر عمي اوغلو، حاجي مهدي كوزه چي و يا كوزه كناني  ني آد آپارماق اولار. كمين بير افتخار» ين بو بؤلومونده باقرخاني سيز عزيز اوخوجولاريميزا تانيتديرماغا چاليشاجاغيق.
***
ملي سرداريميزين بؤيوك يولداش و ستارخانين ان ياخين سيلاحداشلاريندان اولان، ستارخانا سون نفسه دك وفادار قالان، اؤلوم ياتاغيندا دا اونو تك بوراخمايان جسارتلي مبارز، كباقرخان» دير. او تبريزده خياوان محله سي نين جوانمرد لوطوسو ايدي. جوانليغيندا، خالقين منافع و ناموسوندان دفاع ائدردي و كاسب - فقرا اونا پناه گتيررديلر. او ستارخان حركاتيندا، تئزليكله مبارزه لره قوشولدو.
هجري 1284-1290-نجي ايللرده مشروطه حركاتيندا گؤسترديگي شجاعت و خدمتلرينه گؤره، خالق طرفيندن كسالار» لقبي ايله آدلانديريلان باقرخان 1240-نجي ايلده، تبريز شهرينده، فقير بير عائله ده آنادان اولموشدور. او اوشاقليغيندا مسجيدده ديني تعليمات گؤرموشدو و جوان ايكن، مشروطه حركاتينا قوشولموشدور. عاغيللي، جسارتلي و خالق ايچينده نفوذو اولان باقرخان، حركاتين اوليندن، 1280-نجي ايل تبريز عصياني و شهرين دوشمندن مدافعه اولونماسي دؤورونده باقرخانين گؤسترديگي دؤيوش باجاريغي، اونون قهرمان و جسارتلي فدايي باشچي سي اولدوغونو گؤسترميشدير. اونون باشچيليق ائتديگي فدايي دسته لري، ستارخانين رهبرليگي آلتيندا قيزغين كوچه ووروشمالاريندان سونرا، شاه قوشونلاريني و داخلي ارتجاع قوه لري ني قوووب، شهردن ائشيگه چيخارا بيلميشدي. بو ايگيدليگه گؤره، حربي شورانين باشچي سي ستارخانين گؤستريشي ايله باقرخان آدينا مدال وئريلميشدير و بو مدال دؤيوشلرده شايسته ليك گؤسترنلره وئريليردي. فدايي لر و خالق ايچينده بؤيوك حؤرمت و نفوذا مالك اولان باقرخان، سونرا ايسه ايالتي انجمنين قراري ايله فخري - كسالار ملي» (خالق سركرده سي) آدي ايله شهرتلنديريلدي. باقرخانين هابئله تبريز انجمني نين ياراديلماسيندا و فعاليتينده بؤيوك همتي اولموشدو. او، ستارخانين باشچي ليغي آلتيندا ياراديلميش، حربي شورانين عضولريندن بيري ايدي. تبريز دؤيوشلرينده جانيندان كئچمگه حاضير اولان باقرخان، ستارخان حيله ايله تهرانا دعوت اولوناركن، وفالي دوست كيمي اونو تك بوراخمادي، اونونلا بيرليكده تهرانا گئتدي. باقرخان، ستارخانين سون نفسينه دك اوندان اوزاقلاشماميش، اتابك پاركيندا اوز وئرن آجي حادثه ده، سون گوللـه سينه قد ر مبارزه ائديب، وفالي دوست و مسلك يولداشي كيمي هميشه اونونلا بيرليكده اولموشدور. ستارخانين ارمني لر و بختياري لر، دولت قوشونو و باشقالاري طريقي ايله آرادان گؤتورولمه سي، باقرخانا آغير تاثير ائتميش، ستارخانين اؤلوموندن سونرا (1293)، باقرخان وطنين آزادليغي اوغروندا مبارزه دن آيريلماميشدي. او، بير مدت تهراندا، كرمانشاهدا، قصر شيرينده و سايره شهرلرده مبارزه ني داوام ائتديرميشدي. هر آن قلبي وطن عشقي ايله دؤيونن، دوغما تبريزه دؤنمك، مبارزه ني اورادا داوام ائتديرمك آرزوسوندا اولان باقرخان 1296-نجي ايلين يازيندا، قصر شيرين له كرمانشاه آراسيندا بير يئرده شهيد ائديلدي.
آللاه تعالي وطنيميزين آزادليق يولوندا مبارزه ائدن بوتون شهيد اولموش انقلابچي لاريميزين روحونو شاد ائتسين.

معاصر شعريميز
شهرياري سسله گلسين
006825.jpg
باكيدا «فضولي» عزيزلمه مراسيمينده اولان گونلرده
ديللنير قلبيم دئيير، سن نوبهاري سسله گلسين
او جاوانليقدان قالان، خوش يادگاري سسله گلسين
ناله ائت، فرياد ائت، اي دل نه قدري وار نفس
تبريزه دوشسه يولون، اول گلعذاري سسله گلسين
سؤيله اي گول يانديريب، ياخدين مني پروانه تك
من كول اولدوم عيبي يوخ، سن سوزِ ناري سسله گلسين
حالييا باكوده يم، صابر دئميشكن كخلد زار»
اي صبا، حيدر بابالي، شهرياري سسله گلسين
ائيله كي قويدوم قدم، بو بزم آرا اوستاديميز
دورما قاچ، علم و هنرلي بختياري سسله گلسين
اگلشيبلر يان - به يان، آرتيق ضيالي خالقيميز
ساقيا بير جام دولدور، پس ياشاري سسله گلسين
اوستاد فرزانه و تجليل، بير ده شعر دوست
ساوالان شوريده دير، او بي قراري سسله گلسين
عيسانين سون شامينه مهمان ائده سؤنمز بيزي
گؤرموسن سنسيزله ييبدير، پس او ياري سسله گلسين
بيگدلي، هئيت، محمدزاده، شيدا بوردادير
توت ياخاسين، قويما گئتسين، روزگاري سسله گلسين
قوي بو گون دورسون، دايانسين، بو گئجه دؤنسون ايله
ساز، كمانچا، دف اوخور، بير يول سه تاري سسله گلسين
تا آپارسين بيزلري اوج سمايه اؤز سسيله
اي عاشيق! چال سن اوخو، او لطفياري سسله گلسين
او كوراوغلو اولدوغوندا چنلي بئل يوردون آليب
شهر ايستانبولدا كي اول مه نگاري سسله گلسين
ائيله كي قورتاردي بزم شعر پر شور فضولي
كاروان دوشسون يولا، چاووش واري سسله گلسين
تا گئد ك وورغون، سليمان رستمين ديدارينه
تبريزين روحو هريسچي، او قافاري سسله گلسين
واحيدين قبرين تاپيب، بير جام عيرفاني آلاق
ساقيا اول مست عشق و ميگساري سسله گلسين
رستمين قبرين گرك، تبريزليلر سيلسين، يوسون
عاشيق تبريز دير بو، هر نه واري سسله گلسين
من ده بير اؤيرنجي شاعير، اوستاديم عشق دير
گئت دومانلي داغه، پس يسناي زاري سسله گلسين.

يوردون سؤزو
پيس دئميشم
سئوگيليم من سنه دوردانه دئييب، پيس دئميشم
سنه من سئوگيلي جانانه دئييب، پيس دئميشم
عبث اوخشاتميشام اول ساچلاريني سيلسيله يه
او خومار گؤزلره مستانه دئيب، پيس دئميشم
دئميشم من سنه مجنون اولارام، اولماميشام
او آلا گؤزلره مئيخانه دئييب، پيس دئميشم
هله سن، من سيز اولوبسان بوتون اغياريله يار
من اگر عالمه بيگانه دئييب، پيس دئميشم
سن دئييبسن گئديرم من، دا بوراخ خاطيريمي
من سنين عشقينه، افسانه دئييب، پيس دئميشم
اي جماعت اؤزوز اينصاف ائله يين، من بو قيزين
اوخشايير گوزلري جئيرانه دئييب، پيس دئميشم؟
آز دانيش، ساده دانيش، حق دانيش، آمما گؤزليم
من سنين عئيبيني مردانه دئييب، پيس دئميشم
ائشيديب سؤزلريمي سؤيله دي آخيرده، كوفا»
من اؤلوم، من سنه ديوانه دئييب، پيس دئميشم.
006834.jpg
قارا گيله م
هئيهات سن سيز بو دونيادا بير ده گولم، قارا گيله م
اينانما كي سندن آيري گول بيلم، قارا گيله م
اينانما كي آتام سني، اؤزگه لره قانام سني
سن سن منيم ايكي گؤزوم، ايكي گيله م، قارا گيله م
يئنه كؤنلوم يامان دوشوب سني گؤرمك هوسينه
آز قاليرام حسرتيندن دوشم اؤلم، قارا گيله م
بير كره ده ايللر بويو گول وئرديگين پنجره دن
باخ يوللارا گلن گئجه، شايد گلم، قارا گيله م
بير گون مني قوناق چاغير قوينوندا كي نار باغينا
قورخما، نه زنبيليم واردي، نه ده سله م، قارا گيله م
آخ كي اگر اليم چاتسا بو فلگين ياخاسينا
اونو گرك آلما كيمي ايكي بؤلم، قارا گيله م
سندن آيري دوشن گوندن تويلاردا دا آغلاميشام
هئچ اولماييب گوزلريمين، ياشين سليم، قارا گيله م
وفا جاني، هر دن - هردن بو دونيانين ايشلرينه
هئچ بيلميرم كي آغلايام يا كي گولم، قارا گيله م.

ديليميز
آذربايجان آدي حاققيندا
آز توركلري نين آدينا هله ميلاددان قاباقكي عصرلردن اعتبارا آذربايجاندا راست گلمك مومكوندور. تورك طايفا آدلاري نين أر/آر سؤزو ايله ايشلنمه سي گئنيش ياييلميش حادثه دير. مثلا خزر، سووار، آوار، تاتار، قامر، گؤير، دؤگر، پادار، قاجار و ... اونا گؤره ده، متخصص لر دوزگون اولاراق، آزر طايفا آديني آز و ار حصه لرينه آييريرلار. عئيني قايدا ايله خزر طايفا آدي دا بئله حيصه لره بؤلونور و هر ايكي آدين باشيندا گلن az و xaz سؤزونون عئيني آد اولماسي اورتاياچيخير. آذر و خزر آدلاري نين باشقا بير واريانتي دا كاسپي سؤزودور. بو سؤزون ده اوّلي آز‎//آس و خاز/كاس كيمي، ساده جه ديالئكت فرقيندن باشقا بير شئي دگيل. سؤزون سونوندا كي پي/بي شكيلچيسي ايسه قديم آذربايجانداطايفا آدلارينا قوشولان گئنيش ياييلميش سونلوق دور:
(lulu-bi (lulubi
(elli-pi (ellipi
(suv-bi (suvbi
(kas-pi (kaspi
(azer-bi (azerbi
آزربي طايفا آدي نين سونونا مكان بيلديرين qan - شكيلچيسي آرتيريلاراق، نهايتا آذربايگان و آذربايجان سؤزو اورتاياچيخير. گؤروندوگو كيمي آز-ار-بي-قان حيصه لريندن يارانان آذربايجان آدي، مين ايللر بويو مرحله مرحله آز?آزر?آزربي?آزربيقان?آزربيجان?آزربايجان (آذربايجان) شكيلده فورمالاشميشدير.قايناق:
* پروفسور فريدون آغاسي اوغلونون كآذر خالقي» كيتابيندان سئچيله رك، اختصارلا وئريلدي.

اورمو شاعيرلريندن
006819.jpg
شاعير
دوداقلاريندا بوغولان، سيغارا توستوسو
گؤزلوگو دومانلي، گؤزو چيسگين
بير شاعير اولموشام.
دئديلر: آدين؟
دئدي: فيلان.
گؤزلوگونون شوشه لريني سيليب ده آنجاق
اوچ نفر بيغي بورما
اَلي ماشادا
شاعير اونلاري گؤرمگي گؤزله ييرديلر.
مسعود هاراي

آليشديم
خياوان سالمادان قابيقلارينيزدان
و سورمه ديم اللرينيزله سانجيلان
گؤز قابيلار ايزيندن
گؤرنمه ديم،
سئچنمه ديم
و يولانماديم هئچ تابلويو
و ترپه ده بيلمه ديم دئديكلريمين هئچ بيرين
ميخلانديم ساعات-ساعات
تيتره ييش چرچيوه سيندن
خياوانسيز،
سورومسوز.
آليشديم ديسكينمگه
ديسكينديم، ديسكينمه مكدن.
محمد صبحدل

آد
آدينيزي اؤيرتمه ديم اؤرده كلره
باشلاريني سوخموشكن شعريمه
كيرپيكلريم آلتي بيتن يوسونلاري قيرپاراق
آدينيزي اؤيرتمه ديم صبا يئلينه
كئفلي-كئفلي سحرين ساچلاريني اسه رك
هر كس قاناد گرميش سيزه دوغرو
اوجا سسله قوخويورلار قارانفيللر سئوگيليم
اوجا سسله
فقط،
گؤيون كيچيم آدي قاريندير
و سونراسيدير
سيزين كيچيك آدينيز كگؤي» دور.
بولود مرادي

صفحه اول
آذربايجاني ها كمتر خون مي دهند
۱۵ سال در انتظار صاحب خانه شدن
دانش آموزان و خشونت
بهره برداري از ساختمان كودكان سرطاني بنياد كودك در اروميه
صفحه دوم
خدمت بي منت
حوادث
صفحه سوم
ائلخانلي لار مدنيّتي
غريب دورنا
ايت لرين اولاماسي كسيلدي
باقرخان، سالار ملي
شهرياري سسله گلسين
يوردون سؤزو
آذربايجان آدي حاققيندا
اورمو شاعيرلريندن
صفحه چهارم
حريم خصوصي را به كودكانتان بياموزيد
آغاز فعاليت دبيرخانه هيات منصفه مطبوعات آذربايجان غربي
سينما
فرهنگ
۲۲ توصيه براي پيشگيري از سرقت خانه
|  صفحه اول  |  صفحه دوم  |  صفحه سوم  |  صفحه چهارم  |
|   صفحه اول   |   آرشيو   |   چاپ صفحه   |