شنبه 4 مرداد 1393 | به روز شده: 20 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 12 آبان 1385 - 17:42:39 | کد مطلب: 7205 چاپ

پیمان کیوتو، نه راه برگشت دارد نه امکان تخفیف

محیط زیست > منابع‌ طبیعی - فرهاد جم:
پروفسور سعید محمودی، استاد دانشگاه و رئیس دانشکده حقوق بین‌الملل دانشگاه استکهلم است.

او سال‌هاست که در دانشگاه‌های حقوق اروپا و آمریکا و همچنین برنامه آموزشی سازمان ملل متحد (یونیتار) تدریس می‌کند. وی اخیراً برای برگزاری یک سمینار آموزشی به ایران سفر کرده است. آنچه که در پی می‌خوانید حاصل گفت وگوی خبرنگار همشهری با ایشان در حاشیه همین سمینار است.


* به نظر شما بزرگترین چالشی که در حال حاضر محیط زیست جهانی را تهدید می‌کند، چیست؟
- در غرب نیروی اصلی پیش‌راننده محیط زیست از همان ابتدا، نیروهای چپ بودند و به همین دلیل احزاب سبز و چپ در اروپا همیشه در مسائل زیست‌محیطی پیشرو بوده‌اند. اما از 10 سال پیش به بعد، این احزاب به‌سبب پدیده جهانی شدن و تحولاتی که در این مدت در روابط بین‌الملل پدید آمده است، تحت فشار قرار گرفته‌اند و فعالیت‌شان محدودتر شده است. در نتیجه فشار کلی برای حفظ زیست محیطی نسبت به گذشته کاهش یافته است. به عبارت بهتر، میل سیاسی زیادی که در اواخر دهه 80 و نیمه اول دهه 90  پشت جنبش‌های زیست محیطی بود امروزه کم‌رنگ‌تر شده است. از این گذشته، بسیاری از کشورهای جهان انتظار داشتند با جهانی شدن و تحولات کلی بین‌المللی، فاصله بین دنیای دارا و نادار کمتر شود اما درعمل این خواسته‌های جهان سوم تحقق پیدا نکرد. اگرچه غرب بازارهای خود را به روی کالاهای کشورهای جهان سوم باز کرده است اما این اقدام نه تنها فقر را در جهان کم نکرده بلکه فاصله میان کشورهای غنی و فقیر را افزایش داده است. من احساس می‌کنم اراده سیاسی کشورهای غربی برای حل جدی مسئله فقر و دستیابی کشورهای فقیر به توسعه پایدار بار دیگر از سوی این کشورها مورد تردید قرار گرفته و فضای یأس‌آلودی را پدید آورده است که نتیجه آن به‌روشنی در سومین کنفرانس سران ژوهانسبورگ دیده شد. در این کنفرانس ادعای اصلی کشورهای جهان سوم، متحقق نشدن وعده‌های غرب برای توسعه پایدار و کاهش فقر در جهان بود و در ژوهانسبورگ نوعی بازگشت به نقطه شروع این حرکت یعنی کنفرانس 1972 استکهلم دیده می‌شود. در آن هنگام از نظر کشورهای جهان سوم و در حال توسعه، محیط زیست مسئله‌ای لوکس و دستاویز کشورهای غربی برای جلوگیری از رشد اقتصادی جهان سوم محسوب می‌شد. حتی به یاد می‌آورم نماینده یکی از این کشورها در میان کنفرانس بلند شد و فریاد زد Let me die polluted! یعنی بگذارید آلوده بمیرم!
* سرنوشت پروتکل کیوتو چه خواهد شد؟
-به نظر من پروتکل کیوتو نه راه برگشت دارد و نه امکان تخفیف. این مسیر باید طی شود و میان سیاستمداران و دانشمندان برای اجرای آن اجماع وجود دارد. اگرچه ابهاماتی درباره سرنوشت اجرای پروتکل کیوتو دیده می‌شود اما به نظر من این پیمان آینده‌ای روشن دارد. در پروتکل کیوتو کمیسیونی مرکب از 20 عضو به عنوان کمیسیون ناظر پیش‌بینی شده است. این کمیسیون دو سه ماه پیش تشکیل شد و یک نماینده هم از ایران در آن شرکت داشت. اختیارات این کمیسیون در حد یک دادگاه است، یعنی می‌تواند دولتهای متخلف را جریمه کند. معمولاً چنین نهادی به‌طور سنتی در قراردادهای بین‌المللی پیش‌بینی نمی‌شود و پروتکل کیوتو در این مورد نوعی استثناء به حساب می‌آید. با توجه به اختیارات گسترده این کمیسیون می‌توان تصور کرد کشورهایی مانند روسیه با چه مشکلاتی برای اجرای پروتکل کیوتو روبه‌رو خواهند شد. همان‌طور که می‌دانید پیمان کیوتو کشورها را موظف به ارائه گزارش سالیانه میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌کند. گرچه هنوز چگونگی ارائه این گزارش مشخص نشده است اما می‌توان تصور کرد روسیه، که به‌رغم دراختیار داشتن بمب‌های اتمی و برنامه‌های پر سر و صدای فضایی مشکلات زیادی در زمینه گاز گلخانه‌ای دارد، برای اجرای تعهدات ناشی از پروتکل کیوتو، با چه مشکلاتی روبروست. در این شرایط چنانچه کمیته یاد شده مجبوربه تنبیه روسیه شود معلوم نیست چه اتفاقی خواهد افتاد. براساس پیمان کیوتو کشورهای صنعتی موظف به کاهش سطح گازهای گلخانه‌ای تا سقف تعیین شده در پروتکل هستند. احتمالاً بیشتر کشورهای اروپایی خواهند توانست به تعهدات خود عمل کنند اما روسیه در این مورد دچار مشکلات فراوانی است. کشورهای جهان سوم هنوز درگیر این مشکلات ناشی از اجرای این پروتکل نیستند اما تا 20 سال دیگر آنها هم باید با این مسئله دست و پنجه نرم کنند.
گازهای گلخانه‌ای باید کنترل شوند و این پیمان کشورها را موظف به کاهش سطح گازهای گلخانه‌ای می‌کند. اما برای من مشکل است تصور کنم برخی کشورها که از اجرای تعهدات ساده‌تر گریزانند چگونه می‌خواهند به تعهداتشان در پروتکل کیوتو عمل کنند.
به هر حال مسئله جدی است. مثلاً به این ترتیب که پیش می‌رویم، اصلاً معلوم نیست کشوری مثل فیجی تا سال 2040 به زیر آب فرو نرفته باشد یا اگر مشکل حفره لایة ازن حل نشود مشخص نیست، سرطان پوست و مشکلات دیگر ناشی از تخریب لایة ازن چگونه باید حل شوند.
* به نظر شما ادعای برخی کشورهای جهان سوم مبنی بر سؤاستفاده غرب از مسئله حفظ محیط زیست چقدر منطقی است؟
- ببینید، جهان سوم در زمینه مسائل محیط زیست همیشه به غرب سؤظن داشته است. گرچه کسی منکر سابقه بد غربی‌ها در موارد دیگر نیست اما آنها در ابراز نگرانی از روند تخریب محیط زیست صادق هستند. به گمان من با رجوع به عقل و منطق خود می‌توانیم حقیقت این خطر را دریابیم. کیست که از آب زلال جویبار یا هوای تمیز بدش بیاید یا از دیدن مناظر زیبای طبیعت بکر لذت نبرد.
* نظر شما در باره کنوانسیون کویت چیست؟
- این کنوانسیون چیزی است بین کنوانسیون بارسلونا که کارنامه خیلی خوبی دارد و کنوانسیون دریای سیاه که تنها بر روی کاغذ مانده است. براساس تحقیقاتی که خود من داشته‌ام، ایران تحقیقات و نمونه‌برداری‌هایی هم برای کنترل کیفیت آب و... انجام داده است. اما تنش‌های موجود میان کشورهای ساحلی خلیج فارس و فضای آمیخته با سؤظن بر کشورهای منطقه، باعث اختلال در عملکرد این کنوانسیون شده است.
* هنگام بحث در باره مفاهیم حفظ محیط زیست و رشد اقتصادی و ارتباط این دو با هم، صحبت از توسعه پایدار می‌شود. به نظر شما معنای دقیق و حقوقی این اصطلاح چیست؟
- امروز، یعنی 19 سال پس از معرفی مفهوم توسعه پایدار، هنوز محتوای حقوقی این مفهوم روشن نشده است و تا زمانی که دادگاه نداند منظور از توسعه پایدار چیست نمی‌تواند کسی را بر این مبنا محکوم کند. تاکنون چند تلاش جدی برای روشن کردن این مفهوم شده است که نمونة خوب آن را در قضیه دعوای مجارستان علیه چکسلواکی سابق می‌توان دید. دو کشور مجارستان و چکسلواکی سابق در 1988 قرارداد بستند سدی بر روی رودخانه دانوب بزنند تا بخشی از آب کشاورزی مجارستان و برق چکسلواکی از این طریق تأمین شود. با فروپاشی چکسلواکی، مجارستان به بهانه این که قرارداد یادشده مخالف اصول توسعه پایدار است آن را به‌طور یکجانبه فسخ کرد. متقابلاً چکسلواکی در 1996 از مجارستان شکایت کرد. ویر مانتری قاضی معروف سریلانکایی دادگاه لاهه گزارشی 80 صفحه‌ای درباره توسعه پایدار نوشت و از قضا در گزارش خود بارها به ایران و قنات‌های آن در ارتباط با موضوع توسعه پایدار اشاره کرده است. تلاش دیگر برای تبیین مفهوم توسعه پایدار از نظر حقوقی مربوط به سوئد و اتحادیه اروپاست که البته باز هم می‌توان گفت در این کار موفق به تبیین دقیق این مفهوم نشده است. گروهی 18 نفره در اتحادیه اروپا این وظیفه را برعهده دارند. مفهوم توسعه پایدار برای نخستین بار در گزارش برونتلند مطرح شد. در همین گزارش، توسعه پایدار چنین تعریف شده است: «اقناع کردن نیازهای نسل حاضر بدون به خطر انداختن امکانات نسل‌های آینده.» این تعریف دقیق نیست و بیشتر تعیین هدف برای آینده بدون نشان دادن راه رسیدن به آن است. به نظر من توسعه پایدار یک مفهوم ژنریک یا عام است که از دل آن مفاهیم دیگری بیرون می‌آید. مثلاً از مفهوم آزادی دریاها؛ حق آزادی رفت و آمد، حق  ماهیگیری و پرواز در مناطق آزاد دریایی بدون اجازه دولت ساحلی، کابل‌کشی، ساخت جزایر مصنوعی و انجام تحقیقات علمی در مناطق آزاد دریایی استنباط می‌شود. توسعه پایدار هم در شمار مفاهیمی است که می‌توان برخی حق‌ها را از آن استنباط کرد، یعنی مفهومی ژنریک دارد. اما این تعبیر از مفهوم توسعه پایدار کلی است و ما هنوز تلاش خود را برای تعیین معنای حقوقی این اصطلاح ادامه می‌دهیم. به هر حال بسیاری از کشورها این مفهوم کلی را مورد سؤاستفاده قرار داده‌اند.
* حساس‌ترین موضوعات در حوزه محیط زیست از نظر شما چیست؟
- به نظر من دو سه موضوع حساس در این حوزه مطرح است. نخستین موضوع «حق برخورداری از محیط زیست سالم» است. بحث بر سر آن است که آیا باید این حق وارد فهرست حقوق بشر بشود یا نه. آقای کیس و خانم شلتون موافق این نظر و برخی دیگر مخالف آن هستند. مخالفان معتقدند به اندازه کافی حق، وارد فهرست حقوق بشر شده است و بهتر است به جای این حرف‌ها شرایط بهره‌گیری از حق برخورداری از محیط زیست سالم فراهم شود.
«حق برخورداری از آب آشامیدنی» یکی دیگر از موضوعات حساس و بحث‌برانگیز در این حوزه است. تأمین آب آشامیدنی سالم معضلی است که تقریباً هر هفته در استراسبورگ و پاریس برایش جلسه تشکیل می‌دهند و آن را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهند. این مسئله در بسیاری از کشورها بسیار جدی است. کم بودن منابع آب موجب بالا رفتن قیمت آن شده به‌گونه‌ای که دسترسی به آب آشامیدنی سالم برای برخی افراد تقریباً غیرممکن شده است. بحث بر سر این است که اگر دسترسی همگان به آب آشامیدنی سالم به صورت یک حق درآید دیگر قیمت آن نمی‌تواند تابع دشواری تهیه و... باشد یعنی باید هرکسی در جامعه از عهده پرداخت آب‌ها برآید. موضوع سوم حق دسترسی مستقیم به اطلاعات زیست‌محیطی بویژه اطلاعات متمرکز در دستگاه‌های اداری کشورهاست. شناسایی این حق به معنای آن است که اگر دستگاه یا نهاد دولتی از دادن اطلاعات در هر زمینه زیست‌محیطی خودداری کند با شکایت هر متقاضی، حتی افراد عادی، قابل پیگرد قانونی است. در کشورهای مختلف شناسایی این حق مورد بحث است.
* نظرتان درباره کنوانسیون دریای خزر چیست. به‌نظر می‌رسد منافع ایران در دریای خزر نه در استخراج نفت بلکه بیشتر در حفظ مرغوبیت ساحل از نظر صنعت گردشگری و حفظ منابع طبیعی از قبیل ذخایر ماهی‌های خاویاری است. در حالی که کشورهایی همچون آذربایجان علاقه بیشتری به استخراج نفت دارند و همین امر موجب آلودگی سواحل خزر می‌شود و منافع ایران با دیگر کشورهای ساحلی دریای خزر همسو نیست. نظرتان در این خصوص چیست؟
- به نظر من کنوانسیون خزر اهمیت زیادی دارد. در این باره هم همچون کنوانسیون خلیج فارس، UNEP (برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد) پا پیش گذاشت. دریای خزر پیش از این که از سوی تأسیسات نفتی درخطر باشد، از سوی گونه‌های زیستی مهاجم و غیربومی مورد تهدید قرار گرفته است. منابع طبیعی این دریا، به‌ویژه ذخایر خاویاری هم فقط مسئله ایران نیست بلکه مربوط به هر پنج کشور ساحل دریای خزر است. باتوجه به تعداد کم کشورهای ساحلی خزر انتظار داریم این کنوانسیون فعال‌تر عمل کند ضمن این که برای رسیدن به اهداف زیست‌محیطی باید امکانات و شرایط فرهنگی متفاوت هر یک از این پنج کشور را در نظر داشت. برای مثال در کشورهایی مانند آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان حتی در سطح فرمالیته و تشریفاتی هم حساسیتی در زمینه مخاطرات محیط‌زیست دیده نمی‌شود. آنها بیشتر به فکر توسعه اقتصادی و نجات یافتن از فقر هستند. به هر حال گمان می‌کنم با گذشت تنها دو سال از کنوانسیون خزر اظهار نظر در این باره هنوز زود باشد.

انتخاب سردبیر

استقبال روزنامه‌های کم تیراژ از اشتراک نیم‌بها

همشهری آنلاین: از بین ۸۶ نشریه‌ای که تاکنون امکان مشترک شدن آنها توسط مردم در سامانه اشتراک نشریات کشور فراهم شده، دوره انتشار ۱۹ نشریه، «روزنامه» است و این در حالی است که با گذشت یک ماه از راه‌اندازی این سامانه، بسیاری از مشکلات و کاستی‌های آن برطرف شده است.

تیم ملی فوتسال امید قهرمان تورنمنت چین شد

همشهری آنلاین: تیم ملی فوتسال امید با کسب سه پیروزی مقابل تیم‌های ویتنام، چین و میانمار قهرمان تورنمنت بین‌المللی چین شد.

روحانی به ارمنستان می‌رود

همشهری آنلاین: حسن روحانی، رییس جمهور کشورمان به منظور دیدار و گفت وگو با مقامات ارمنستان به ایروان سفر می‌کند.

چهار برد پیاپی تیم والیبال نظامیان ایران در مسابقات سیزم

همشهری آنلاین: تیم والیبال نظامیان ایران در چهار دیدار خود در مسابقات نظامیان جهان (سیزم) موفق به شکست تیم‌های کانادا، کره جنوبی، آلمان و هند شد.

سود خالص بانک شهر به یک هزار میلیارد ریال افزایش یافت

همشهری آنلاین: مدیرعامل بانک شهر در جلسه مجمع این بانک و در ارتباط با گزارش عملکرد مالی در سال۹۲ با اشاره به افزایش درآمد بانک شهر گفت: سود خالص بانک شهر در پایان سال۹۲ به یک هزار میلیارد ریال افزایش یافته است.

علت سخنرانی نکردن روحانی در روز قدس

همشهری آنلاین: رئیس شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه درباره علت عدم سخنرانی رئیس جمهور در پیش خطبه نماز جمعه روز قدس اظهار داشت: ما از آقای روحانی برای سخنرانی دراین مراسم دعوت کرده بودیم، ولی ایشان به خاطر گرفتاری و مشغله‌ای که داشتنند، نتوانستند برنامه‌های خود را تنظیم کنند.

درس‌هایی از قرآن؛ تفسیر سوره عصر

حجت الاسلام والمسلمین قرائتی: در ‌ماه رمضان که روزهای آخر آن را می‌گذرانیم خواندن یک آیه قرآن ثواب یک ختم قرآن دارد. آنچه در پی می‌آید تفسیر سوره والعصر است.

زندگی روی دور تند

محمدصادق خسروی علیا: «قصد ادامه تحصیل دارم»، «می‌خواهم پیشرفت کنم»، «شرایط مالی‌ام مناسب نیست» اینها و ده‌ها جملات دیگر حرف‌های آشنایی است که گاهی دخترهای جوان برای شانه خالی‌کردن از یک تعهد بزرگ می‌زنند.

اسپری ضدآب و ضدخش گوشی

نیویورک: با یک افشانه کوچک که فقط ۲۹ دلار قیمت دارد می‌توان هر گوشی‌تلفن همراهی را ضد آب و ضد‌خش کرد.

نخستین بالابر دوچرخه‌سوار‌ها

تروندهایم: شهری در نروژ نخستین جایی است که برای بالارفتن دوچرخه‌سوار‌ها از تپه‌هایی با شیب تند یک بالابر دارد.

شیوع قلیان در سکوت معنا‌دار دستگاه‌های دولتی

زهرا رفیعی: در سکوت معنادار دستگاه‌های دولتی، شیوع قلیان و قلیان کشی همچنان ادامه دارد. حدود یک‌ماه از نامه هشدارآمیز ۴ هزار پزشک در مورد سونامی سرطان ناشی از گسترش مصرف قلیان خطاب به رئیس‌جمهور می‌گذرد.

تردمیلی که لباسشویی نیز هست

سئول: کره‌ای‌ها با الهام از چرخ همستر نوعی تردمیل گرد ساخته‌اند که با انرژی ناشی از دویدن کاربر، لباس‌ها را تمیز می‌کند.

نزول ۴۸ درصدی ارزش معاملات

سهامداران بورس تهران هفته گذشته یک میلیاردو ۶۸۵ میلیون سهم به ارزش ۴ هزارو ۷۷۶ میلیارد ریال در بورس دادوستد کردند که این میزان به لحاظ ارزش ۴۸ درصد کاهش داشت.

شدت مصرف انرژی درکشور، ۱.۵ برابر متوسط جهانی

ایران از ﻟﺤﺎظ ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎﻻﻫﺎ و ﺧﺪﻣﺎت، در زمره کشورهای با شدت بالای مصرف انرژی قرار دارد.

لابی صهیونیستی: اردوغان مدال تقدیر ما را پس دهد

همشهری آنلاین: کنگره یهودیان آمریکا خواستار پس گرفتن مدال اهدایی خود از رجب طیب اردوغان شد.

نقش بانک‌ها در اقتصاد مقاومتی

محمدحسین حسین‌زاده بحرینی: اقتصاد مقاومتی مدل یا یک الگوی اقتصادی متمایز نیست.

فراخوان اولین جشنواره مشارکت ملی گردشگری بارویکرد اقتصاد و فرهنگ

همشهری‌آنلاین: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور به منظور بزرگداشت روزجهانی گردشگری (۵مهر۱۳۹۳) اولین جشنواره مشارکت ملی گردشگری بارویکرداقتصاد وفرهنگ را با مشارکت سازمانها، موسسات دولتی وخصوصی و فعالان مردمی حوزه گردشگری برگزار می‌نماید.

ایتالیا،حمله رژیم صهیونیستی به مدرسه سازمان ملل را فاجعه بار دانست

همشهری آنلاین: فدریکا موگرینی وزیر خارجه ایتالیا با اشاره به فاجعه بمباران مدرسه سازمان ملل در غزه که موجب شهادت ۱۷ تن شد، گفت: این فاجعه باید وجدان‌ها را تکان دهد.