دوشنبه 15 تیر 1394 | به روز شده: 30 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 12 آبان 1385 - 17:42:39 | کد مطلب: 7205 چاپ

پیمان کیوتو، نه راه برگشت دارد نه امکان تخفیف

محیط زیست > منابع‌ طبیعی - فرهاد جم:
پروفسور سعید محمودی، استاد دانشگاه و رئیس دانشکده حقوق بین‌الملل دانشگاه استکهلم است.

او سال‌هاست که در دانشگاه‌های حقوق اروپا و آمریکا و همچنین برنامه آموزشی سازمان ملل متحد (یونیتار) تدریس می‌کند. وی اخیراً برای برگزاری یک سمینار آموزشی به ایران سفر کرده است. آنچه که در پی می‌خوانید حاصل گفت وگوی خبرنگار همشهری با ایشان در حاشیه همین سمینار است.


* به نظر شما بزرگترین چالشی که در حال حاضر محیط زیست جهانی را تهدید می‌کند، چیست؟
- در غرب نیروی اصلی پیش‌راننده محیط زیست از همان ابتدا، نیروهای چپ بودند و به همین دلیل احزاب سبز و چپ در اروپا همیشه در مسائل زیست‌محیطی پیشرو بوده‌اند. اما از 10 سال پیش به بعد، این احزاب به‌سبب پدیده جهانی شدن و تحولاتی که در این مدت در روابط بین‌الملل پدید آمده است، تحت فشار قرار گرفته‌اند و فعالیت‌شان محدودتر شده است. در نتیجه فشار کلی برای حفظ زیست محیطی نسبت به گذشته کاهش یافته است. به عبارت بهتر، میل سیاسی زیادی که در اواخر دهه 80 و نیمه اول دهه 90  پشت جنبش‌های زیست محیطی بود امروزه کم‌رنگ‌تر شده است. از این گذشته، بسیاری از کشورهای جهان انتظار داشتند با جهانی شدن و تحولات کلی بین‌المللی، فاصله بین دنیای دارا و نادار کمتر شود اما درعمل این خواسته‌های جهان سوم تحقق پیدا نکرد. اگرچه غرب بازارهای خود را به روی کالاهای کشورهای جهان سوم باز کرده است اما این اقدام نه تنها فقر را در جهان کم نکرده بلکه فاصله میان کشورهای غنی و فقیر را افزایش داده است. من احساس می‌کنم اراده سیاسی کشورهای غربی برای حل جدی مسئله فقر و دستیابی کشورهای فقیر به توسعه پایدار بار دیگر از سوی این کشورها مورد تردید قرار گرفته و فضای یأس‌آلودی را پدید آورده است که نتیجه آن به‌روشنی در سومین کنفرانس سران ژوهانسبورگ دیده شد. در این کنفرانس ادعای اصلی کشورهای جهان سوم، متحقق نشدن وعده‌های غرب برای توسعه پایدار و کاهش فقر در جهان بود و در ژوهانسبورگ نوعی بازگشت به نقطه شروع این حرکت یعنی کنفرانس 1972 استکهلم دیده می‌شود. در آن هنگام از نظر کشورهای جهان سوم و در حال توسعه، محیط زیست مسئله‌ای لوکس و دستاویز کشورهای غربی برای جلوگیری از رشد اقتصادی جهان سوم محسوب می‌شد. حتی به یاد می‌آورم نماینده یکی از این کشورها در میان کنفرانس بلند شد و فریاد زد Let me die polluted! یعنی بگذارید آلوده بمیرم!
* سرنوشت پروتکل کیوتو چه خواهد شد؟
-به نظر من پروتکل کیوتو نه راه برگشت دارد و نه امکان تخفیف. این مسیر باید طی شود و میان سیاستمداران و دانشمندان برای اجرای آن اجماع وجود دارد. اگرچه ابهاماتی درباره سرنوشت اجرای پروتکل کیوتو دیده می‌شود اما به نظر من این پیمان آینده‌ای روشن دارد. در پروتکل کیوتو کمیسیونی مرکب از 20 عضو به عنوان کمیسیون ناظر پیش‌بینی شده است. این کمیسیون دو سه ماه پیش تشکیل شد و یک نماینده هم از ایران در آن شرکت داشت. اختیارات این کمیسیون در حد یک دادگاه است، یعنی می‌تواند دولتهای متخلف را جریمه کند. معمولاً چنین نهادی به‌طور سنتی در قراردادهای بین‌المللی پیش‌بینی نمی‌شود و پروتکل کیوتو در این مورد نوعی استثناء به حساب می‌آید. با توجه به اختیارات گسترده این کمیسیون می‌توان تصور کرد کشورهایی مانند روسیه با چه مشکلاتی برای اجرای پروتکل کیوتو روبه‌رو خواهند شد. همان‌طور که می‌دانید پیمان کیوتو کشورها را موظف به ارائه گزارش سالیانه میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌کند. گرچه هنوز چگونگی ارائه این گزارش مشخص نشده است اما می‌توان تصور کرد روسیه، که به‌رغم دراختیار داشتن بمب‌های اتمی و برنامه‌های پر سر و صدای فضایی مشکلات زیادی در زمینه گاز گلخانه‌ای دارد، برای اجرای تعهدات ناشی از پروتکل کیوتو، با چه مشکلاتی روبروست. در این شرایط چنانچه کمیته یاد شده مجبوربه تنبیه روسیه شود معلوم نیست چه اتفاقی خواهد افتاد. براساس پیمان کیوتو کشورهای صنعتی موظف به کاهش سطح گازهای گلخانه‌ای تا سقف تعیین شده در پروتکل هستند. احتمالاً بیشتر کشورهای اروپایی خواهند توانست به تعهدات خود عمل کنند اما روسیه در این مورد دچار مشکلات فراوانی است. کشورهای جهان سوم هنوز درگیر این مشکلات ناشی از اجرای این پروتکل نیستند اما تا 20 سال دیگر آنها هم باید با این مسئله دست و پنجه نرم کنند.
گازهای گلخانه‌ای باید کنترل شوند و این پیمان کشورها را موظف به کاهش سطح گازهای گلخانه‌ای می‌کند. اما برای من مشکل است تصور کنم برخی کشورها که از اجرای تعهدات ساده‌تر گریزانند چگونه می‌خواهند به تعهداتشان در پروتکل کیوتو عمل کنند.
به هر حال مسئله جدی است. مثلاً به این ترتیب که پیش می‌رویم، اصلاً معلوم نیست کشوری مثل فیجی تا سال 2040 به زیر آب فرو نرفته باشد یا اگر مشکل حفره لایة ازن حل نشود مشخص نیست، سرطان پوست و مشکلات دیگر ناشی از تخریب لایة ازن چگونه باید حل شوند.
* به نظر شما ادعای برخی کشورهای جهان سوم مبنی بر سؤاستفاده غرب از مسئله حفظ محیط زیست چقدر منطقی است؟
- ببینید، جهان سوم در زمینه مسائل محیط زیست همیشه به غرب سؤظن داشته است. گرچه کسی منکر سابقه بد غربی‌ها در موارد دیگر نیست اما آنها در ابراز نگرانی از روند تخریب محیط زیست صادق هستند. به گمان من با رجوع به عقل و منطق خود می‌توانیم حقیقت این خطر را دریابیم. کیست که از آب زلال جویبار یا هوای تمیز بدش بیاید یا از دیدن مناظر زیبای طبیعت بکر لذت نبرد.
* نظر شما در باره کنوانسیون کویت چیست؟
- این کنوانسیون چیزی است بین کنوانسیون بارسلونا که کارنامه خیلی خوبی دارد و کنوانسیون دریای سیاه که تنها بر روی کاغذ مانده است. براساس تحقیقاتی که خود من داشته‌ام، ایران تحقیقات و نمونه‌برداری‌هایی هم برای کنترل کیفیت آب و... انجام داده است. اما تنش‌های موجود میان کشورهای ساحلی خلیج فارس و فضای آمیخته با سؤظن بر کشورهای منطقه، باعث اختلال در عملکرد این کنوانسیون شده است.
* هنگام بحث در باره مفاهیم حفظ محیط زیست و رشد اقتصادی و ارتباط این دو با هم، صحبت از توسعه پایدار می‌شود. به نظر شما معنای دقیق و حقوقی این اصطلاح چیست؟
- امروز، یعنی 19 سال پس از معرفی مفهوم توسعه پایدار، هنوز محتوای حقوقی این مفهوم روشن نشده است و تا زمانی که دادگاه نداند منظور از توسعه پایدار چیست نمی‌تواند کسی را بر این مبنا محکوم کند. تاکنون چند تلاش جدی برای روشن کردن این مفهوم شده است که نمونة خوب آن را در قضیه دعوای مجارستان علیه چکسلواکی سابق می‌توان دید. دو کشور مجارستان و چکسلواکی سابق در 1988 قرارداد بستند سدی بر روی رودخانه دانوب بزنند تا بخشی از آب کشاورزی مجارستان و برق چکسلواکی از این طریق تأمین شود. با فروپاشی چکسلواکی، مجارستان به بهانه این که قرارداد یادشده مخالف اصول توسعه پایدار است آن را به‌طور یکجانبه فسخ کرد. متقابلاً چکسلواکی در 1996 از مجارستان شکایت کرد. ویر مانتری قاضی معروف سریلانکایی دادگاه لاهه گزارشی 80 صفحه‌ای درباره توسعه پایدار نوشت و از قضا در گزارش خود بارها به ایران و قنات‌های آن در ارتباط با موضوع توسعه پایدار اشاره کرده است. تلاش دیگر برای تبیین مفهوم توسعه پایدار از نظر حقوقی مربوط به سوئد و اتحادیه اروپاست که البته باز هم می‌توان گفت در این کار موفق به تبیین دقیق این مفهوم نشده است. گروهی 18 نفره در اتحادیه اروپا این وظیفه را برعهده دارند. مفهوم توسعه پایدار برای نخستین بار در گزارش برونتلند مطرح شد. در همین گزارش، توسعه پایدار چنین تعریف شده است: «اقناع کردن نیازهای نسل حاضر بدون به خطر انداختن امکانات نسل‌های آینده.» این تعریف دقیق نیست و بیشتر تعیین هدف برای آینده بدون نشان دادن راه رسیدن به آن است. به نظر من توسعه پایدار یک مفهوم ژنریک یا عام است که از دل آن مفاهیم دیگری بیرون می‌آید. مثلاً از مفهوم آزادی دریاها؛ حق آزادی رفت و آمد، حق  ماهیگیری و پرواز در مناطق آزاد دریایی بدون اجازه دولت ساحلی، کابل‌کشی، ساخت جزایر مصنوعی و انجام تحقیقات علمی در مناطق آزاد دریایی استنباط می‌شود. توسعه پایدار هم در شمار مفاهیمی است که می‌توان برخی حق‌ها را از آن استنباط کرد، یعنی مفهومی ژنریک دارد. اما این تعبیر از مفهوم توسعه پایدار کلی است و ما هنوز تلاش خود را برای تعیین معنای حقوقی این اصطلاح ادامه می‌دهیم. به هر حال بسیاری از کشورها این مفهوم کلی را مورد سؤاستفاده قرار داده‌اند.
* حساس‌ترین موضوعات در حوزه محیط زیست از نظر شما چیست؟
- به نظر من دو سه موضوع حساس در این حوزه مطرح است. نخستین موضوع «حق برخورداری از محیط زیست سالم» است. بحث بر سر آن است که آیا باید این حق وارد فهرست حقوق بشر بشود یا نه. آقای کیس و خانم شلتون موافق این نظر و برخی دیگر مخالف آن هستند. مخالفان معتقدند به اندازه کافی حق، وارد فهرست حقوق بشر شده است و بهتر است به جای این حرف‌ها شرایط بهره‌گیری از حق برخورداری از محیط زیست سالم فراهم شود.
«حق برخورداری از آب آشامیدنی» یکی دیگر از موضوعات حساس و بحث‌برانگیز در این حوزه است. تأمین آب آشامیدنی سالم معضلی است که تقریباً هر هفته در استراسبورگ و پاریس برایش جلسه تشکیل می‌دهند و آن را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهند. این مسئله در بسیاری از کشورها بسیار جدی است. کم بودن منابع آب موجب بالا رفتن قیمت آن شده به‌گونه‌ای که دسترسی به آب آشامیدنی سالم برای برخی افراد تقریباً غیرممکن شده است. بحث بر سر این است که اگر دسترسی همگان به آب آشامیدنی سالم به صورت یک حق درآید دیگر قیمت آن نمی‌تواند تابع دشواری تهیه و... باشد یعنی باید هرکسی در جامعه از عهده پرداخت آب‌ها برآید. موضوع سوم حق دسترسی مستقیم به اطلاعات زیست‌محیطی بویژه اطلاعات متمرکز در دستگاه‌های اداری کشورهاست. شناسایی این حق به معنای آن است که اگر دستگاه یا نهاد دولتی از دادن اطلاعات در هر زمینه زیست‌محیطی خودداری کند با شکایت هر متقاضی، حتی افراد عادی، قابل پیگرد قانونی است. در کشورهای مختلف شناسایی این حق مورد بحث است.
* نظرتان درباره کنوانسیون دریای خزر چیست. به‌نظر می‌رسد منافع ایران در دریای خزر نه در استخراج نفت بلکه بیشتر در حفظ مرغوبیت ساحل از نظر صنعت گردشگری و حفظ منابع طبیعی از قبیل ذخایر ماهی‌های خاویاری است. در حالی که کشورهایی همچون آذربایجان علاقه بیشتری به استخراج نفت دارند و همین امر موجب آلودگی سواحل خزر می‌شود و منافع ایران با دیگر کشورهای ساحلی دریای خزر همسو نیست. نظرتان در این خصوص چیست؟
- به نظر من کنوانسیون خزر اهمیت زیادی دارد. در این باره هم همچون کنوانسیون خلیج فارس، UNEP (برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد) پا پیش گذاشت. دریای خزر پیش از این که از سوی تأسیسات نفتی درخطر باشد، از سوی گونه‌های زیستی مهاجم و غیربومی مورد تهدید قرار گرفته است. منابع طبیعی این دریا، به‌ویژه ذخایر خاویاری هم فقط مسئله ایران نیست بلکه مربوط به هر پنج کشور ساحل دریای خزر است. باتوجه به تعداد کم کشورهای ساحلی خزر انتظار داریم این کنوانسیون فعال‌تر عمل کند ضمن این که برای رسیدن به اهداف زیست‌محیطی باید امکانات و شرایط فرهنگی متفاوت هر یک از این پنج کشور را در نظر داشت. برای مثال در کشورهایی مانند آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان حتی در سطح فرمالیته و تشریفاتی هم حساسیتی در زمینه مخاطرات محیط‌زیست دیده نمی‌شود. آنها بیشتر به فکر توسعه اقتصادی و نجات یافتن از فقر هستند. به هر حال گمان می‌کنم با گذشت تنها دو سال از کنوانسیون خزر اظهار نظر در این باره هنوز زود باشد.

انتخاب سردبیر

مرگ در جاده‌های ایران جولان می‌دهد؛ رتبه ۱۸۹ در میان ۱۹۰ کشور

همشهری آنلاین: آمارها نشان می‌دهد در دنیا به ازای هر ۱۰ هزار خودرو حدود ۹ نفر کشته می‌شوند، در حالی که در ایران به ازای این تعداد خودرو، ۳۷ تن کشته می‌شوند. ایران از نظر تصادفات ناایمن در بین ۱۹۰ کشور بعد از سیرالئون در رتبه ۱۸۹ قرار دارد.

گیشه در دست دایناسورها است؛ امید ترمیناتور به فروش خارج از خانه

همشهری آنلاین: بعد از چند هفته از آغاز اکران «دنیای ژوراسیک» و انیمیشن «درون بیرون»، جایگاه اول و دوم فروش همچنان در اختیار آنهاست و فیلم ««ترمیناتور: جنسیس» به فروش در اروپا امید بسته است.

کشف و شهود علما در مجموعه تلویزیونی حدیث سرو

همشهری آنلاین: عوامل «حدیث سرو» از دشواری‌های تولید مستند بازسازی درباره زندگی علما گفتند، اینکه شاگردان آنها سِر نگه دار هستند و آرزوی عوامل همواره این بوده که یکی‌ از آنها لب به سخن گشوده و از پرده نشینی به درآید.

تئاتری‌ها شاعر بزرگ ایرانی را نادیده گرفتند؛ بی‌توجهی به داشته‌ها

همشهری آنلاین: هفدهمین جشنواره بین‌المللی نمایش‌های آیینی و سنتی بخش ویژه‌ای را به نظامی گنجوی شاعر بزرگ ایران اختصاص داده ولی تاکنون هیچ اثری برای حضور در این بخش از سوی هنرمندان نمایش‌های ایرانی، ارائه نشده است.

آشنا: نگاه دولت به راهیان نور راهبردی است

همشهری آنلاین: نماینده تام الاختیار رییس جمهوری در ستاد مرکزی راهیان نور کشور گفت: نگاه دولت به راهیان نور، یک نگاه راهبردی برای ارتقای فرهنگ حماسی و استقامت در کشور است، بنابراین هزینه کردن دولت برای این موضوع لازم خواهد بود و باید ادامه پیدا کند.

پیش نویس توافقنامه همکاری کشورهای ساحلی خزر تهیه شد

همشهری آنلاین: فرمانده نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران گفت: پیش نویس توافقنامه ای برای همکاری در زمینه های مختلف بین کشورهای ساحلی دریای خزر تهیه شده است.

آشنایی جوانان با دفاع دریایی ضروری است

همشهری آنلاین: جانشین فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفت: فلسفه ایجاد راهیان نور دریایی آشنایی جوانان با اهمیت دریا، خلیج فارس و شهدای مظلوم دریایی است.

وزیردفاع: روز قدس تبلور عزم جهانی برای دفع شر صهیونیسم است

همشهری آنلاین: وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح طی سخنانی به مناسبت فرارسیدن روز جهانی قدس با بیان اینکه امروز صهیونیسم نماد تروریسم، کودک کشی، اشغالگری، تجاوز و نسل کشی است، گفت: روز قدس، تبلور عزم جهانی برای دفع شر صهیونیسم به عنوان نماد تروریسم است.

جانباز زرندی ۳ زندگی بخشید

همشهری آنلاین: هماهنگ کننده پیوند اعضا در دانشگاه علوم پزشکی کرمان گفت: مرحوم غلامی جانباز ۲۰ درصد از شهرستان زرند که به دلیل مرگ مغزی در بیمارستان بستری شده بود، با اهداء اعضاء خود به سه بیمار نیازمند زندگی بخشید.

پیکر شهید "بمانی‌" در قزوین تشییع می‌شود

همشهری آنلاین: فردا مردم قزوین میزبان شهید محمد علی‌بمانی از شهدای غواص تازه تفحص شده خواهند بود.

فراموشی روز قدس آرزوی دشمنان اسلام است

همشهری آنلاین: مشاور عالی نماینده ولی فقیه در سپاه فراموشی روز قدس را آرزوی دشمنان دانست و گفت: ظرفیت‌های جهان اسلام باید همسو و هم‌افزا در راستای آزادی ملت فلسطین و قدس شریف باشد.

گزارشی در باره ماجرای دکل گمشده

همشهری آنلاین: در زمان انعقاد قرارداد خرید دکل، خریدار ( شرکت تاسیسات دریایی ) هیچ سند و مدرکی دال بر اینکه فروشنده (شرکت Dean) مالک دکل بوده،‌ اخذ نکرده است. زیرا فروشنده در زمان عقد قرارداد و اصلا در هیچ زمانی، مالک دکل نبوده است!

گزارش تکان دهنده بی بی سی درباره مشکلات روحی کودکان غزه

همشهری‌آنلاین: بی بی سی اذعان کرد جنگ غزه ، مشکلات روحی شدیدی برای کودکان غزه به همراه داشته است.

بروجرد ما، پایتخت انیمیشن ایران

همشهری آنلاین: بروجرد به عنوان پایتخت انیمیشن ایران انتخاب شد. البته این صرفا یک عنوان تشریفاتی بوده و هیچ‌گونه مزایایی از این بابت به بروجرد یا خود شرکت تعلق نگرفت

بشتابید، بشتابید، آخرین جانوارن غریب و عجی

همشهری آنلاین: ک ماهی در استرالیا ظاهرا می‌تواند نفس بکشد! البته نه نفس کشیدنس دقیقا مثل من و شما، اما این گونه‌ی عجیب ماهی، واقعا می‌تواند تا شش روز بیرون از آب زنده بماند.

چگونه توانی او را کشت؟

همشهری آنلاین: ابن‌ملجم گفت: به خدا که جز برای کشتن علی به این شهر نیامده‌ام؛ آن‌چه خواستی، به تو ارزانی دارم