چهارشنبه 29 مرداد 1393 | به روز شده: 5 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 1 مرداد 1390 - 09:32:18 | کد مطلب: 140958 چاپ
بررسي عناصر تشكيل‌دهنده داستان‌هاي «بايد تو را پيدا كنم»

ترکیب شیمیایی زبان و ساختار

کتاب  > داستان - کامران محمدی:
عباس عبدی خیلی دیرتر از آنچه معمولا مرسوم است، کتاب اولش را منتشر کرد؛ در 56سالگی. اما در 3سال گذشته، پس از انتشار نخستین مجموعه‌اش در 1387 ( قلعه پرتغالی) نشان داد که این همه سال بیکار نبوده و به قدر یک نویسنده 56 ساله، نوشتن بلد است.

او یک سال بعد، مجموعه «دریا خواهر است» را منتشر کرد تا معلوم شود هرچند کمی دیر، اما آمده است بماند و حالا با انتشار 2کتاب همزمان دیگر، بر این اعلام تأکید کرده است؛ «شناگر» در حوزه نوجوان و «باید تو را پیدا کنم» یک مجموعه داستان دیگر. باید تو را پیدا کنم را نشر چشمه در 150صفحه به قیمت 3400تومان منتشر کرده است.

اگر بخواهیم «باید تو را پیدا کنم» را در یکی از 2گروه کتاب‌های روایت‌محور و کتاب‌های موضوع‌محور قرار دهیم، تقریبا با اطمینان می‌توانیم گروه اول را انتخاب کنیم. در 13 داستان این مجموعه، به‌سختی می‌توان 2داستان با شیوه روایی مشابه یافت و نویسنده در هر یک، ساختار روایی متفاوتی را به کار گرفته است. اما این تلاش برای آزمون و اجرای شیوه‌های مختلف، نویسنده را از توجه به عناصر دیگر داستان نیز منحرف نکرده است؛ به‌ویژه زبان که در کارهای عبدی، شخصیت ویژه‌ای دارد.

زبان جوان، لحن پیر

اگر به شناسنامه کتاب و عناصر دیگری که در داستان‌ها قابل بررسی‌اند توجه نکنیم، بعید است از ویژگی‌های زبانی این مجموعه دریابیم با نویسنده‌ای 59 ساله روبه‌روییم. تقریبا در همه داستان‌ها، عبدی زبانی سرزنده و پالوده دارد و در بیشتر آنها تلاش کرده متمایز و تکنیکی بنویسد. بازی‌های زبانی او و تغییراتی که در ساختار معیار زبان ایجاد کرده است، گاه برای دگرگون کردن زاویه دید و نشان دادن زاویه‌ای دیگر از ماجراست و گاه آنچنان برای داستان حیاتی‌اند که از اساس، ماهیتش را شکل می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که با تغییر ساختار جمله‌ها و شکل به‌کارگیری کلمات، داستان به‌کلی از بین می‌رود؛ «من بوده‌ام جایی تو بوده‌ای همان جا حتما شاید تو دیده‌ای من را می‌گویی من دیده‌ام تو را حتما می‌گویم. پس چه باک از آن روز همین حالا را می‌گویم که دراز می‌کشیم کنار هم و بالشی زیر سینه‌هامان می‌گذاریم و به سطرهایی خیره می‌شویم که به یادمان می‌آورند؛ کلمه‌هایی که به یادشان آورده‌ایم.» (داستان ایستگاه مبدأ)

اما هر چه نویسنده در استفاده از زبان، تکنیک‌محور و جسارت‌آمیز رفتار می‌کند، لحن یکنواخت و خسته‌ای دارد؛ لحنی که تقریبا در همه داستان‌ها حضور دارد و به آنها کیفیتی نوستالژیک و افسرده می‌دهد. این لحن سبب شده است نویسنده در همه داستان‌ها حضور داشته باشد؛ چه وقتی راوی به او شباهت دارد و چه هنگامی که ندارد؛ لحنی حسرت‌آلود و تلخ که با موضوع داستان‌ها هم هماهنگ است. این نکته با توجه به کیفیت تکنیکی داستان‌های مجموعه، معنای ویژه‌ای می‌یابد؛ نویسنده برای توجه به زبان و نوشتن داستان‌هایی که پیشنهادهای تازه‌ای در عرصه زبان داشته باشند، «تلاش» کرده است؛ چیزی که نشان می‌دهد کارکرد زبان در کارهای این مجموعه، بیش از آنکه «جوششی» و برآمده از ذات اثر باشد، «کوششی» است. با این حال نمی‌توان این تلاش مؤثر و هنرمندانه را عنصری خارجی و زاید به حساب آورد؛ چرا که نویسنده توانسته است عرصه‌های نویی را تجربه کند و تجربه عرصه‌های نو، از برجستگی‌های هر متنی است.

شیمیایی یا فیزیکی

توجه نویسندگان امروز ایران به شیوه‌های روایی مختلف و متفاوت، حتی از توجه به زبان نیز بیشتر است. تقریبا در همه مجموعه داستان‌های جدی ایران، به سختی می‌توان داستانی با ساختار روایی ساده و خطی یافت. دیگر از دوران داستان «شروع-اوج-پایان» حتی با زاویه دید اول‌شخص (که همه ادبیات داستانی ایران را تصاحب کرده است) به کلی فاصله گرفته‌ایم و نویسندگان، همه تلاش خود را برای خلق گونه‌های تازه روایت به کار می‌گیرند؛ عبدی از این نظر در گروه نویسندگان پیشرو قرار می‌گیرد، چرا که داستان‌های او درواقع ترکیبی از تکنیک‌های زبانی و تکنیک‌های روایی‌اند. این ترکیب، معمولا چنان از کار درآمده که سخت می‌توان دوباره جدای‌شان کرد و همین نشان می‌دهد که نویسنده در دام انجام یک ترکیب فیزیکی -که در داستان‌های تکنیکی کوششی و ناامیدکننده صورت می‌گیرد- نیفتاده و این 2 ماده را با یک ترکیب شیمیایی، به خوبی با هم آمیخته است. این آمیزش، در هر یک از داستان‌های مجموعه به شکل متفاوتی انجام گرفته و حاصل، شباهتی به دیگران ندارد. به عبارت دیگر، تنوع تکنیکی قابل توجهی در کتاب دیده می‌شود که کاملا به چشم می‌آید؛ همان نکته‌ای که داستان کوتاه امروز ایران را از نظر تکنیک‌های روایی، به سطح مرتفعی رسانده و مخاطبش را به خوبی راضی می‌کند.

البته در کنار داستان‌هایی نظیر ایستگاه مبدأ یا قطار اندیمشک که اصولا حاصل آمیزش زبان و تکنیک‌های روایی‌اند، داستان‌های ساده‌تری نظیر شناگر یا بهاریه نیز در کتاب وجود دارند که در آنها نویسنده به داستان‌های «نرم» (داستان‌هایی نظیر آنچه مادربزرگ‌ها تعریف می‌کنند و در آنها خبری از ساختار متفاوت و زبان دشوار نیست) نزدیک‌تر شده و بیش از آنکه درگیر تکنیک و فرم باشد، ساده و مهربان، قصه می‌گوید. اتفاقاً از تعمق در این داستان‌ها، عنصر مهم دیگری درباره مجموعه «باید تو را پیدا کنم» به دست می‌آید؛ نکته‌ای که ریشه در دنیای نویسنده دارد.

داستان منهای تکنیک

شناسایی این عنصر را می‌توان با یک پرسش آغاز کرد: اگر زبان و تکنیک‌های ویژه روایت و ساختار را از داستان حذف کنیم، چه چیزی باقی می‌ماند؟ شکی نیست که این پرسش، از پایه نادرست است؛ داستان حاصل ترکیب کامل و غیرقابل بازگشت همه عناصرش است و ادامه این بحث، به جاهای خطرناکی می‌رسد؛ بحث قدیمی فرم و محتوا و... که البته هیچ وقت به جایی نرسیده و باز هم نمی‌رسد. اما این نکته تنها درباره داستان‌هایی که وابستگی تام و تمام به زبان و شکل روایت دارند، غیرقابل انکار است، درباره داستان‌های دیگر، دست‌کم به‌صورت مفروض، قابل بحث است.

در بسیاری از داستان‌های به‌شدت تکنیکی و نوآورانه امروز، همه داستان درواقع همان تکنیک و نوآوری است؛ چیزی شبیه بازی که گاهی از دلش، کشف‌ها و خلق‌های بدیعی به دست می‌آید و نویسنده، شکل ویژه‌ای از اندیشیدن و دیدن را پیشنهاد می‌کند و البته گاهی نیز، به تردستی نزدیک می‌شود و پس از درک تکنیک‌های گول‌زننده شعبده‌باز (=نویسنده)، چیزی دست خواننده را نمی‌گیرد. عبدی در داستان‌هایی که وابستگی تام و تمام به زبان و شکل روایت دارند، با توجه به ماهیت اینگونه داستان‌ها، اجازه اندیشیدن به پرسش یادشده را نمی‌دهد. حتی می‌توان او را در این داستان‌ها موفق دانست؛ چرا که توانسته است شکل ویژه‌ای از اندیشیدن و دیدن را پیشنهاد کند؛ حتی اگر آنچه درباره‌اش سخن می‌گوید، موضوعی تکراری یا قصه‌ای غیرجذاب باشد. او توانسته است با به کار گرفتن شیوه روایتی متفاوت و زبانی در خدمت همین شیوه، موضوع را به شکل دیگری، دوباره طرح کند و خواننده را به دریافتی تازه و لذت‌بخش برساند. اما توجه به داستان‌هایی که این ویژگی را ندارند، نظیر مورچه‌ها، باید تو را پیدا کنم، باغ کلاه قاضی و آبادانِ عکس، نتیجه دیگری در پی دارد. در این گروه داستان‌ها می‌توان این پرسش را با خیال راحت‌تری طرح کرد؛ اگر زبان و تکنیک‌های ویژه روایت و ساختار را از داستان حذف کنیم، چه چیزی باقی می‌ماند؟

پاسخ به این پرسش، تلاش برای درک دنیای ذهنی نویسنده است؛ جایی که ایده‌ها و طرح‌ها و موضوعات نویسنده از آنجا می‌آیند و اختصاصی‌ترین بخش کار هر نویسنده صاحب فکری است. نویسنده براساس شکل ویژه نگاهش به هستی، بخش‌های ویژه‌ای از خود یا پیرامونش را برای داستان‌کردن برمی‌گزیند. بنابراین اینکه چه پاسخی برای این پرسش وجود داشته باشد، دست‌کم از 2 منظر قابل توجه است؛ کشف و شناخت دنیای فکری و ذهنی نویسنده و نیز، میزان تبحرش برای تبدیل تکه‌هایی که برمی‌گزیند، به طرح‌های داستانی جذاب و خواندنی. به زبان ساده‌تری هم می‌توان این 2 را بیان کرد: اگر زبان و تکنیک و ساختار و خلاصه همه چیز داستان را در نظر نگیریم، ایده و موضوعی که باقی می‌ماند چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ این درست همان جایی است که پاشنه آشیل داستان‌نویسان امروز ایران شده است. نویسندگان ایرانی هر چه در تکنیک‌های زبانی و روایی قدرتمندند، در کشف ایده‌های بکر و طرح سوژه‌های بافکر، ضعف نشان می‌دهند؛ نکته‌ای که عباس عبدی را نیز در این مجموعه، با وجود خلق فضاهای تازه و انسجام مشهودش در اندیشه و حس، نمی‌توان از آن استثنا کرد.

انتخاب سردبیر

حاشیه‌های اولین سفر رییس‌جمهور به استان اردبیل

همشهری آنلاین: خبرنگاران عصر روز گذشته (سه‌شنبه) با پرواز شماره ۴۴۹ ایران ایر عازم اردبیل شدند که خلبان پروازشان محمدباقر قالیباف شهردار تهران بود.

دو قدم مانده به ازدواج

یاسر مالی - احسان رضایی: می‌گویند ابوریحان بیرونی در بستر مرگش سؤالی علمی از یک بابایی پرسید و در جواب «نچ‌نچ»های حضار، نگاه عاقل اندر سفیهی به آنها کرد که «جواب این مسئله را بدانم و بمیرم بهتر است یا نادان بمیرم؟».

پرونده ایران با مدال طلای بیگی بسته شد

همشهری آنلاین: در ادامه آخرین روز از رقابت‌های سیزم، میلاد بیگی، تکواندوکار وزن ۸۰- کیلوگرم کشورمان با شکست نماینده قطر بر سکوی قهرمانی ایستاد.

گوشت بسته‌بندی بخریم یا نه؟

همشهری آنلاین: گوشت بسته‌‏بندی از گوشت تازه‌ای که در قصابی‏‌ها عرضه می‌شود، بهتر و سالم‌تر است.

غافلگیری غیرنظامیان غزه از بمباران دوباره

همشهری‌آنلاین: هزاران غیرنظامی در شمال غزه از نقض ناگهانی آتش‌بس غافلگیر شده ،محل سکونت خود را رها کرده‌اند و به اماکن امن پناه می‌برند.

ایران برای چهارمین بار مقتدرانه قهرمان شد

همشهری آنلاین: سومین و آخرین روز از مسابقات تکواندوی سیزم در حالی به پایان رسید که تیم ملی ایران با کسب ۴ مدال طلا و ۱ برنز و با کسب ۵۸ امتیاز مقتدرانه قهرمان بیست و دومین دوره مسابقات نظامیان جهان شد.

پسر جکی چان در چین بازداشت شد

همشهری آنلاین: جیسی چان پسر جکی چان بازیگر مشهور، در ارتباط با مساله مواد مخدر در چین بازداشت شد.

اولین برنامه همراه با عکاسان از کرمان آغاز می‌شود

همشهری آنلاین: اولین برنامه «همراه با عکاسان» که قرار است برای ارتباط بیشتر عکاسان کشورمان با یکدیگر در استان های مختلف برگزار شود، به مناسبت روز جهانی عکاسی از کرمان کلید می‌خورد.

خاطرات ایرانی در گالری عقیلی

همشهری آنلاین: گالری عقیلی نقاشی‌های هنرمند جوان، سوگند نیک‌فرجام که تلفیقی از نقاشی و پارچه است را به نمایش درخواهد آورد.

دختر کدو زری به جشنواره عروسکی می‌آید

همشهری آنلاین: نمایش عروسکی «دختر کدو زری» به کارگردانی محمد اعلمی که درباره یکی از افسانه های قدیمی و فولکلور ایرانی است خود را برای حضور در پانزدهمین جشنواره بین المللی تئاتر عروسکی تهران - مبارک آماده می‌کند.

ضرورت آموزش رفتارهای اجتماعی برای زلزله

دکتر امیر عسکری: زلزله‌ بخش مورموری و پس‌لرزه‌های پی‌درپی آن از روز گذشته موجی از اضطراب، ترس و اندوه را در میان مردم منطقه به‌وجود آورده ؛مردمی که از نگرانی دیشب را در کوچه و خیابان به صبح رسانده‌اند و امروز برای دریافت کمک‌های دولتی و مردمی به انتظار نشسته‌اند.

نان را در یخچال نگذارید

همشهری آنلاین: برخی تصور می‌کنند گذاشتن نان در یخچال، جلوی بیات شدن آن را می‌گیرد.

مورموری تشنه است

حتی قدمت دست‌کم ۱۸۰۰ساله، حتی مقبره شگفت انگیز سنگی عصر ساسانیان، حتی گوردخمه قبل از اسلام و حتی تپه‌های باستانی هرگز باعث نشد ما ایرانی‌ها با مورموری آشنا شویم تا اینکه زلزله آمد.

ادامه شبی در کهکشان‌ها از نیمه شهریور

چند ساعت پس از آنکه رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران از پایان اجرای نمایش «شبی در کهکشان‌ها» با ۱۰۳هزار مخاطب و ۱۳۰هزار علاقه‌مند در صف تماشا خبر داد، مسئولان ارتش جمهوری اسلامی ایران به میدان آمدند و آمادگی خود را برای ادامه این ویژه‌برنامه به‌دلیل استقبال فوق‌العاده مردم، مدیران ارشد سیاسی و فرهنگی و ستاره‌ها خبر دادند.

۳بخش تازه برای جشنواره یاس

احمد افشار: دومین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های ویدئویی یاس اول تا ششم شهریور در شهرستان آمل برگزار می‌شود و چند شهر دیگر استان مازندران و سینما فلسطین تهران هم میزبان فیلم‌های این دوره خواهند بود.

سرمقاله روزنامه‌های ۲۹ مرداد

همشهری آنلاین: استیضاح وزیر علوم موضوعی بود که بیشتر روزنامه‌های چهارشنبه-۲۹ مرداد-ستون سرمقاله خود را به آن اختصاص دادند.

واکنش آموزش و پرورش به نامه وزیر سابق؛ جزییات استخدامی‌ها در دوره قبل

همشهری آنلاین: معاون توسعه مدیریت و پشتیبانی وزارت آموزش و پرورش با اعلام آمار استخدامی‌ها در دوره گذشته، گفت: در طرح مهر آفرین که در دولت گذشته اجرا شد، تعدادی نیرو که دارای قرارداد کار معین بودند به پیمانی تبدیل وضعیت شدند و مسئولان سابق بر این باورند که این افراد استخدام آموزش و پرورش نیستند و تنها تبدیل وضعیت شده اند. در حالی که معاونت نیروی انسانی ریاست جمهوری اعلام می‌کند این نیروها استخدامی آموزش و پرورش هستند.

۲۹ شهریور؛ پیشخوان روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: نگاهی داریم به تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران: