یکشنبه 30 فروردین 1394 | به روز شده: 1 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 7 مهر 1389 - 15:37:53 | کد مطلب: 117228 چاپ

درباره رینولد‌آلین نیکلسون، مصحّح و مفسر بزرگ مثنوی مولانا

اندیشه > عرفان - میرحسن ولوی:
رینولد نیکلسون سال‌های طولانی از عمر گرانمایه خود را صرف تحقیق و تفحّص در متون کهن اسلامی و عرفانی کرد ولی شاهکار او در سالیان متمادی، ویرایش و تنقیح مثنوی مولانا بود که تا هم‌اکنون معتبرترین و متداول‌ترین نسخه مثنوی معنوی است.

گذشته از کار سترگ یاد شده، ترجمه مثنوی به زبان انگلیسی و شرح و تفسیر آن در 8جلد از دیگر کارهای ناب و ماندگار رینولد نیکلسون است.

او در18اوت سال 1868میلادی در ایالت یورکشایر انگلستان متولد و پس از عمری پربرکت و سودمند، در 27اوت سال 1945میلادی در کشور خود درگذشت. نیکلسون از اوان کودکی به کتابخانه پدربزرگش رفت و آمد داشت و به تدریج با نوشته‌های غیراروپایی آشنایی عینی پیدا کرده بود. او تحصیلات مقدماتی خود را در اسکاتلند آغاز و برای ادامه به کالج ترینیتی در دانشگاه کمبریج رفت و در 24سالگی جایزه اول دانشگاه کمبریج در زبان‌های هندی را از آن خود کرد. زبان عربی را در دانشگاه لیدن و استراسبورگ فراگرفت ولی آموزش زبان فارسی در دانشگاه استراسبورگ برای او آشنایی با مستشرق بزرگ یعنی ادوارد‌براون را به‌همراه داشت که مصاحبت با او دریچه‌های معرفت و آشنایی با بزرگان شرق، به‌ویژه مولانا را برایش گشود.

علاقه به زبان فارسی، نیکلسون را به انتشار برگزیده اشعار دیوان شمس تبریزی در سال 1898میلادی که با ترغیب رابرتسون اسمیت، استاد عربی بود سوق داد. این اثر به‌نظر کارشناسان فن بسیار استادانه ویرایش، ترجمه و تفسیر شده و با اینکه بیش از یک قرن از ترجمه آن گذشته است، هنوز در زمره آثار باارزش کلاسیک جای دارد.

نیکلسون در سال1901 هنگامی که 33ساله بود جانشین ادوارد براون در دانشگاه کمبریج شد و کرسی زبان فارسی را در اختیار گرفت و عضو رسمی آکادمی زبان فارسی شد.

پشتکار رینولد ستودنی بود و او بی‌وقفه کار می‌کرد. گذشته از ده‌ها مقاله تحقیقی، در سال1905 تذکره‌الاولیای شیخ‌فریدالدین عطّار را در 2جلد تنقیح و منتشر کرد. شخصیت انسانی وی در اثر ممارست با فرهنگ عرفانی شرق، بیشتر از پیش آرام‌تر و متواضع‌تر شده بود و همین امر باعث شد که وی بدون ادعا و دریافت کمک از دیگران در دریای فرهنگ اسلامی به غواصی بپردازد.
نیکلسون طرح کاملی پیرامون تصحیح و تفسیر مثنوی مولوی آغاز و به اتمام رساند که به تنهایی برای عمر یک پژوهشگر برجسته و متبحّر کافی می‌نماید.

او برای این کار سترگ از زبان‌های انگلیسی، عربی، فارسی و ترکی که به خوبی بر آنها تسلط یافته بود بهره می‌جست. ویرایش، ترجمه و تفسیر 26هزار بیت از کتاب بزرگی مانند مثنوی عمری 18ساله از نیکلسون گرفت ولی زحمات او به بار نشست و کار او مورد تقدیر و استفاده میلیون‌ها انسان در سراسر جهان قرار گرفت. مثنوی تصحیح او از دیدگاه باریک‌اندیشان و پژوهشگران برجسته، همواره مورد بررسی قرار گرفته است و نه تنها بر آن ایرادی مترتب نشده است بلکه همواره مورد تحسین و توجه قرار داده‌اند.

اگر بخواهیم نظرات مثبت صاحب‌نظران و مثنوی‌شناسان را در خصوص مثنوی نیکلسون به‌طور خلاصه‌وار بیان کنیم باید به ویژگی‌های زیر اشاره شود:

- حذف محققانه ابیات الحاقی به مثنوی
- استفاده در کار ویرایش از نسخ معتبر و قدیمی
- ضبط و ثبت اختلافات نسخ مختلف

به‌نظر اساتید فن، مثنوی تصحیح نیکلسون بی‌تردید بهترین متن مثنوی است که تاکنون در اختیار قرار گرفته است. او در روند تصحیح و تنقیح مثنوی به 10نسخه از نفیس‌ترین نسخ کهن و خطی قرن7 و 8 مراجعه کرد و کار مقابله انتقادی را انجام داد. البته او از نیمه دومِ مثنوی خود دریافت که در این میان قدیمی‌ترین نسخه مثنوی که به «نسخه قونیه» معروف است و در موزه مزار مولانا در قونیه نگهداری می‌شود، از نظر او پنهان مانده است، پس بی‌درنگ درصدد تهیه نسخه عکسی آن بر آمد، آن را تهیه و به حوزه تحقیق و پژوهش خود افزود.

اگر چه شرح‌های نوشته شده بر مثنوی کم نیستند اما در این بین باید به درخشش شرح 800صفحه‌ای نیکلسون بر مثنوی مولانا در 2جلد به زبان انگلیسی اشاره کرد که از دیگر کارهای ارزنده این پژوهشگر بلند پایه است. این کتاب وسعت اطلاعات و دانش این غربی اهل دل و فرهیخته را به‌خوبی نشان می‌دهد چرا که او برای نوشتن شرح خود بر مثنوی از 180منبع تاریخی، عرفانی و ادبی استفاده کرده بود.

به‌نظر کارشناسان، شرح او بر مثنوی عصاره نظرات دقیق و هوشمندانه خود به‌علاوه احاطه بر آرا و نظرات شارحان قبلی مثنوی به زبان‌های فارسی، ترکی و عربی است. نیکلسون در مقدمه شرح مثنوی، نام دست‌کم 7شرح معتبر قبل از خود را آورده است که همگی مورد استفاده وی قرار گرفته‌اند.

ویژگی‌های مهم شرح مثنوی نیکلسون توسط مترجم فارسی آن به شرح زیر خلاصه شده است:

- رعایت اصول ایجاز و پرهیز از اطناب در سخن
- رعایت امانت در نقل اقوال و آرا و پرهیز از هرگونه تعصب
- اتکا به روش صحیح علمی
- اتکا به منابع موثق و دست اول فارسی و عربی
- ارجاع به منابع و مآخذ غربی و نقل نظایر و مشترکات از آنها
- مراجعه به شروح دیگر مثنوی (فارسی، عربی و انگلیسی)
- اتکا به آثار مولانا خصوصا مثنوی برای توضیح مشکلات
- بیان وقایع تاریخی، مآخذ قصص، امثال و حکم، ضرب‌المثل‌ها، اقوال و اعلام
- بیان شواهد قرآنی، آیات، احادیث، اخبار و روایات
- توضیح نکات ضروری لغوی و دستوری
- توضیح تعبیرات، تاویلات و استعارات دشوار
- شرح دقایق عرفانی، فلسفی و فقهی
- تجدید نظر در ترجمه انگلیسی برخی از ابیات مثنوی
- تجدید نظر در تصحیح چندین بیت مثنوی و نقل انتخاب مستدل و جدید آنها
- نقل نسخه بدل‌هایی که به هر علت در متن مثنوی مصحّح انتقادی وی نیامده است
- تصحیح بعضی نظرات شارحان دیگر که برای نوشتن شرح خود به آنها مراجعه کرده است

نیکلسون بدون هیچ کمک و پشتوانه مالی هزینه‌های سنگین عکس‌برداری از نسخه‌های کهن مثنوی را خود می‌پرداخت و از احدی چشمداشت یاری نداشت. او شروح مختلفی که تا آن تاریخ بر مثنوی نوشته شده بودند را جمع‌آوری، مطالعه و مورد پژوهش قرار داد تا در نهایت بتواند اثر سترگ خود را با غنای هر چه بیشتر بین سال‌های 1925 تا 1940میلادی منتشر کند.
اگر چه محور اصلی پژوهش و فعالیت‌های تحقیقاتی نیکلسون متمرکز بر آثار مولانا و به‌ویژه مثنوی بود، اما آثار دیگر بزرگان ادبیات فارسی نیز از نظر او پنهان نمانده بودند. شواهد این مدعا را می‌توان در لیست آثار این استاد مشاهده کرد. برای مثال می‌توان از کتاب «شعر و نثر شرقی» که در سال 1922میلادی منتشر شد یاد کرد که مشتمل بر ترجمه اشعار ابوسعید‌ابوالخیر، انوری، عطّار، باباطاهر، فردوسی، سعدی، عنصری، حافظ، دقیقی و رودکی است.

نیکلسون از نخستین شرق‌شناسانی است که آثار عطّار و به‌خصوص مولانا را به به‌صورتی عمیق به جهان غرب شناساند. همچنین او برای نخستین بار در مجله انجمن سلطنتی آسیایی دست به معرفی کتاب «فیه‌ما‌فیه» زد تا از این راه آن کتاب ارزشمند را به پژوهشگران غربی معرفی کند. رینولد که خود به ترجمه بخش‌هایی از آن همت گماشته بود، ترجمه کامل آن را به شاگرد خود آربری توصیه کرد.

قبل از نیکلسون مترجمانی مانند جمز ردهاوس و وینفیلد به ترتیب دفتر اول و کل مثنوی را به زبان انگلیسی در خلال سال‌های1881 الی 1887‌میلادی منتشر کرده بودند، اما نیکلسون با دیدی نقادانه و رعایت ادب به ضعف‌های آنها اشاره کرد و به‌نحو شایسته‌ای کمبود‌های آنها را در دلِ ترجمه و شرح مثنوی خود پوشش داده است. در حال حاضر مثنوی مولانا در سراسر جهان به بیش از 40زبان خارجی ترجمه شده و در اختیار همگان قرار گرفته است که از جمله می‌توان به ترجمه‌های ترکی، عربی، انگلیسی، آلمانی، روسی، فرانسوی، اسپانیایی، ایتالیایی یونانی، ژاپنی و... اشاره کرد اما در این میان با گذشت بیش از نیم قرن از تصحیح و ترجمه مثنوی توسط نیکلسون درجه اعتبار آن همچنان در بین فارسی‌زبانان و انگلیسی‌زبانان حفظ شده است و این نشان از عمق و دقت پژوهش به‌کار گرفته شده ایشان است.

رینولد نیکلسون از عمری پر‌برکت و نسبتا دراز که بیشتر آن را صرف معرفی بزرگان و آثار جاویدان آنها و به‌خصوص آثار مولانا جلال‌الدین کرد، برخوردار بود. او در سن 77سالگی در 27اوت 1945میلادی در شهر چستر انگلستان در حالی که تقریبا نابینا شده بود چشم از جهان فروبست. آخرین اثر او که پس از پایان عمر نیکلسون توسط شاگردش ای.جی.آر بری به سال1950 منتشر شد، «رومی شاعر و عارف» نام داشت.

انتخاب سردبیر

بولینگ با سبد خرید فروشگاه

تگزاس: مردی در آمریکا برای اینکه به فرزندانش یاد بدهد که سبد خرید فروشگاه را پس از خرید در جای خود قرار دهند یک بازی شبیه بولینگ با سبد‌های یاد‌شده ابداع کرده است.

عکس روز: یادبود در کشتزارهای مرگ

همشهری آنلاین: یک زن روز ۱۷ آوریل (۲۸ فروردین) ۲۰۱۵ در حین یک مراسم بودایی دز چوئنگ اک، یکی از مکان‌های «کشتزارهای مرگ« در حاشیه پنوم‌پن پایتخت کامبوج، به جمجمه‌ها و استخوان‌های بیش از ۸۰۰۰ نفر از قربانیان رژیم خمر سرخ می‌نگرد و می‌گرید.

زن سالمندی که غارنشین شد

هوبی: زن ۵۲ ساله‌ای پس از اینکه خانواده‌اش به‌خاطر فقر مالی او را از خود راندند به تنهایی بیش از ۲سال در غار زندگی کرده است.

هیچ ‌پرنده‌ای در فوکوشیما آواز نمی‌خواند

فوکوشیما: پس از انفجاری که در نیروگاه هسته‌ای فوکوشیمای ژاپن روی داد دیگر هیچ‌پرنده‌ای در این شهر آواز نمی‌خواند.

مبارزه کودک ۵ ساله با اسرائیلی‌ها

کرانه‌باختری: عکس‌های کودک ۵ساله‌ای که همراه صد‌ها نفر از معترضان فلسطینی به سوی سرباز‌های اسرائیلی سنگ پرتاب می‌کرد در رسانه‌های جهان بازتاب داشت.

چالشی به نام انتخاب رنگ دیوار

انتخاب رنگ دیوار‌ها در ابتدا اگرچه مسئله‌ای ساده به نظر می‌رسد اما می‌تواند به یک چالش برای اعضای خانواده بدل شود.

شاخص بورس یک درصد دیگر افت کرد

پس از زیان ۳.۷درصدی سهامداران در هفته گذشته شاخص کل بورس تهران یک درصد دیگر هم افت کرد، اماکارشناسان درباره دلایل نزول شاخص بورس اتفاق نظر ندارند، به‌نظر می‌رسد بازار سهام در یک فضای سردر گم و گنگ به سر می‌برد.

شورش در زیردریایی ان ـ سی ۳۲‌

همشهری آنلاین: بخت با من یار بود. اگر یک ساعت قبل از رسیدن ما این اتفاق می‌افتاد، زیردریایی غرق می‌شد.

فراخوان آموزش و پرورش برای طرح رتبه‌بندی معلمان

درحالی‌که حاشیه‌های احتمال اجرای طرح رتبه‌بندی معلمان ادامه دارد، مرکز اطلاع‌رسانی و روابط عمومی وزارت آموزش و پرورش از آغاز فراخوان برای این طرح خبر داد.

استفاده عربستان از گازهای سمی در بمباران یمن

همشهری آنلاین: امدادگران و ساکنان صنعا گفتند که صدها نفر از ساکنان منطقه 'فج عطان' واقع در جنوب صنعا (پایتخت یمن) شب گذشته بر اثر استنشاق گاز سمی ناشی از بمباران جنگنده‌های متجاوز عربستان دچار خفگی شده و کشته شدند.

جلسه نفتی ایران و شرکت‌های غربی پشت درهای بسته

شهر وین اتریش هفته گذشته میزبان اجلاسی پشت درهای بسته با حضور مقاماتی از ایران و نمایندگان شرکت‌های کارگزار نفتی غربی مشتاق تعامل تجاری با ایران بود.

درگیری مرگبار شاکی و متهم

جوان متهم به زورگیری که قصد داشت به زور از شاکی رضایت بگیرد با یک ضربه چاقو به قتل رسید.

پسربچه ۳ ساله گروگان ۳۰ ساعته زوج آدم‌ربا

راز ناپدید شدن پسربچه ۳ساله پس از گذشت ۳۰ساعت با دستگیری زوج کودک ربا فاش شد.

سرقت‌های سریالی از خانه‌های چراغ خاموش

اعضای باند سرقت همزمان با تاریک شدن هوا به‌دنبال خانه‌هایی می‌گشتند که چراغ‌هایشان هنوز خاموش بود.

ریسک در انتخاب فیلم‌های جشنواره‌ی کن

همشهری آنلاین: پس از اعلام فیلم‌های حاضر در جشنواره کن ۲۰۱۵، «تیری فرمائو» دبیر این رویداد سینمایی درباره این انتخاب‌ها اظهار نظر کرد.

پیش نیش

سلام، یک سلام گرم و شکلاتی برای این روزهای سرد و آب‌نباتی. در چندماه گذشته، یک وقت فکر نکنید کافه تعطیل بود و ما مشغول مسافرکشی.

برو و بیای خانه‌ی فراموش شده

شیوا حریری: من که سردار مفخم را نمی‌شناسم، اما حتماً آدم خوش‌سلیقه‌ای بوده که چنین عمارتی را برای کار و زندگی انتخاب کرده.

پیامدهای کاهش سود بانکی

رضا کربلایی: عصر سه‌شنبه هفته جاری اعضای شورای پول و اعتبار دور یک میز در ساختمان بانک مرکزی می‌نشینند تا درباره نرخ سود سپرده‌ها و تسهیلات بانکی تصمیم بگیرند.