شركت‌هايي كه داراي پروانه ساخت و بهره‌برداري از ژن‌ها هستند حقوق ويژه‌اي براي استفاده از آنها دارند، به‌عنوان مثال مي‌توان به تست‌هاي تشخيص ژن‌ها و ايجاد جهش ژنتيك اشاره كرد. اما اخيرا اتحاديه آزادي‌هاي مدني آمريكا ادعا كرده اين حق انحصاري مغاير با قانون اساسي اين كشور است.

به گزارش سي‌ان‌ان، علت اصلي اين دادخواهي بنياد تحقيقي دانشگاهي وتا و مؤسسه ميرياد ژنتيك هستند چرا كه حق انحصاري استفاده از ژن‌هاي بي‌آرسي‌اي 1 و2 را دارند كه اين علت ابتلاي موروثي به سرطان‌هاي تخمدان و سينه است.

اين دعواي حقوقي براين نكته پافشاري دارد كه حق انحصاري ساخت يا بهره برداري براي شركت يا مؤسسه‌اي خاص، ساير محققان را از انجام تحقيقات پزشكي روي ژن‌هاي بي‌آرسي‌اي 1 و 2 محروم مي‌سازد.

امتياز انحصاري ساخت و بهره‌برداري از ژن‌ها درسال 1980 تصويب شد. ژن‌ها بخش عمده وراثت را تشكيل مي‌دهند. با استفاده از فناوري‌هاي جديد محققان به اين نتيجه دست يافته‌اند كه برخي ژن‌هاي خاص حامل خطر ابتلا به بيماري‌هاي گوناگون هستند.

اگر مؤسسه‌اي بخواهد شكل اصلاح شده يك آنتي‌بيوتيك كه به‌صورت طبيعي در يك قارچ وجود دارد را به‌ثبت برساند، هيچ مخالفتي با آن نخواهد شد. دي‌ان‌اي‌هاي گياهي درست مانند نوع انساني آن مي‌توانند به‌صورت مصنوعي در آزمايشگاه ساخته شوند.

اما در عين حال صدور پروانه بهره‌برداري انحصاري از ژن‌هاي گياهي نياز به استدلال‌هاي اخلاقي محكم و اصولي دارد. شركت‌هاي داراي پروانه معتقدند حق ساخت يا بهره برداري انحصاري باعث ايجاد نوآوري و خلاقيت خواهد شد؛چرا كه به مؤسسات انگيزه ساخت گونه جديدي از ژن‌ها را مي‌دهد.

دن‌راويشر مدير اجرايي بنياد ثبت اختراعات مي‌گويد: «اين دعواي حقوقي درست مثل اين است كه اگر كره چشم كسي درآمد ديگر هيچ استفاده‌اي از آن نكنيم.» اما مخالفان وي اين مقايسه را نادرست مي‌دانند؛ چرا كه كره چشم منحصربه‌فرد است و نمي‌توان مشابه آن‌را ساخت.

از ديگر دلايل اقامه دعوا  براي اعطاي حق انحصاري بسيارهزينه بر بودن پروژه‌هاي مربوط به آن است. لي‌سيلور استاد زيست‌شناسي مولكولي دانشگاه پرينستون مي‌گويد:«به استثناي بي‌آر‌سي‌اي 1 و 2 اندكي از ژن‌ها هستند كه ساخت يا استفاده از آنها به واقع پرمنفعت است.

شايد 95 درصد حق استفاده‌هاي انحصاري از ژن‌ها به لحاظ اقتصادي بي‌ارزش باشد. يك نمونه خوب از ساخت ژن‌ها كه به لحاظ اقتصادي پرمنفعت بوده ساخت انسولين است كه درمان ضروري براي ديابت به شمار مي‌رود.

پروانه ساخت يا بهره برداري انحصاري ژن‌ها به‌مدت20 سال پس از تاريخ صدور آن اعتبار دارد و پس از سپري شدن تاريخ مقرر بايد براي تمديد آن اقدام كرد.

آزاده خطيبي