سرمایه اولیه بانک مرکزی ايران ۶.۳ میلیارد ریال بود كه با ۳۸۸ پرسنل، این بانک آغاز به کار کرد. مهم‌ترين هدف بانک‌ مرکزی حفظ ارزش پول داخلی يا کنترل تورم است. به‌طور کلی اصلی‌ترين وظايف بانک‌های مرکزی عبارت از نشر اسکناس، بانکداری دولت، بانکداری بانک‌ها، مديريت ذخاير خارجی کشور و اعمال سياست پولی است.[آشنايي با موزه جواهرات ملي]

با تصويب قانون پولی و بانکی کشور در تاريخ ۷ خردادماه ۱۳۳۹ بانک مرکزی ايران در تاریخ ۱۸ مرداد ماه همان سال تشکيل شد. طبق فصل دوم قانون مذکور کليه امور مربوط به چاپ اسکناس و ضرب سکه و پشتوانه آن به بانک مرکزی محول شد.

از جمله وظايف بانک مرکزی ایران عبارت است از: حفظ ارزش داخلی و خارجی پول ملی کشور، انتشار اسکناس و ضرب سکه‌های فلزی رايج کشور، تنظيم مقررات مربوط به معاملات ارزی و ريالی، نظارت بر صدور و ورود ارز و پول رايج کشور، تنظيم کننده نظام پولی و اعتباری کشور، نظارت بر بانک‌ها و موسسات اعتباری.

رسالت اصلی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران بر آن است که با اجرای سياست‌های پولی و اعتباری شرايط مساعد برای پيشرفت اقتصادی کشور را فراهم سازد و در اجرای برنامه‌های مختلف اعم از برنامه‌های تثبيت و توسعه اقتصادی  پشتيبان دولت باشد.

اركان بانك مركزی جمهوری  اسلامی ايران به شرح زير است:

مجمع عمومی، شورای پول و اعتبار، هيات عامل، هيات نظارت اندوخته اسكناس و هيات نظار که ذيلاً به تشكيلات ساختاری و وظايف هر يك از اركان فوق‌الذكر می‌پردازيم:

۱- مجمع عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران

اعضای اين مجمع متشكل است از:

رئيس جمهوری (رياست مجمع)، وزير امور اقتصادی و دارايی، رئيس سازمان مديريت و برنامه‌ريزی کشور، وزير بازرگانی و يک نفر از وزرا به انتخاب هيأت وزيران

تبصره ۱: رئيس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران به پيشنهاد رئيس جمهوری و بعد از تائيد مجمع عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران با حکم رئيس جمهور منصوب می‌شود.

تبصره ۲: قائم مقام بانک مرکزی به پيشنهاد رئيس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران و پس از تائيد مجمع عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران با حکم رئيس جمهوری منصوب می‌شود.

 وظايف مجمع عمومی نیز به شرح زیر است:

رسيدگی و تصويب ترازنامه بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران، رسيدگی و اتخاد تصميم نهايی نسبت به گزارش‌های هيات نظار، رسيدگی و اتخاذ تصميم درباره پيشنهاد تقسيم سود ويژه بانك، انتخاب اعضای هيات نظار به پيشنهاد وزير امور اقتصادی و دارايی و ساير وظايفی كه طبق مقررات اين قانون به عهده مجمع عمومی گذاشته شده است.

۲- شورای پول و اعتبار

اعضای اين شورا عبارتند از:

وزير امور اقتصادی و دارائی يا معاون وی، رئيس كل بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران، رئيس سازمان مديريت و برنامه‌ريزی کشور يا معاون وی، دو تن از وزرا به انتخاب هيأت وزيران، وزير بازرگانی، دو نفر کارشناس و متخصص پولی و بانکی به پيشنهاد رئيس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران و تائيد رياست جمهوری، دادستان کل کشور يا معاون وی، رئيس اتاق بازرگانی و صنايع و معادن، رئيس اتاق تعاون، نمايندگان کميسيون‌های "امور اقتصادی" و "برنامه و بودجه و محاسبات" مجلس شورای اسلامی (هر کدام يک نفر) به عنوان ناظر با انتخاب مجلس، رياست شورا بر عهده رئيس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران خواهد بود.

وظايف و اختيارات شورای پول واعتبار

شورای پول و اعتبار به منظور مطالعه و اتخاذ تصميم درباره سياست كلی بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران و نظارت بر امور پولی و بانكی كشور عهده دار وظايف زير است:

رسيدگی و تصويب سازمان و بودجه و مقررات استخدامی و آيين نامه های داخلی بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران، رسيدگی و اظهار نظر نسبت به ترازنامه بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران جهت طرح در مجمع عمومی، رسيدگی و تصويب آيين نامه های مذكور در قانون پولی و بانكی، اظهارنظر در مسايل بانكی، پولی و اعتباری كشور و همچنين اظهار نظر نسبت به لوايح مربـوط به وام يا تضمين اعتبار و هر موضوع ديگری كه از طرف دولت به شورا ارجاع می‌شود.ارائه نظر مشورتی و توصيه به دولت در مسائل بانكی، پولی و اعتباری كشور كه به نظر شورا در وضعيت اقتصادی وبويژه در سياست اعتباری كشور موثر خواهد بود. اظهار نظر درباره هر موضوعی كه از طرف رئيس كل بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران در حدود قانون به شورای مذكور عرضه می شود.

۳- هيات عامل

هيات عامل بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران مركب است از:

رئيس كل، قائم مقام، دبيركل بانك، سه نفر معاون  

مشروح وظايف و اختيارات هيات عامل در زیر آمده است:

الف - رئيس كل بانك مركزی جمهوری ايران بعنوان بالاترين مقام اجرايی و اداری عهده‌دار كليه امور بانك به استثناء وظايفی است كه به موجب قانون پولی و بانكی و اصلاحيه‌های بعدی به عهده اركان بانك گذاشته شده است.

همچنين وی مسئول حسن اداره امور بانك و موظف به اجرای قوانين و آيين نامه‌های مربوط به آن است. رئيس كل بانك نماينده بانك در كليه مراجع رسمی داخلی و خارجی با حق توكيل است.

رئيس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران به پيشنهاد رئيس جمهوری و بعد از تائيد مجمع عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران با حکم رئيس جمهوری منصوب می‌شود.

ب ‌- قائم مقام رئيس كل بانك به پيشنهاد وزير امور اقتصادی و دارايی، تائيد مجمع عمومی بانك‌ها و تصويب هيات دولت تعيين می‌شود. اختيارات قائم مقام از طرف رئيس كل بانك تعيين می‌شود و در صورت غيبت يا استعفا يا معذوريت يا فوت وی، قائم مقام دارای كليه اختيارات رئيس كل است.

ج - دبيركل بانك به پيشنهاد رئيس كل بانك مركزی و تصـويب مجـمع عمومی منصوب می‌شود و سرپرستی دبيرخانه شورای پول و اعتبار را نيز به عهده دارد و همچنين دادستان هيأت انتظامی بانک‌ها است.

د - معاونان بانك از طرف رئيس كل بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران منصوب و وظايف آنان بوسيله نامبرده تعيين می‌شود.

4- هيات نظارت اندوخته اسكناس

هيات نظارت اندوخته اسكناس از افراد زير تشكيل می‌شود:

رئيس كل بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران يا معاون او، دو نماينده مجلس شورای اسلامی به انتخاب مجلس، دادستان كل كشور يا معاون او، خزانه دار كل كشور، رئيس كل ديوان محاسبات، رئيس هيات نظار، وظايف هيات نظارت اندوخته اسكناس

هيات نظارت اندوخته اسكناس عهده دار نظارت بر حسن اجرای مفاد ماده ۵ قانون پولی و بانكی كشور از طريق تحويل و نگهداری اسكناس‌های چاپ شده و همچنين نگاهداری حساب دارايی‌های موضوع ماده ۵ قانون فوق‌الذكر و صورت جواهرات ملی و تنظيم مقررات مربوط به نمايش و نظارت بر ورود و خروج آنها از خزانه بانك و به علاوه نظارت بر معدوم كردن اسكناس‌هايی كه بايد از جريان خارج شود، است.

5- هيات نظار

هيات نظار مركب از يك نفر رئيس و چهار نفر عضو از ميان حسابرسان خبره يا افراد مطلع در امور حسابداری و يا بانكی با داشتن حداقل ده سال سابقه كار است كه به پيشنهاد وزير امور اقتصادی و دارايی و تصويب مجمع عمومی برای مدت دو سال انتخاب می‌شوند و انتخاب مجدد آنان بلامانع است.

وظايف هيات نظار

هيات نظار مسئول رسيدگی به حساب‌ها و تعهدات بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران  است كه نسبت به صحـت اين حساب‌ها و تعهدات اظهار نظر می‌كند.

رسيدگی به ترازنامه پايان سال بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران و تهيه گزارش برای مجمع عمومی سالانه، رسيدگی به صورت ريز دارايی‌ها و بدهی‌ها و خلاصه حساب‌های بانك و گواهی آنها برای انتشار و رسيدگی به عمليات بانك از لحاظ انطباق آنها با موازين قانونی، در شرایط کنونی بانک مرکزی در شهرستان‌ها یا مراکز استان‌ها و یا خارج از کشور شعبه یا دفتر نمایندگی ندارد ولی در قانون پولی و بانکی کشور (مصوب ۱۸ تیر ۱۳۵۱) این اختیار به بانک مرکزی داده شده است که در هر محل لازم بداند شعبه تاسیس کند و یا به هریک از بانک‌های کشور نمایندگی بدهد.

ساعات کار رسمی بانک مرکزی ایران برای کارکنان همه روزه به جز ایام تعطیل از ساعت ۸ صبح الی ۱۶ و برای مراجعه کنندگان همه روزه به جز ایام تعطیل از ساعت ۸:۳۰ الی ۱۵:۳۰ است.

برای اطلاع از اخبار و اطلاعیه‌ها می‌توان به سایت رسمی بانک مرکزي مراجعه کرد.

منبع مورد استفاده براي اين مدخل