مدت‌هاست كه ديگر از برف و سرماي گذشته‌ها خبري نيست. برف كم مي‌بارد و دوامي ندارد. رودها و چشمه‌ها پيوسته خشك مي‌شوند، كشاورزي صدمه مي‌بيند و بسياري از مردم جهان با مشكل كمبود آب آشاميدني مواجهند. كشور ما نيز با مسائل متعددي در اين رابطه روبه‌روست. شناخت هرچه بيشتر اين مشكل به ما در انديشيدن تمهيدي براي متوقف كردن روند گرمايش زمين و پيشگيري از عواقب آن ياري خواهد كرد. در اين مقاله نخست به اختصار به تغيير آب‌و‌هوا و عواقب آن اشاره مي‌شود و سپس راه‌هاي مبارزه با آن بيان مي‌شود.

هنگامي كه انقلاب صنعتي شروع شد، يعني در قرن هجدهم، غلظت دي‌اكسيد‌كربن (‌گازكربنيك‌) جو زمين 270 قسمت در ميليون بود و اكنون غلظت آن به 377 قسمت در ميليون رسيده است. اين مقدار نه تنها در740 هزار سال گذشته بلكه احتمالا از 55‌ميليون سال پيش تاكنون سابقه نداشته است . 55 ميليون سال پيش كره زمين يك سياره گرمسيري بود. قطب شمال و جنوب وجود نداشت و سطح دريا‌ها 80 متر بالاتر از امروز بود. اين شرايط براي حيات انسان مناسب نبود. در واقع اين شرايط از بين رفت تا انسان توانست به وجود بيايد، اما اكنون بشر با دست خود اين شرايط را دوباره شكل مي‌دهد. اين يكي از مهم‌ترين مسائلي است كه بشرامروز با آن روبه‌روست اما حواس او بيشتر متوجه فوتبال است تا اينگونه مسائل حياتي.

اطلاعات مربوط به درجه حرارت متوسط كره زمين از 800 ايستگاه در نقاط مختلف كره زمين، از سرد‌ترين نقاط كوهستاني و يخچال‌هاي قطبي گرفته تا گرم‌ترين نواحي استوايي، جمع‌آوري مي‌شود. اين كار از 125 سال پيش تاكنون هر ساله انجام مي‌شود.

افزايش درجه حرارت زمين

 از 1970 تا كنون درجه حرارت متوسط كره زمين 8/0‌درجه اضافه شده است. در خلال اين دوره افزايش درجه حرارت در هر دهه از دهه قبل بيشتر بوده است. 22 سال از گرم‌ترين سال‌هاي ثبت شده از 1980 بدين سو  گذشته و  6 سال از گرم‌ترين سال‌هايي كه تاكنون ثبت شده در 8 سال گذشته رخ داده است. سه سال از اين سال‌ها ( 2002 و 2003 و 2005) همان سال‌هايي است كه در آنها توليد غلات شديدا كاهش يافته است. ميزان دي‌اكسيدكربن جو زمين از انقلاب صنعتي به بعد پيوسته افزايش يافته اما ثبت منظم آن از سال 1959 شروع شده و از آن سال تا كنون هر ساله افزايش يافته طوري كه اين روند يكي از قابل پيش‌بيني‌ترين روند‌هاي جهان است.

از 1960 غلظت گاز كربنيك افزايش يافته و از يك دهه بعد درجه حرارت هم بالا رفته است. ممكن است برخي فكر كنند كه 8/0 درجه افزايش چندان اهميتي ندارد، اما بايد توجه داشت كه در اينجا صحبت از درجه حرارت متوسط كره زمين است؛ يعني متوسط مجموع آن در همه نقاط كره‌زمين  والا تغيير درجه حرارت در همه جا يكسان نيست.

افزايش آن در خشكي بسيار بيشتر از دريا‌ها، در عرض‌هاي جغرافيايي بالاتر بيشتر از نواحي استوايي‌ و در داخل قاره‌ها بيشتر از نواحي ساحلي آنهاست از اين رو، در برخي نقاط افزايش دما ممكن است بيش از 10 درجه باشد. جالب است بدانيد كه تفاوت درجه حرارت متوسط كره زمين در دوره‌هاي يخبندان  كه آخرين آن حدود 12‌ هزار سال پيش رخ داده، با آب و هواي كنوني تنها چند درجه بوده است. اكنون 200 نفر از دانشمندان جهان كه عضو گروه تحقيقات آب و هوايي سازمان ملل هستند برآورد مي‌كنند كه درجه حرارت كره زمين تا پايان قرن حاضر بين 4/1 تا 6/5‌درجه افزايش خواهد يافت و اين يعني فاجعه.

فجايع ناشي از گرماي هوا

اثر روي توليد محصولات كشاورزي: در سال 1381 گرما و خشكسالي، محصول غله هند، آمريكا و كانادا را به‌شدت كاهش داد. در نتيجه محصول غله جهان 90 ميليون تن يا 5 درصد كمتر از مصرف آن شد. در سال 1382 گرماي شديد اروپا موجب شد محصول غله كاهش يابد و بار ديگر توليد غله 90 ميليون تن كمتر از مصرف آن بود. در سال 83 بارندگي بهتر شد اما در سال 84 خشكسالي در آمريكا محصول غله جهان را 34 ميليون تن كاهش داد.

تلفات جاني: در سال 1376 شمسي 700 نفر از ساكنان شيكاگو در اثر گرما جان باختند. در ارديبهشت ماه سال 1381 شمسي گرماي هوا در هند به 50 درجه رسيد و بيش از 1000 نفر در استان آندرا‌پرادش جان خود را از دست دادند. در سال 1382 موج شديد گرما در اروپا غوغا كرد و درجه حرارت به‌طور بي‌سابقه‌اي افزايش يافت و در اثر آن 49‌ هزار نفر در 8 كشور اروپا جان خود را از دست دادند. در ايتاليا 18هزار  نفر مردند. در فرانسه تلفات 14800 نفر بود. تعداد كساني كه در اثر گرماي آن سال در اروپا مردند 15 برابر تعداد كساني بود كه در اثر حمله 11 سپتامبر سال 2001 به مركز تجارت جهاني در نيويورك جان خود را از دست دادند.

گرم شدن زمين و اثرات آن در ايران

كشور ايران با بيش از 70‌ميليون نفر جمعيت يكي از كشورهاي حوزه مديترانه است كه از لحاظ اقليمي در شرايط خشك و نيمه خشك قرار دارد، به‌طوري كه ميانگين سالانه بارش براي آن 242 ميليمتر بوده و فقط 6/67درصد از كل منابع آبي آن قابل استحصال براي آشاميدن است.

 انتشار جهاني گازهاي گلخانه‌اي باعث تغييرات آب و هوايي شده و چنانچه بررسي‌هاي جهاني نشان مي‌دهد در 2 دهه اخير ميانگين دماي زمين 1 درجه سانتيگراد افزايش يافته است. اين تغييرات باعث دگرگوني‌هايي در شرايط آب و هوايي كشور‌ها شده است، از آن جمله مي‌توان به بروز حوادث غيرمترقبه‌اي مثل بروز سيل، توفان‌هاي شن و ماسه، آب‌شدن يخ‌هاي قطبي، خشكسالي و سرما زدگي در بسياري كشورها  اشاره كرد.

تغييرات آب‌و‌هوايي، به‌طور مستقيم و غيرمستقيم، بر سلامت مردم اثر‌گذار بوده و باعث بروز بيماري‌هاي واگيردار و غيرواگير و همچنين عوارض نامطلوب مي‌شود. گرم شدن و خشكسالي سبب كاهش منابع آب شده، شاخص‌هاي بهداشتي را كاهش مي‌دهد. از طرف ديگر ريسك ابتلا به بيماري‌هاي منتقله ناشي از آب و غذا را بالا مي‌برد.

سرمازدگي و خشكسالي هر يك روي كيفيت و كميت محصولات كشاورزي اثر گذاشته در بسياري جوامع باعث سوء تغذيه مي‌شود، همچنين به جهت حفظ محصولات كشاورزي و افزايش بهره‌وري از منابع آب و خاك زيركشت، كاربرد سموم و كودهاي شيميايي افزايش يافته عوارض ناشي از كاربرد مواد شيميايي براي افراد در معرض و استفاده‌كنندگان از محصولات كشاورزي بروز مي‌كند. تغييرات آب و هوايي ايران كه در 5 سال اخير اتفاق افتاده است، مواردي از بروز بيماري التور، مالاريا، بيماري‌هاي تنفسي، كاهش محصولات كشاورزي را نشان مي‌دهد.

راهكارهايي براي مقابله با گرمايش زمين

با توجه به مقابله با خشكسالي‌هاي به‌وجودآمده، در سازمان‌ها و دستگاه‌هاي اجرايي برنامه‌هايي از جمله استفاده بهينه از منابع آب به كمك احداث سدها و طرح‌هاي آبخيزداري، بيابان‌زدايي و مقابله با طوفان‌هاي شن و ماسه و فرسايش خاك پيش‌بيني شده است. بررسي ناشي از تبعات سلامتي اين برنامه‌ها در مناطقي مثل سيستان و بلوچستان، شهرهاي حاشيه كوير نشان مي‌دهد در اين نواحي بروز مالاريا و ليشمانيوز به‌طور معني‌داري افزايش يافته است. مقابله با شرايط جهاني تغيير آب و هوا مي‌بايست با محوريت سلامت برنامه ريزي و مديريت شود.

اين مبحث در آخرين نشست UNFCC نايروبي در نوامبر 2006 نيز به‌طور جدي عنوان شده و كشورهاي تحت‌تأثير را به ارزيابي شاخص‌هاي سلامت و مد نظر قرار دادن شاخص‌هاي متاثر از آن نظير بروز بيماري‌هاي واگير، سوء تغذيه، افزايش كاربري مواد شيميايي در كشاورزي و دامپروري، بروز بيماري‌هاي غيرواگير، بالا آمدن آب درياها، اثرات اجتماعي ناشي از ترك مناطق مسكوني و تخليه شهرها توصيه كرده است. ايران به‌عنوان صدوششمين كشور عضو پروتكل كيوتو بايد در سال 1999 ميزان توليد گازهاي گلخانه‌اي خود را اعلام كرده (مقام هجدهم و270 ميليون تن در سال) واقدامات متناسب با قطعنامه كيوتو را در دستور كار و برنامه‌هاي راهبردي خود قرار دهد كه دستاوردها و اقدامات مهم صورت گرفته در اين زمينه عبارتند از:

- تشكيل سازمان بهينه‌سازي‌ مصرف سوخت و حذف تدريجي بنزين سرب‌دار
- توزيع نفت كم گوگرد و در حد استانداردهاي اروپايي و  گسترش استفاده از گاز طبيعي به عنوان سوخت پاك و جايگزين فراورده‌هاي نفتي

پس از موارد فوق مهم‌ترين اقدام صورت گرفته در اين خصوص را مي‌توان به تصويب قانون مديريت پسماند در تاريخ 9/3/83 و آيين‌نامه اجرايي آن اشاره كرد كه درصورت اجراي صحيح اين قانون مي‌توان تاثيرات اين بخش در انتشار گازهاي گلخانه‌اي را به حداقل رساند. با اجراي تفكيك زباله از مبدا، بازيافت و يا كاهش در مبدا و بازيافت نرخ توليد گازهاي گلخانه‌اي به‌ترتيب 7000000 (باصرفه جويي و توليد 86772000- ميليون بي‌تي يو) و 7373000تن معادل دي اكسيد كربن (‌صرفه‌جويي و توليد 89356000-ميليون بي‌تي يو ) قابل محاسبه خواهد بود.

برخي از اثرات مخرب گرمايش زمين

يكي ديگر از عوارض گرماي كره زمين ذوب شدن يخ‌ها است. در اثر آن مناطقي مانند بنگلادش و جزاير مالديو و شهر‌هاي ساحلي لندن و نيويورك و شانگهاي اول از همه خسارت خواهند ديد.

توفان‌هاي شديد: در اثر گرما، تبخير بيشتر مي‌شود و در اثر ذوب يخ‌ها هم آب بيشتري وارد اقيانوس‌ها مي‌شود. پس حجم آب بيشتر مي‌شود و ميزان تبخير نيز افزايش مي‌يابد. آبي كه با تبخير بالا مي‌رود بايد در جايي فرود آيد. پس تعداد توفان‌ها و شدت آنها بيشتر مي‌شود. در اثر گرماي جو، بارندگي بيشتر به شكل باران صورت مي‌گيرد نه برف. در نتيجه يخچال‌هاي كوهستاني كه ذخاير اصلي آب جهان هستند روز به روز ضعيف‌تر مي‌شوند و توفان‌ها و سيل‌ها شديدتر.

در سال 1377 شمسي توفان ميچ ( Mitch) كه يكي از قوي‌ترين توفان‌هاي تاريخ
 اقيانوس اطلس است روي داد. سرعت اين توفان 360 كيلومتر در ساعت بود. در اثر آن ظرف دو سه روز در نيكاراگوئه و هندوراس 2 متر باران باريد. در اثر آن غير از خانه و مدارس و كارخانه و جاده و پل و ... 70 درصد خاك سطحي هندوراس از بين رفت. به همين دليل اكنون كشاورزي دراين كشور حاصلي ندارد. در مجموع اين توفان 11000 نفر تلفات داشت و اقتصاد منطقه كارائيب را نابود كرد. فلورس، رئيس‌جمهور هندوراس اعلام كرد: «در مجموع اين توفان ظرف چند روز آنچه را كه براي احداثش 50 سال زحمت كشيده بوديم نابود كرد.» در اثر اين توفان رشد دو كشور نام برده 20 سال به عقب افتاد.

عواقب ناگوار گرمايش‌زمين

در 1383 در ژاپن 10 توفان مهم رخ داد كه در مجموع 10‌ميليارد دلار خسارت ايجاد كرد. در همان فصل سال در فلوريداي آمريكا 4 توفان بسيار شديد رخ داد كه در تاريخ آمريكا كم سابقه بود. در اثر اين 4 توفان شركت‌هاي بيمه 22‌ميليارد دلار خسارت به مشتريان خود پرداختند و به ورشكستگي نزديك شدند. سال بعد يعني 1384 توفان كاترينا رخ داد كه اين توفان‌ها در مقابل آن هيچ بودند. ارتفاع آب 6 متر بود و بسياري از شهرك‌هاي ايالات متحده يكسره نابود شد. توفان به شدت به شهر تاريخي نيو اورلئان صدمه زد و در اثر آن در مجموع صد‌ها هزار نفر بي‌خانمان شدند.

آنگاه كه اولين فضانوردان به دور كره زمين سفر مي‌كردند يكي از چيز‌هاي جالبي كه در زمين مي‌ديدند درياچه چاد در آفريقا بود. اكنون آنها به سختي مي‌توانند اين درياچه را تشخيص دهند. سه كشور پر جمعيت نيجريه ، نيجر و چاد آن قدر آب رودخانه‌هاي منتهي به درياچه را براي آبياري مصرف كرده‌اند كه اكنون حجم درياچه نسبت به سال 1960 تقريبا 95 درصد كاهش يافته.

درياچه آرال واقع در شوروي سابق به‌علت مصرف بيش از حد آب رودخانه‌هاي سيحون و جيحون نابود و آب آن شور شده است. رودخانه كلورادو واقع در جنوب غربي ايالات متحده و رودخانه زرد در شمال چين ديگر به دريا نمي‌رسند و قبل از آن خشك مي‌شوند. اينها را مي‌توان ديد اما پايين رفتن آب‌هاي زيرزميني ديده نمي‌شود. هر انسان روزانه به‌طور متوسط 4 ليتر آب مصرف مي‌كند اما آب لازم براي توليد غذاي مصرفي او 200 ليتر در روز يعني 500‌برابر آن است.

عمده آب جهان يعني 70 درصد آن صرف آبياري مي‌شود. 20‌درصد آن صرف صنعت و 10‌درصد ديگر به مصارف مسكوني مي‌رسد. از آنجا كه عمده آب هر كشور صرف آبياري زمين‌هاي زراعي مي‌شود و توليد هر تن غله به 1000 تن آب نياز دارد، كشور‌هايي كه به كمبود آب دچار مي‌شوند به جاي آب غله وارد مي‌كنند. بنابراين يكي از اصلي‌ترين عواقب گرم شدن كره زمين كاهش توليد كشاورزي، افزايش رقابت بر سر غله محدود جهان‌ و بالا رفتن قيمت غله در بازار جهاني است.