حج در لغت به معني قصد و هدف قراردادن كار معين است و در اصطلاح فقه اسلامي به قصد رفتن به سوي مكه و خانه خدا در روزهاي معيني از سال به هدف انجام تكاليف ديني آن است.

بر هر مسلماني واجب است با داشتن شرايط براي يك بار در عمر خود آن را انجام دهد و انجام ندادن آن با دارا بودن شرايط و اقرار و اعتراف به وجوب آن از گناهان كبيره شمرده شده است.

عبادت حج از سنن يكتا پرستي حضرت ابراهيم (ع) است كه پس از قرن‌ها فراموشي و انحراف و آلودگي به مظاهر شرك بت پرستي، پيامبر اسلام (ص) آن را مجددا احيا نمود و مسلمانان را به انجام آن تشويق كرد.

شرايط واجب شدن حج از منظر فقهاي اماميه:

• بلوغ و دارا بودن رشد عقلي
• آزادي
• دارا بودن لوازم و وسائل سفر
• فراخي وقت و زمان كافي براي رسيدن به مكه
• صحت و سلامتي بدن
• امنيت راه

اقسام حج:

حج اِفراد : اين گونه حج بر مسلماني واجب است كه فاصله منزل تا مسجدالحرام كمتر از 88 كيلومتر بوده باشد.

 حج قِرانْ: مانند حج اِفراد است.

حج تمتع: اين گونه حج بر تمام كساني واجب است كه فاصله وطن و منزلگاه دائمي آنها تا مكه و مسجدالحرام بيش از 88 كيلومتر بوده باشد. از اين رو بيشتر مسلمانان اين گونه حج را بجا مي آورند.

حج تمتع از دو عبادت جداگانه ولي پيوسته به هم تشكيل شده است كه عبارتند از: عمره تمتع، حج تمتع.

مقصود از پيوسته و جداگانه بودن اين دو عبادت اين است كه مسلمان حج‌گزار می‌بايست عمره تمتع را با شرايطي و در حال احرام پيش از روز نهم ذيحجه به جاي آورده و آن گاه از احرام بيرون مي آيد، ليكن در فاصله ميان پايان يافتن مناسك عمره تمتع و روز نهم ذيحجه حق بيرون رفتن از مكه را نداشته و بايد خود را براي حج تمتع و پوشيدن احرام و رفتن به سوي دشت عرفات در روز ذي الحجه آماده كند.

حج عمره: اصل عبادت عمره مستحبي بود و تنها در صورت استطاعت براي حج و يا نذر و يا با سوگند خوردن به انجام آن و يا عهد و پيمان بستن با خداوند براي انجام آن واجب مي‌گردد.

عمره مفرده را مي‌توان در تمام ماه‌هاي سال انجام داد ليكن انجام آن در دو ماه رجب و رمضان نيكوتر است.

13 اعمال واجب حج تمتع:

• پوشيدن لباس احرام درون شهر مكه يا درون مسجدالحرام پس از نيت حج تمتع.
• رسانيدن خود به صحراي عرفات به گونه‌اي كه از ظهر شرعي تا غروب آفتاب روز نهم ذيحجه را در محدوده اين دشت بگذارند.
• حركت به سوي مشعرالحرام كه در فاصله ده كيلومتري عرفات قراردارد و گذراندن تمامي شب تا هنگام طلوع آفتاب روز دهم ذيحجه  را در آن.
• حركت از دشت مشعر به سوي دشت منا از مسير معيني كه بدان وادي محسر گويند و پرتاپ نمودن سنگ ريزه به نخستين ستون  شيطان (كه به حجره عقبه شهرت دارد).
• قرباني نمودن گاو يا شتر يا گوسفند در قربانگاه منا در همان روز.
• تراشيدن سر يا كوتاه كردن قسمتي از موي آن در دشت منا.
• ماندن در منا در شب‌هاي يازدهم و دوازدهم ذيحجه.
• پرتاپ نمودن سنگ ريزه به سه ستون شيطان در روزهاي  يازدهم و دوازدهم.
• حركت از منا به سوي مكه پس از ظهر شرعي روز دوازدهم ذيحجه و 7 بار طواف نمودن گرد خانه كعبه كه طواف حج تمتع شهرت دارد.
• خواندن دو ركعت نماز طواف پشت مقام حضرت ابراهيم (ع).
• 7 بار سعي و راه رفتن بين صفا و مروه.
• انجام 7 بار طواف ديگر گرد خانه خدا كه ميان شيعيان به طواف نساء و در ميان سنيان به طواف وداع شهرت دارد.
• بجاي آوردن دو ركعت نماز طواف نساء پشت مقام حضرت ابراهيم (ع). 

بدين سان مناسك و كارهاي واجب حج تمتع به پايان مي‌رسد و مسلمان (حاجي) و تكليف حج از او برداشته مي‌شود.

فضيلت و حكمت تشريع آن:

در برخي از روايات خداوند براي هر قدمي كه حج‌گزار در راه مكه و رسيدن به آن مي‌گذارد وعدة ثواب و پاداشي دنيوي و اخروي داده است.

انجام فريضه حج و عمره و طواف بيت الله الحرام خود ميزان و پاداش و ارزش‌گذاري كردارهاي نيك مسلمانان است. يعني انجام بسياري از كارهاي نيك (مثل زيارت امام حسين (ع))با تعدادي حج وعمره پاداش داده مي‌شود.

همچنين حج به عنوان جايگاهي براي اجتماع ساليانه مسلمانان مورد خواسته و نظر شريعت بوده و شرع بسياري از مسلمانان متمكن و دارا را به رفتن سوي آن براي به دست آوردن منافع دينوي و اخروي آن تشويق نموده است.

ميزان و اصل در حج ابراهيمي كه پيامبر(ص) احياء كننده آن است حجي است كه حج‌گزار آگاهانه در مقام تقرب به درگاه پروردگار و براي زدودن زنگار خود پرستي و دنيا پرستي و منيتهاي پليد نفس اماره، و وسوسه‌هاي شياطين انس و جن بدان قيام كند و حجي است كه حج‌گزار با آگاهي و آشنايي با اوليايي كه خداوند آنان را ولي قرار داده و ولايت امر را به آنان سپرده است انجام پذيرد.

در روايات متعددي آمده است كه همه ساله امام زمان (عج) در حج مسلمانان شركت كرده و در روز عرفه و صحراي عرفات ناظر و شاهد عبادت مردم خواهد بود، از اين رو شركت در حج وقوف در عرفات به گونه‌اي تجديد پيمان و بيعت با آن حضرت از سوي شيعيان شمرده مي‌شود.

از سوي ديگر اجتماع و گرد آمدن جمعيت فراواني از مسلمانان درحرم امن الهي يكي از عوامل بسيار مهم در نزديكي و دوستي و الفت و  رفع كدورت‌ها و فراهم آمدن برادري و همكاري شمرده شده است.

منبع مورد استفاده براي اين مدخل