محمد کرام الدینی:
از كاشان كه حدود ٦ كيلومتر به سمت شمال برويد، به شهرى مى رسيد كه برعكس قمصر، در ميان بيابانى خشك با شن هاى روان، گرماى سوزان و بادهاى ناخوشايند واقع شده است. در عین حال مردمانى خون گرم، سخت كوش، قانع و جوانانى با استعداد و پرشور و شوق دارد. آن جا " آران و بيدگل " است.

دكتر محمدرضا سركار آرانى در شهريور ١٣٤٤ در اين شهر زاده شده است. او در سال ١٣٧٨ پس از اخذ درجه دکتری تخصصی در رشته آموزش و پرورش تطبیقی و بین الملل از دانشگاه ناگوياى ژاپن به وطن بازگشته و اكنون دانشیار دانشگاه علامه طباطبايى است و از مهرماه ٨٣ تاكنون به عنوان پژوهشگر برگزيده ي " انجمن توسعه ي علم ژاپن" در  حال گذراندن دوره عالی تحقیقات (فوق دكترى) در دانشگاه ناگوياى ژاپن است.  او تاكنون بيش از ٣٠ مقاله ى علمى، پژوهشى و ترويجى به زبان هاي فارسى، انگليسى و ژاپنى در مجلات معتبر ملی و بین المللی به چاپ رسانده است و درکنفرانس های بین المللی بسیاری در  ايران، ژاپن، آلمان، فرانسه، هنگ كنگ، چین، کره جنوبی، هلند، بلغارستان و انگلستان شرکت کرده و مقاله ارایه داده است. او فصل هايى از چند كتاب به زبان هاي فارسى، انگليسى و ژاپنى نوشته است. دكتر سركار آرانى، چند كتاب در ايران به چاپ رسانده است؛ "مدیریت دانش"، "فرهنگ آموزش در ژاپن"،" اصلاحات آموزشى و مدرن سازى"، "یادگیری و شكاف ديجيتالي"، "فناورى براى آموزش"، "الفبای مدیریت کلاس درس "و" پژوهش در كلاس درس" از مهمترين آنهاست. كتابى هم به زبان انگليسی با عنوان "راهبردهای اصلاحات آموزشی در جامعه یادگیرنده" همراه با دو تن از همكاران ژاپنى و انگليسى نوشته و در چین به زیور طبع آراسته است. آن چه در پی می آیدگفت وگويى با او درباره ي نقش فناورى اطلاعات و ارتباطات در آموزش است.

*آقاى دكتر سركار آرانى، اولين سؤال اين است كه به طور كلى مواجهه جامعه ما را با فناورى و مدرن شدن چگونه ارزيابى مي كنيد؟

قبلاً در كتاب" فناورى براى آموزش" توضيح داده ام كه فناورى ابزار است و هيچ نوع فناورى نمى تواند، جاى فلسفه آموزشى ناكارآمد را پر كند .تاوان ناكارآمدي نيروى انسانى و سياستگزارى آموزشى نادرست را  نمي توان از فناورى انتظار داشت. ما همواره علاقه مند بوده ايم فناوری در اختيار داشته باشيم، اما غفلت كرده ايم كه هر نوع فناورى از انديشه، فرهنگ و مناسبات عميق اجتماعى نشأت مي گیرد. ما محصولات مدرنيته را مى خواهيم، اما بستر، زمينه و فرآيند توليد ميوه هاي آن را نادیده مي گيريم.جهان سوم در درک مدرنیته و ویژگی های اساسی آن دچار سرگشتگى است. ما تلويحاً با پی آمدهای نا پسند ورود فناورى و مديريت نادرست فرهنگى و اجتماعي آن رو به رو شده ايم و در عمل به كاركردهاى فناورى و فراهم آوردن شرايط زندگی با آن نرسيده ايم. نا کامی های بسیاری در نبود  همزيستى مسالمت آمیز با فناوری در 150 سال گذشته ما را آزار داده است.

*ممكن است نظرتان را درباره ى فناورى اطلاعات در جامعه ى خودمان و كاربردهاى آن در آموزش بگوييد؟

مي گويند مشكل ما براى توسعه فناوري اطلاعات، سخت افزاری است اما به نظر می رسد که مشکل اساسی ما در این باره از نوع فرهنگی ـ اجتماعى باشد.   براى بهره گیری از فناوری اطلاعات، به ویژه در توسعه آموزش نیازمند بهبود رویکردها، بازبینی سیاست های آموزشی، سازمان دهی مجدد محتوا، بهسازی نیروی انسانی، طراحی برنامه های درسی اثربخش و تحول معیارهای فرهنگى براى فراهم كردن همزيستى با فناورى نوين هستيم.

*به نظر شما مهم ترين مشكل ما در اين زمينه چيست؟

تجربه هاى تلخ شكست اصلاحات آموزشى، بیشتر ما را به دنبال فناورى هاى نوين مى كشاند. انتظار داريم فناورى اطلاعات، داروى همه ى ناكارآمدى ها و عقب ماندگی هامان باشد، درحالى كه براى گسترش فناورى در آموزش، نيازمند فهم دقیق "فرآيند مداوم همگرايى فناورى" هستیم. من این مفهوم را در كتاب " ياد گیری و شکاف دیجیتالی"  تبيين كرده ام. بدون توجه به اين اصل مهم، صِرف سرمايه گذاری براى گسترش فناورى در آموزش، تضمين كننده ى موفقيت نيست. ما قبل از اينترنت، رايانه و قبل از رايانه، ويدئو و تلويزیون و پیش از همه این ها رادیو در اختیار داشته ایم. بيشتر معلمان هنوز از حد اقل وسایل زندگی روزمره، مثلا" وسايل آشپزخانه در آموزش استفاده نمي كنند. بنابراين بردنِ اينترنت به كلاس درس آن ها  چه کمکی خواهد کرد؟ ده ها دستگاه  رايانه، همگى متصل به اينترنت در اختيار معلمي بگذاریم که هنوز  در كلاس درس از چارت های آموزشی استفاده نمی کند، چه کمکی به او کرده ایم؟  معلمى كه هنوز از دستگاه اورهد مدرسه استفاده نكرده است، نبايد به اين علت كه سالن رايانه و اينترنت ندارد، احساس افسردگى و نااميدى كند. هزاران معلم در ژاپن، سالهاست كه از ساده ترين ابزار آشپزخانه ي  منازل دانش آموزان در آموزش علوم استفاده می کنند؛ از تلويزيون آموزشى و راديوى آموزشی بهره مندند؛ باغچه هاي مدارس آن ها فضاى آموزشى زيست شناسي است؛ از اورهد استفاده مى كنند، قفسه نگهدارى انواع موجودات زنده را در مدرسه ها درست می کنند، و دانش آموزان را ترغیب می کنند تا از آن ها مراقبت کنند. آنان به خوبی از فناورى اطلاعات، رايانه و اينترنت نیز استفاده می کنند.

*پس لازم نيست منتظر بمانيم تا دستى  همه ى لوازم را براى ما مهيا كند؟

منظورم دقيقاً همين است. نبايد منتظر بودجه، رايانه ى پرسرعت، شبكه ي اينترنت و مانند آنها ماند. هرگاه معلمی هنگام تدریس از ابزاری هر چند كوچك و در دسترس به منظور آسان كردن فرایند آموزش و یادگیری استفاده كرد و شوق يادگيرى را در دانش آموزان برانگيخت، به گسترش فناورى در آموزش كمك كرده است. ما به چنين معلمانى نياز داريم. اگر به معلمان آموزش دهيم چگونه در كلاس از  اوورهد استفاده كنند، مثال هاى آموزشى  ساده را از مجله هاى رشد به كلاس درس بكشانند، به رشد فناورى در آموزش كمك كرده ايم. البته بايد گسترش توانايى ها، رويكردها و مهارت هاي آنان در جهت توسعه آموزش و یادگیری باشد، اگرنه فناورى هاى نوين،صرفاً ابزارهايى نمايشى و تزيينى و واكنشى در برابر حس عقب ماندگى خواهند بود و بس.

*چه ارتباطى بين فرهنگ و فناورى وجود دارد؟

توسعه اقتصادی-اجتماعی و به دنبال آن بسط فناوری های نوین برآیند اندیشه و عمل فرهنگ ملی است.ابتدا فرهنگ و اندیشه بسط می یابد ، فرهنگ استفاده از فناورى گسترش می یابد و سپس در فرآيند تحول آن، نحوه ي كاربرد مؤثر از آن ها نيز آموخته می شود.  معلمى كه تا ديروز از برنامه هاى آموزش از  طريق رايانه و يا برپايه ى رايانه استفاده مي كرده است، امروزه به آسانى و  در مدتى كوتاه، آموزش كار با اينترنت را مى بيند و  آماده بهره گیری می شود. او در این آموزش کوتاه مدت با سازمان دهی محتوا در دنياي ديجيتال و چندرسانه ى آشنا مى شود. چاره کار این نیست که برای کسی که با رايانه آشنا نيست، از اهميت فناورى سخن گوييم، در آن اغراق كنيم، آن را دواى درد همه ى عقب ماندگی ها و جبران همه ي عقب ماندگی ها و  پاسخ همه ناکامی ها ی تاریخی بدانیم. هست؟

*مسلماً خير. حالا اجازه بدهيد سؤال ديگرى را مطرح كنم. شما با فرهنگ مردم ژاپن آشناييد. در ژاپن زندگى كرده ايد و زبان و  فرهنگ ژاپنى ها را مي شناسيد. ممكن است بگوييد، چگونه فرهنگ كاربرد فناورى، در اين كشور شكل گرفت؟

ببينيد، به قول مانوئل كاستلز اصطلاح "جامعه اطلاعاتی"  براى نخستين بار در ژاپن ابداع شد. به گفته او كه پژوهشگر برجسته سایبر و جامعه سایبری است، اين مفهوم در اساس از شرق به غرب رفته است. به پژوهش های ایشان در دوره ای که در دانشگاه هیتوتسو باشی در توکیو استاد مدعو بوده است نگاه کنید. همه وجوه زندگى ژاپنى ها، اداره، محل كار، مدرسه، دانشگاه، خانه، گردشگاه و خلاصه، همه جا گام به گام با رشد فناورى، رشد كرده است. ژاپنى ها مي دانند چگونه از اين فناورى استفاده كنند. آنها در اختيار داشتن آن را مايه مباهات و فخرفروشى نمى دانند بلکه به مزیت نسبی درازمدت آن می اندیشند. به نظر آنها ارزش افزوده فناوری اهیمت دارد. از سال ١٩٨٨ توسعه برنامه هاي آموزشى مبتنى بر اطلاعات و ارتباطات در ژاپن، سرعت بسيار يافت. تقريباً همه ي مدارس اين كشور تا سال ٢٠٠٥ از امكانات سخت افزارى و نرم افزاری داراى سرعت بالا، برخوردار شدند. همان طور كه اشاره كردم، در ژاپن ابتدا فرهنگ و انديشه ى توليد فن شكل گرفته و سپس در جريان اين تحول به تدريج فرهنگ بهره ورى از فناورى در همه ي ابعاد زندگى به بهترين شكل متحول شده است. ژاپن بيش ترين روبات هاي كارخانه اي جهان را دارد، در به کار گیری از فناوری میکرو الکترونیک در جهان رتبه بالایی دارد. نوسازی فناوری ژاپن، پس از ايالات متحده امريكا رتبه ى دوم جهان را دارد. توسعه شهرهاى ديجيتالى مهم ترين ويژگى چنين فرهنگى است. ژاپن  و آمريكا بزرگ ترين تولید كنندگان و مصرف كنندگان اطلاعات در جهان هستند.  فراموش نكنيم كه نوآورى زاده ي انسان توسعه يافته است. انسان توسعه يافته مي تواند اين ابزارها را با بهره ورى بالا به كار گیرد و گام به گام به رویش و زایش اندیشه و فن برسد. اگر شرایط زیستن با فناوری فراهم نباشد، رویش و زایشی در کار نیست. نگرش تزيينى به فناورى به هدف تبديل مي شود و البته سرانجام چنين نگرشى سرخوردگى و نااميدى است.

*با توجه به شناختى كه از جامعه خودمان  داريد و با در نظر گرفتن اين واقعيت ها، چه پيشنهادى براى به كار گرفتن و توسعه فناورى اطلاعات و ارتباطات در كشورمان دارید؟

بايد پروژه تجهيز مدارس را با رايانه به پيش ببريم ولى هم زمان هم واقع بین هم باشیم که گسترش رايانه در مدارس و دانشگاه ها نيازمند برنامه هاى درسى مؤثر و محتواى آموزشي قابل استفاده براى معلم ودانش آموز است به علاوه بايد توجه داشته باشيم كه فرهنگ بهره گيرى، بهبود انتظارات از فناورى،  واقع بينى، به دست آوردن پشتيبانى هاى اجتماعى براى گسترش فناورى و نيز آموزش والدين، همه از اهميت برخوردارند. بايد ابتدا به شبكه ي اينترنت دسترسى پيدا كنيم، سرعت را افزايش دهيم، فرهنگ استفاده و همزيستى را بياموزيم و مهارت غواصى خود راا بالا ببريم، حتماً آن ماهى اي كه در پی اش هستيم در اين اقيانوس پيدا خواهيم كرد. بايد به آهستگى از مصرف كنندگی به توليدكنندگى برسيم، چيزى براى عرضه  داشته باشيم. اگرنه پس از ساعت ها پرواز، ناكام به آشيانه باز خواهيم گشت. اين  ناكامى ممكن است ما را در ادامه ي  پرواز مأيوس كند. بدانيم كه اگر فقط افزايش ضريب نفوذ اينترنت را  در نظر داشته باشيم،اشتباه كرده ايم به ياد داشته باشيم كه  شبكه ي جهاني، دنیای تعامل، گفت و گو ، يادگيرى، رقابت و تمرين مشاركت است.

*تلفيق فناورى هاى نوين با آموزش چگونه بايد انجام شود؟

مشكل ما دقيقاً همين جاست. ما نيازمند  بهبود تصوير خود از نقش فناورى و نحوه ی كمك آن به ما معلمان، دانش آموزان، سياست گذاران و مديران هستيم. در كتاب "سرزمين عجايب" مي خوانيم كه "اگر نمي دانید به کجا می روید، مهم نیست کدام راه را انتخاب می کنید". فرآيند تلفيق فناورى با آموزش فعاليتى ساده، يك مرحله اي، مكانيكى و خطى نيست. اين تلفيق، مستلزم مجموعه اى از تصميم ها وفعاليت ها ى آگاهانه است و قبل از همه بايد تحليلى موشكافانه از اهداف و روندهاى اصلاحات آموزشى داشته باشيم. جسارت بازنگرى سياست هاى آموزشى را داشته باشيم. بدون بازبينى راهبردهاى آموزشى هيچ مشكلى حل نمى شود. توليد سند آموزشى بدون جسارت بازنگرى و بازانديشى راهبردها، سياست ها  و فرآيندهاى تصميم سازى آموزشى، صرفاً نقل داستانهای موفق ديگران و آرزوهايى است كه تمهيدى براى رسيدن بدانها وجود ندارد.  تعيين هدف هاي كاربرد فناوري آموزشي، نكته مهم ديگرى است كه باید در تلفيق برنامه هاى فناوري آموزشی در نظر داشته باشیم. بررسى فناورى هاي موجود، پيشينه كاربرد آن ها،  نقش و نگاه معلمان به فناورى، سرمايه گذارى، همه در اين امر اهميت دارند. ارزشيابى و اصلاح مستمر روندى بسيار مهم است.

*براى توسعه ى فناورى اطلاعات و ارتباطات در آموزش چه توصيه‌اى داريد؟

نياز جامعه  آموزشی ما، تغییر از نتیجه  گرايى به فرآيندگرايى است . ابتدا بايد سخت كوش باشيم. گام به گام توسعه ي فناوري در آموزش را به پیش ببریم و به دشواری های راه هم آگاه باشيم. پيمودن اين راه، مانند همه ي اصلاحات آموزشى در درازمدت امكان پذير است و راهبردهاى مؤثرى مى خواهد. بايد بر دودلى هاى خود فايق آييم. بدون داشتن چشم اندازها و رويكردهاى نوين و ديدگاه هاي نظری موثر ، ناكام خواهيم ماند. خلاقيت معلمان رابايد جدى بگيريم. بصيرت نظرى معلمان مان را افزايش دهيم، چون آنان هدايت دانش آموزان را برعهده دارند. به دانش آموزانمان اعتماد كنيم. آنان با سرعت با فناوريهاي نوين همساز مى شوند. پژوهش را جدى بگيريم. يادگيرى از تجربه هاى ديگران و مرور و ترويج تجربه هاي موفق ديگران اهميت فراوان دارد. تجربه هاى بومى، اعتماد به نفس بيش تري ايجاد مى كنند. اگر بتوانیم فرایند ی برای  كيفيت بخشي تجربه هاي بومي و ترويج آن ها پيدا كنيم، خواهيم توانست توسعه فناورى در آموزش را با موانع كم تري  به پيش ببريم. كتاب "فناورى براى آموزش"  تجربه هاي هاى جهانى از اين بومى سازى فرآيندها  را ارائه مى كند. بپذیریم یا نپذیریم، فرقى نمي كند. چيزى كه ثابت است، تغيير است. ما خواسته يا ناخواسته در گرداب بزرگى گرفتارها شده ايم؛ گردابى از تنوع رسانه ها و فناوري ها براي آموزش، برای کسب و کار، برای زندگی، برای تفریح، برای سیاست ورزی، برای مدیریت، برای پرورش حرفه ای و .... . براى شنا كردن در  آن بايد تکلیف خود را با انديشه هاى بنيانگذار فن ها ، روشن کنیم.  طرحى نو دراندازيم،  هويت خود را خوب بشناسيم، از اين كه فناورى را فقط تحسين كنيم، دست برداريم و بدانیم که این تحسین ها جای خالى بصيرت نظرى، سياست هاى مؤثر ،  برنامه هاي هاى درسی اثر بخش،  سازماندهى مؤثر محتوا و پرورش حرفه ایلازم برای اندیشه در مزیت نسبی آن را نمي گیرند. یاد گیری و آموزش را جدى بگيريم و در نظر داشته باشيم كه فناورى ابزار است و بايد به انديشه ي توليد آنها  بپردازيم.
آب ما را خواهد برد، اگر ندانيم چرا پاى در آن گذاشته ايم. جست وجوى ابزارهاى  مدرن، تنها نشانِ نو شدن نيست. غافل نشويم كه نو شدن از انديشه، الگو های ذهنی ، رويكردها، قابليت های فردی و گسترش يادگيرى آغاز مى شود. اين پیام تجربه های جهانی در توسعه ی فناوری آموزشی است. تفکر و یاد گیری را دست کم نگیریم.

*بسيار سپاسگزاريم