دانش- گروه دانش - سپيده سمائي:
زلزله 1/6 ريشتري پنجشنبه گذشته استان هرمزگان هرچند تلفات و خسارات چشمگيري نداشت، اما يكبار ديگر به ما يادآوري كرد كه در كشوري لرزهخيز زندگي ميكنيم
اين زمينلرزه كه پسلرزههاي متعددش تا ساعاتي بعد باعث ترس مردم محل شده بود، تمام قربانيانش را از جزيره قشم انتخاب كرد و به گفته مقامات محلي در مناطق ساحلي استان هرمزگان تلفات جاني نداشت.
اگرچه استان هرمزگان اين بار از خطر زمينلرزه رهايي يافت، اما وقوع سونامي در درياي عمان خطر بالقوهاي است كه ساكنان اين استان و همچنين بخشهايي از استان سيستان و بلوچستان را تهديد ميكند.
اين خطر چنان جدي است كه موجب شده دكتر چگيني رئيس مركز ملي اقيانوس شناسي در چند ماه گذشته چندين بار در مورد خطر وقوع سونامي در درياي عمان و لزوم توجه مسئولان ذيربط به اين موضوع هشدار دهد.
«اگر مكران فعال شود و زمينلرزهاي با شدتي بيشتر از 7 ريشتر ايجاد كند، امواج خروشان 8 تا 10 متري ناشي از سونامي ظرف 15 تا 30 دقيقه به سواحل ايران ميرسد.» مكران كه دكتر چگيني از آن نام ميبرد، گسلي در درياي عمان است كه به موازات سواحل جنوبي ايران كشيده شده است و به ايران نزديكتر است تا كشور عمان.
گسل مكران آخرين بار در سال 1945 زمينلرزهاي به بزرگي 8/7 ريشتر و خسارت و تلفات فراواني را موجب شده بود. بيش از 5هزار كشته در پاكستان تمام اطلاعاتي است كه از آن واقعه در دست است.
رئيس مركز ملي اقيانوسشناسي در گفتوگو با همشهري با بيان اين مطلب از تعداد كشتهها و خسارات ناشي از اين حادثه در ايران اظهار بياطلاعي ميكند: بر پايه گزارش منابع پاكستاني، سونامي ايجاد شده در آن زمان بسيار مخرب بوده و طول امواج آن تا 12 متر هم رسيده است و علاوه بر خسارات ناشي از زلزله، برخورد امواج با ساحل و همچنين وقوع سيلاب موجب تشديد خسارات و تلفات شده است.
دكتر چگيني با اشاره به تاريخچه فعاليت مكران ميگويد: در چند سده گذشته اين گسل هر 60 سال يكبار موجب زلزلههاي بزرگ شده است و در فواصل اين زمانها نيز زلزلههاي كوچكتر را پديد آورده است.
ضرورت وجود مركز هشدار سونامي
«زلزله قابل پيشبيني نيست و حتي با استناد به مباحث آماري و در نظر گرفتن دوره فعاليت گسلها در حال حاضر نميتوان با قطعيت پيشبيني كرد كه در فلان تاريخ زلزلهاي در فلان محل روي ميدهد.»
دكتر مصطفيزاده رئيس پژوهشكده زلزلهشناسي پژوهشگاه زلزلهشناسي كشور با بيان اين مطلب به لزوم پايش مرتب فعاليتهاي لرزهخيزي اشاره ميكند و به همشهري ميگويد: ما 2 ايستگاه در زاهدان و بندرعباس داريم كه فعاليتهاي لرزهاي جنوب كشور را بررسي ميكنيم و اگر فعاليت مشكوكي مشاهده شود سيستم بهصورت آنلاين و از طريق پيامك اطلاعات را براي مقامات محلي ارسال ميكند.
اما آيا سيستمي كه دكتر مصطفيزاده به آن اشاره ميكند ميتواند در مواقع بحران جايگزين يك سيستم هشدار كامل باشد؟
پاسخ دكتر چگيني به اين سؤال منفي است: با وجود پتانسيل علمي قوي در كشور، هنوز اقدامات عملي از سوي دستگاههاي اجرايي ذيربط براي تشكيل كارگروه ويژه مخاطرات دريايي و ايجاد مركز هشدار سونامي و ساير مخاطرات دريايي صورت نگرفته است و تاخير بيشتر در اين امر ممكن است در آينده خسارات جاني و مالي جبرانناپذيري برجاي گذارد.
به اعتقاد مصطفيزاده سواحل و سازههاي دريايي، وجود يك مركز «هشدار مخاطرات دريايي» موجب ميشود تا اطلاعات رسيده از مراجع ذيربط مختلف بهصورت يكپارچه درآيد تا با توجه به مدلهاي موجود درصورتيكه خطر وقوع سونامي مشخص شود، اطلاعات لازم به سرعت و از طريق صدا و سيما و راديوها و بلندگوهاي محلي در اختيار مردم قرار گيرد تا به سرعت سواحل را ترك كنند.
وي با بيان اينكه اين مسئله و هراس ناشي از احتمال وقوع خطر نبايد در زندگي عادي مردم منطقه تاثيرگذار شود، ميگويد: مسئولان بايد آمادگي وقوع حادثه را داشته باشند كه متأسفانه در اين زمينه تلاش عملي مشاهده نميشود.
ايران، چشم اميد منطقه
سونامي سال 2004 جنوب شرق آسيا كه تلفات فراواني بهدنبال داشت، موجب شد تا كميسيون بينالمللي اقيانوسشناسي (IOC) نگاه ويژهاي به اقيانوس هند داشته باشد و با همكاري كشورهاي حاشيه اقيانوس هند براي استقرار سامانه هشدار سونامي اقدام كند.
ايران، استراليا، اندونزي، تايلند، مالزي و هند كشورهايي هستند كه فعاليتشان در اين برنامه منجر به شناسايي 2 منبع اصلي خطر سونامي در اين منطقه شده است: منبع سوماترا در نزديكي اندونزي و منبع مكران.
در اين ميان ايران كه در جلسات بسيار قوي و فعال حاضر شده است به نوعي چشم اميد منطقه به شمار ميرود: IOC اميدوار است ايران به مركز هشدار منطقهاي تبديل شود و با توجه به انتظار جامعه جهاني از ما، هر اقدامي از جانب ايران به افزايش اعتبار علمي ايران منتهي ميشود.
دكتر چگيني با بيان اين مطلب به ايجاد كارگروهي براي بررسي احتمال وقوع سونامي در سواحل ايران پس از واقعه سال 2004 اشاره ميكند و ميگويد: مركز ملي اقيانوسشناسي، ستاد حوادث غيرمترقبه، پژوهشگاه زلزلهشناسي، مركز ژئوفيزيك دانشگاه تهران، سازمان زمينشناسي، سازمان نقشهبرداري و سازمان هواشناسي اعضاي اين كارگروه هستند كه هركدام روي يك بخش كار ميكنند.
در اين ميان از ستاد حوادث غيرمترقبه انتظار ميرود تا با مديريت مجموعه و اقدام عملي براي تشكيل منظم جلسات كارگروه، نسبت به تشكيل مركز هشدار سونامي و مخاطرات دريايي اقدام كند.
موردي كه به گفته دكتر چگيني با وجود درخواستهاي مكرر وي هنوز جنبه عملي نيافته است: ما با دوستان ستاد رابطه خوبي داريم اما با وجود درخواست مكرر ما از 2 سال پيش براي ايجاد اين مركز و با وجود استقبال ايشان از اين پيشنهاد در عمل هنوز اين اتفاق نيفتاده و اين در حالي است كه اگر اين مديريت واحد نباشد، همكاري ميان مراكز ذيربط تنها بهصورت تفاهم بين چند مركز پيش ميرود و كار از سرعت لازم بيبهره ميماند.
پيشبيني سونامي
از آنجا كه وقوع سونامي نتيجه وقوع زمينلرزهاي در درياست و پيشبيني وقوع زمينلرزهها هنوز بهطور قطعي ميسر نيست، نميتوان وقوع سونامي را از مدتها قبل پيشبيني كرد اما چون بهطور معمول گسلهايي كه منشا اين زمينلرزه هستند با ساحل فاصله دارند، رسيدن امواج خروشان به ساحل زماني را در اختيار قرار ميدهد تا درصورت آمادگي لازم، از تلفات حادثه تا حد ممكن جلوگيري كرد.
دستگاه اتوماتيك اندازهگيري تراز آب دريا، دستگاه موجنگارو دستگاه لرزهنگار در خشكي و در محل گسل، مدلسازي ارتفاع موج و عمق از لوازم پيشبيني وقوع سونامي است.
ابزار و لوازمي كه از قضا تمامي آنها به استثناي لرزهنگار گسل در كشور ما وجود دارد بهنظر نميرسد متخصصان ايراني كه چشم اميد IOC هستند از نظر علمي كمبودي داشته باشند.
روحيه همكاري و ايجاد يك مرجع عالي مديريتي تنها فاصلهاي است كه ايران با تبديل شدن به مركز منطقهاي هشدار سونامي دارد.
