ايرانگردی- اين باغ در جبهه شمال غربي، خارج از شهر شيراز در استان فارس و در دامنه كوه آسياب سهتايي قرار داشته و در حدود 3-2 كيلومتر تا كوه معروف بابا كوهي، در شهر شيراز فاصله دارد.
اطراف آن بيابان و رودخانه و سنگلاخ بوده، با گسترش شهرنشيني در جبهه غربي، به تدريج اين باغ در داخل بافت شهري قرار گرفته. در حال حاضر در انتهاي خيابان ارم و در تقاطع بلوار شرقي ـ غربي و بلوار شمالي ـ جنوبي جام جم و آسياب سه تايي، باغ ارم قرار گرفته است. اين باغ به مناسبت عمارت و باغ بزرگي كه در گذشته توسط شداد بن عاد پادشاه عربستان جنوبي به رقابت با بهشت ساخته شده، به باغ ارم مشهور گرديده است.
تاريخ ساخت اين باغ را به دوره سلجوقيان نسبت دادهاند چرا كه در آن زمان، باغ تخت و چند باغ ديگر توسط اتابك قراجه حكمران فارس ـ كه از سوي سنجر شاه سلجوقي به حكومت فارس منصوب شده بود، احداث شد و احتمال ميرود ايجاد اين باغ به درخواست وي و در آن زمان بوده است. [استان فارس]
در اواخر سلسلة زنديه، بيش از 75 سال اين باغ در تصاحب سران ايل قشقايي بود، بناي اولية عمارت باغ ارم توسط جاني خان قشقايي اولين ايلخان قشقايي و پسرش محمدقلي خان و در زمان فتحعليشاه قاجار احداث شده است. معماري بنا نيز توسط شخصي به نام حاج محمد حسن كه از معماران معروف بود، صورت گرفته است.
در زمان ناصرالدين شاه قاجار، ميرزا حسن علي خان نصيرالملك، آن باغ را خريداري و عمارت فعلي موجود در باغ را به جاي عمارت ايلخاني بنا نمود، اما تزئينات ناتمام باغ پس از فوت حسنعلي خان در سال 1311 توسط ابوالقاسم خان نصيرالملك پايان يافت.
باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصيرالملك به پسرش عبدالله قوامي رسيد و بعد از مدتي دوباره يكي از خوانين ايل قشقايي به نام محمد ناصر خان آن را خريد. سپس به مالکيت دولت درآمده و به دانشگاه شيراز واگذار شد. در سالهاي 50-1345 هـ . ش اين باغ زير نظر مسؤولين دانشگاه شيراز تعمير شده و زمين وسيعي نيز در حاشيه بلوار ارم و بلوار آسياب سهتايي به آن افزوده شد و در سال 1353 به شماره 1013 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيد و در سال 1358 به وسيله سازمان ميراث فرهنگي مرمت گرديد.
هم اكنون اين باغ به عنوان باغ گياهشناسي مورد استفاده قرار گرفته و در اختيار دانشگاه شيراز ميباشد. در سه دهه پيش قسمتهايي در سمت غربي باغ ازجمله اراضي دهي موسوم به «كوشك» به مساحت باغ افزوده شده است. در اين زمان مساحت كل باغ ارم نزديك 110380 متر مربع است.
زمين باغ بشكل مربع مستطيل بسيار وسيعي است که جهت شيب آن از غرب به سوي شرق است و مجموعه عمارت اصلي و اندرون در قسمت مغرب و در بلندي چشمگيري قراردارد. به سبب شيب زياد زمين در قسمتهايي از خيابانهاي اصلي و ديگر خيابانهاي باغ پلههايي ايجاد نمودهاند و اين پستي و بلندي زمين بر زيبايي فضاي باغ بسي افزوده است.
امروزه، كوشك اصلي، هستة مركزي باغ و متشکل از سه طبقه است که در پيشاني عمارت، هلالي هايي وجود دارد كه معروف به سنتوري است و داراي سه مجلس بزرگ و دو مجلس كوچك كاشيكاري با كاشي هاي لعابدار رنگي است. به روي اين هلاليها تصاويري از ناصرالدين شاه قاجار، داستانهايي از فردوسي و نظامي و ادبيات كهن فارسي و قصههاي مذهبي كاشيكاري شده است. طبقة زيرين داراي حوض خانهاي براي استراحت در روزهاي گرم تابستان است. نهر آب مستقيماً از اين تالار ميگذرد و در سر راه خود قبل از اينكه به حوض بزرگي فرو ريزد استخر را پر ميكند.
در جلوي عمارت اصلي كه مشرف بر باغ است، استخر بزرگي است كه تصوير عمارت در آن نمايان ميشود. مساحت اين استخر سيصد و سي و پنج متر مربع است و محيط آن را هجده قطعه سنگ بزرگ و يكپارچه تشكيل ميدهد.
آب روان و زلالي كه از نهر اعظم است پس از گردش در حوضچة حوضخانه وارد جويهاي اطراف استخر ميشود و سپس در جوي عريض خيابان اصلي و جويبارهاي ديگر در خيابانهاي باغ و اطراف باغچهها روان ميگردد. قسمت عمدة آبي كه اين باغ را مشروب ميسازد مانند بيشتر باغهاي شيراز از نهر اعظم است. اين نهر به جدولهاي متعدد تقسيم ميگردد، از آن جمله جدول ميري ميباشد كه يك پنجم از نهر اعظم است. باغ ارم از جدول ميري مشروب ميگردد.
علاوه براين، دو حلقه چاه عميق در باغ حفر گرديده كه آب مورد نياز بوسيلة پمپ تأمين شده و با استفاده از لوله كشي به مصرف آبياري گلهاي باغ ميرسد. از آب لولهكشي شهر نيز براي آشاميدن و مصارف عمارات استفاده ميگردد.
پوشش گياهي باغ را ميتوان به 2 دسته درختان غير مثمر و درختان مثمر تقسيم كرد:
1. درختان غير مثمر باغ عبارتند از: سرو ناز (بلندترين سروناز اين باغ كه قريب 35 متر بلندي آن است، بلندترين سروناز شيراز است)، كاج، افرا، ارغوان، بيد مجنون، سياه بيد، زبان گنجشك، بيد مشك، سپيدار، و اكاليپتوس.
2. درختان مثمر باغ عبارتند از: انار، ازگيل، نارنج، خرمالو، گردو، زردآلو، بادام، سيب، به و گلابي. محصول اصلي درختان ميوهدار باغ در درجة اول انار است و در درجة دوم ميتوان مركبات را به حساب آورد. درختان مركبات باغ ارم در رديف ساير نارنجستانها و باغهاي مركبات شيراز است.
فاطمه حيدري - هما ايراني بهبهاني
