جوايز- آمنه فرخی:
شمارش معكوس برگزاري جايزه ادبي جلال آل احمد در حالي براي چندمين بار به صفر ميرسد كه ابتداييترين برنامههاي اجرايي آن همچنان در خم اولين كوچه باقي ماندهاند.
اين جايزه كه بناست توسط معاونت فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي با همكاري خانه كتاب برگزار شود، آبانماه سال 1385 توسط شورايعالي انقلاب فرهنگي و با رياست دكتر محمود احمدينژاد با هدف ارتقاي زبان و ادبيات ملي-ديني كشورمان در 5 رشته داستانكوتاه، داستان بلند، نقدادبي، مستندنگاري و تاريخنگاري به تصويب رسيده است. پس از تصويب آييننامه توسط شورايعالي انقلاب فرهنگي، اين نگراني به ذهن علاقهمندان حوزههاي ادبي، نويسندگان و منتقدان متبادر شد كه آيا برگزاري اين جايزه بعد از پايان يافتن نابسامانيها و انتخاب كميته علمي و اجرايي شدن آن، سرنوشتي متفاوت نسبت به ديگر جايزههاي ادبي چون جايزه ادبي پروين اعتصامي و جايزه كتاب سال، خواهد داشت!
اولين دوره جايزه ادبي جلال بنا بود آذرماه سال 86 با مشاركت معاونت فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و مؤسسه خانه كتاب و همزمان با سالروز تولد نويسنده – دوم آذرماه- برگزار شود. پس از تصويب و انجام مقدمات كار، فراخوان برگزاري اين جايزه آماده شد و اطلاعرساني لازم در اين زمينه صورت گرفت.به اين وسيله از نويسندگان، منتقدان، ادبيان و تاريخنگاران دعوت شد تا آثارشان را كه در سال 1385 به چاپ رساندهاند حداكثر تا پايان شهريور ماه 1386 به دبير خانه اين جايزه ارسال كنند. حتي دبيرخانه اين جايزه پايگاه اينترنتي جلال را براي سهولت در امر اطلاعرساني راهاندازي كرد. اما چند ماه بعد از اعلام فراخوان جايزه، ماجرا بهطور كلي روندي معكوس پيدا كرد و جايزه ادبي جلال به طرز ناگهاني از فهرست جوايز ادبي سال 86حذف شد.
با حذف جايزه جلال از فهرست جوايز سال 1386 اين گمان شكل گرفت كه گرانترين جايزه ادبي بدون هيچ سرانجامي از برنامههاي ادبي – فرهنگي كشور بهطور كلي حذف شده است، اما با اعلام خبر تاخير در برگزاري اين جايزه توسط وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي و رئيس اهداي اين جايزه، اين جريان قوت گرفت كه جايزه ادبي جلال با قوت و جديت سال بعد پپگيري و برگزار خواهد شد.
اين وزارت سال گذشته علت به تعويق افتادن برگزاري جايزه جلال را پيشدستي برخي از همكاران اجرايي خود در برگزاري اين جايزه اعلام كرد و به خبرگزاريها گفت كه همكارانمان در اين بخش قبل از آنكه آييننامه در اختيارشان قرار گيرد، فراخوان جايزه را اعلام كردند و اطلاعرساني آنها در حالي انجام شد كه اعضاي هيأت علمي جايزه هنوز انتخاب نشده بودند.
دومين دليلي كه از سوي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي براي به تعويق افتادن برگزاري جايزه جلال آلاحمد عنوان شد، تداخل برگزاري جايزههايي مثل جايزه كتاب سال و جايزه ادبي پروين اعتصامي با جايزه ادبي جلال آلاحمد بود.
اما امروز با گذشت يك سال از اعلام اين خبر – برگزاري جايزه جلال در آذرماه 1387- و 2 سال از تصويب آييننامه اين برنامه توسط شورايعالي فرهنگي، هنوز اعضاي هيأت علمي آن كه بنا به گزارش دبير جايزه شامل 9 نفر از منتخبان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و هيأت امناي اين جايزه هستند، اعلام و معرفي نشدهاند.
از طرفي اكبري دبير برگزاري اين جايزه (و دبيرجايزه پروين اعتصامي) معتقد است تنها مورد باقي مانده در بسامان شدن برنامه جايزه، تعيين و انتخاب اعضاي كميته علمي است و مابقي كار كه مربوط به جمعآوري آثار است تقريبا بهطور كامل انجام شده است. به گفته او 80 درصد كار تا به امروز انجام شده و انتخاب اعضاي كميته علمي نيز در حال بررسي است. اين در حالي است كه به گفته اكبري از سال گذشته تا پايان برگزاري نمايشگاه بينالمللي كتاب تهران جلسات و حتي نشستي براي پيگيري برنامههاي اين جايزه توسط دستاندركاران آن برگزار نشده است.
با اين تفاسير اين سؤال مطرح ميشود كه آيا سازمانهاي دولتي با مشغله فراواني كه براي برخي از مسئولان و نهادهاي خود فراهم ميآورند آن طور كه بايد از پس برگزاري جوايزي اين چنيني برخواهند آمد و آيا نهادهاي غيردولتي – مثل بنياد جلال آل احمد- يا نهاد غيردولتي ديگر، گزينه بهتري براي برگزاري اين دست جوايز نيستند؟ اين سؤال در شرايطي مطرح ميشود كه بهنظر ميرسد برگزاري جوايزي چون جايزه ادبي پروين اعتصامي و جايزه كتاب سال، بعد از گذشت چندين دوره از آن توسط سازمان و نهادهاي دولتي، آن طور كه بايد به سرانجام نرسيده و رضايت اهل ادب و قلم را فراهم نكرده است.
اين مسائل در حالي مطرح ميشود كه به اعتقاد علي شجاعي صائين، مديرعامل خانه کتاب تاخيرهايي كه در روند برگزاري جايزه جلال ايجاد شده، در پيگيري روند اجرايي جوايزي چون جايزه كتاب فصل-كه توسط مؤسسه خانه كتاب برگزار ميشود- اتفاق نميافتد. زيرا جلسات برگزاري وآمادهسازي اين جايزه بهصورت مستقل در خانه كتاب مستقر و جلسات هماهنگي نيز توسط خانهكتاب برگزار ميشود و داوران آن توسط خود مؤسسه دعوت به همكاري ميشوند. در حالي كه روند حركت جوايزي چون جايزه جلال بهدليل حضور هيأتي به نام هيأت امنا و نظارت اين هيأت بر فعاليتهاي خانه كتاب در مقايسه با روند برگزاري جايزه كتاب فصل كند و كمشتاب ميشود.
با مرور اين گفتهها اين سؤال مطرح ميشود كه آيا تداخل زماني جايزههايي چون جايزه ادبي پروين اعتصامي كه در سالروز تولد او ( اسفند) برگزار ميشود، با جايزه جلال كه آذرماه برگزار ميشود و جايزه كتاب فصل كه سه ماه يكبار در هر فصل اتفاق ميافتد امري امكان پذير است و آيا تعيين اعضاي كميته علمي جايزه جلال بعد از گذشت2 سال از تصويب آييننامه اين جايزه توسط شورايعالي انقلاب فرهنگي و يك سال بعد از به تعويق افتادن اين جايزه، دلايل قانعكننده و قابل تاملي براي تاخيرهاي ايجاد شده در روند اجرايي اين جايزه محسوب ميشوند؟!
از طرفي با عبور از كنار اين مسائل، مصائب ديگري مطرح ميشود كه شايد اصليترين و مهمترين عامل و سببساز بروز نگراني براي علاقهمندان به حوزههاي ادبي، نويسندگان و منتقدان باشد.
دستاندركاران جايزه جلال بايد توجه داشته باشند كه جايزه ادبي جلالآلاحمد قطعا جايزهاي است كه ميبايست در هيأت جايزهايي ملي مورد توجه قرار بگيرد و هرآنچه در مراحل مختلف برگزاري آن رخ ميدهد، ميبايست موجباب ارتقاي اعتبار و وزن اين جايزه را فراهم آورد.
اين جايزه بايد با ديدگاهي جامعنگر و براساس ارزشهاي فني و ادبي، بهترين و برگزيدهترين آثار منتشر شده در عرصههاي ذكر شده را با داوري جدي و كاملا حرفهاي معرفي و انتخا ب كند. البته اين مهم نيز با حضور داوران حرفهايي، مستقل و صاحبراي محقق ميشود. چرا كه بروز اختلالها و تغييراتي كه در معرفي و گزينش برترين آثار ادبي در اختتاميه جشنوارههاي ادبي چون جايزه ادبي پروين اعتصامي (1384) و جايزه كتاب سال (1383) اتفاق ميافتد تنها نتيجهاش بياعتبار كردن جايگاه و شأن جايزه و دلسردي و دلزدگي نويسندگان و منتقدان از شركت در اين جوايز است.
فتحالله بينياز، نويسنده و منتقد و يكي از اعضاي هيأت داوران دومين دوره جايزه ادبي پروين اعتصامي در اعتراض به تغييراتي كه در راي نهايي داوران در اين جايزه اتفاق افتاد در نامهاي اعلام كرد: «وقتي يک نهاد يا بنياد، داوري جايزه خود را به افرادي ميسپارد، مثل اين است که کسي به سفر ميرود و کليد خانه اش را به دوستش ميدهد. امانتداري دومي و شرافت اولي در توجه محض به متن و نه روابط و احساسات خود نسبت به ديگران، در يک تراز قرار دارند. متقابلاً وقتي مسافر از سفر برگشت، اگر مديريت خانه تغيير کرد، مثلاً به فرزند يا برادر يا همسر او سپرده شد، اختلاف متولي جديد با قبلي نبايد موجب بياعتبار کردن صداقت امانتدار شود، متأسفانه چنين رخدادي در مورد جوايز پروين اتفاق افتاده است.»
بينياز با تاكيد به رعايت امانت در آراي داوري و با بيارزش خواندن مسائلي چون تاخير و تعويق در برگزاري مراسم جايزه جلال آلاحمد، ميگويد«جنبههايي كه موجب اعتبار و ارزش يك جايزه را فراهم ميآورند و همين طور جنبههايي كه اعتبار و ارزش جايزهايي را زير سؤال ميبرند ميبايد به درستي بررسي شود. به اعتقاد من جايزهايي چون جايزه پروين اعتصامي اعتبارش را از دست داده است چرا كه داورانش تغيير كردند، داوراني كه به هيچ روي حاضر نبودند دخالت و نظر افراد يا نهادي را در راي خودشان اعمال كنند جاي خود را به افراد يا گروهي دادهاند كه در چارچوب تفكر خاص و گرايش هاي خاص و با روشهايي القايي از بالا كار ميكنند. اين عوامل به مرور همه دست به دست هم داده و جايزه پروين را از اعتبار اوليه خود دور كرده است.»
به اعتقاد بينياز، جايزه جلال اگرچه جايزهاي دولتي است اما اگر از افرادي مثل مرتضي آبكنار، شهلا زرلكي، محمدجواد جزيني، رضا قاسمي بهعنوان داوران اين جايزه بهره بگيرند، جايزه جلال اعتبار و ارزشي دوچندان پيدا ميكند و اگر بنا باشد كه داوران كارگزاران دولت باشند و جهتگيري خاص داشتهباشند اين جايزه اعتبار خود را به سرعت از دست ميدهد زيرا استقلال داور است كه موجب معتبر شدن يك جايزه ميشود.
از طرفي بهنظر ميرسد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي با صادر كردن اجازه نشر براي كتابها به ويژه در حوزه رمان و داستان و..، تاثير ويژهايي در روند رشد و اعتباربخشي به جوايز ادبي داشته باشد، چرا كه به اين ترتيب تعداد شركتكنندگان در جايزهها را افرايش ميدهد و آنها را محدود به افرادي خاص نميكند.
ازاينرو بروز مسائلي چون اختلاف نظرها و اعمال نظرهايي كه در جايزه كتاب سال و جايزه پروين اعتصامي اتفاق ميافتد، درصورت تكرار از جمله مهمترين عواملي است كه موجبات دلسردي و بياعتمادي قشر ادبي- فرهنگي كشور را به جوايز دولتي فراهم ميكند. بنابراين مهمترين مطلب در اين ميان نه زمان برگزاري جايزه و تاخير و تعويق آن بلكه انتخاب داوري صالح و مستقل به لحاظ فكري و شخصيتي است كه وابستگي به مراجع قدرت و مراجع حقوقي نداشته باشد.
به همين دليل بهنظر ميرسد مسئولان برگزاري اين جايزه ملي، بايد بيش از هر فرد، نهاد و سازمان ديگري براي حفظ ارزش، اهميت و اعتبار اين جايزه ادبي تلاش كنند و با فراهم آوردن مقدمات مناسب و شايسته، اين جايزه ادبي را آذرماه سالجاري با درايت و حفظ امانت در معرفي منتخبان مورد تاييد داوران به عموم معرفي كنند تا برگزاري اين جايزه ملي- ادبي بهعنوان رويدادي جريانساز در عرصه ادبيات كشور به سرانجام رسد.
