کتاب‌همشهری- حسين يزدي:
ارديبهشت ماه هر سال يادآور شخصيت و انديشه‎هاي بزرگمردي است كه شايد كمتر كسي باور مي‎كرد پس از گذشت سه دهه از شهادت وي، نه تنها شمع نوراني انديشه‎هاي او جامعة ايران را همچنان روشن نگاه دارد كه اكنون چراغي پرنور براي تمام ملل اسلامي گشته است.

امروز در تمام اقاليم اسلامي مي‎توانيد برخي از آثار ترجمه شده آن استاد يگانه را به زبان‎هاي مختلف بيابيد و مؤسسات و مراكز مختلفي به نام ايشان نام نهاده شده است. اينها همه از زنده بودن و مواج و خروشان بودن انديشه‎هاي اين اسلام‎شناس متعهد حكايت مي‎كند.

درباره استاد و آثارش بسيار گفته‎اند و شنيده‎ايم و مطالعه كرده‎ايم. در اين نوشتار مختصر تلاش نگارنده بر آن است پس از ارائه زندگي‎نامة استاد شهيد (ره) به برخي از ويژگي‎هاي آثار ايشان بپردازد.

زندگي‎نامه

استاد شهيد مطهري در 13 بهمن 1298 هجري شمسي در قرية فريمان در خانواده‎اي اصيل و روحاني چشم به جهان گشود. پس از طي دوران نوجواني و فراگيري دروس ابتدايي در سن 12 سالگي به حوزة علمية مشهد عزيمت نمود و به تحصيل مقدمات علوم اسلامي پرداخت. در سال 1315 براي تكميل تحصيلات خود عازم حوزة علمية قم شد و از محضر اساتيدي چون آيت‎الله بروجردي، امام خميني (ره) و علامه طباطبايي رحمه‎الله عليه بهره گرفت و مدتي نيز از محضر مرحوم آيت‎الله حاج ميرزا علي‌آقا شيرازي در اخلاق و عرفان بهره‌هاي معنوي فراوان برد. در سال 1331 در حالي كه از مدرسين معروف و از اميدهاي آيندة حوزه به شمار مي‎رفت به تهران مهاجرت نمود و به تدريس در مدرسه مروي و تاليف و سخنراني‎هاي تحقيقي و سپس تدريس در دانشكدة الهيات و معارف اسلامي دانشگاه تهران پرداخت.

از سال 1341 كه نهضت امام خميني (ره) آغاز شد استاد مطهري به طور فعال در كنار امام بود به طوري كه نقش بارزي در ساماندهي قيام پانزده خرداد تهران و هماهنگي آن با رهبري امام داشت و به همين دليل دستگير و زنداني گرديد و پس از 43 روز به دنبال مهاجرت علماي شهرستانها به تهران و فشار مردم به همراه ساير روحانيون از زندان آزاد شد.

پس از تبعيد امام خميني به خارج از كشور مسئوليت استاد مطهري و يارانش سنگين‎تر شد. در اين زمان وي به تاليف كتاب در موضوعات مورد نياز جامعه و ايراد سخنراني در دانشگاه‎ها و مساجد ادامه داد و براي اسلامي كردن محتواي نهضت تلاش‎هاي علمي بسياري نمود و با كجروي‎ها و انحرافات سرسختانه مبارزه كرد. در سال 1346 به كمك چند تن از دوستان خود اقدام به تأسيس حسينية ارشاد نمود لكن در سال 1349 به علت ممانعت‎هاي فراوان و كارشكني يكي از اعضاي هيات مديره كه مخالف شديد حضور جريان روحانيت در حسينيه بود و به تحريك ساير اعضا مي‎پرداخت مجبور به استعفا شد هر چند به آن مركز به عنوان اولين گام براي ساخت مهمترين مركز اسلامي دنيا اميد فراوان داشت.

گذشته از امام خميني (ره)، استاد مطهري اولين شخصيتي بود كه به خطر سازمان منافقين موسوم به «مجاهدين خلق ايران» ‌پي‎برد و ديگران را از همكاري با اين سازمان بازداشت و تغيير ايدئولوژي آنها را پيش‎بيني نمود. اين تيزبيني و قاطعيت و صراحت در برخورد او و اقدامات عملي براي افشاي خطر اين گروه و همچنين آسيب برداشتهاي التقاطي از قرآن و معارف اسلامي از علل ترور ايشان شد.

در سفر استاد به پاريس، امام خميني (ره) ايشان را مسئول تشكيل شوراي انقلاب اسلامي كردند و در هنگام بازگشت امام به ايران، استاد مسئوليت كميته استقبال از امام را برعهده گرفت و تا پيروزي انقلاب و پس از آن همواره در كنار رهبر كبير انقلاب، مشاوري دلسوز و مورد اعتماد براي ايشان بود تا اينكه در ساعت 22 و 20 دقيقه سه‎شنبه 11 ارديبهشت 1358 در حالي كه از يكي از جلسات فكري سياسي خارج مي‎شد با گلوله گروه فرقان به شهادت رسيد و امام و امت را در ماتمي عظيم فرو برد.

برخي ويژگي‎هاي مهم آثار استاد

آنچه در تمامي آثار استاد مطهري مي‎توان ديده مي‎شود اين است كه كتب و سخنراني‎هاي ايشان داراي چند ويژگي مهم است كه جمع آنها را در آثار انديشمندان ديگر کمتر مي‎توان جست. از جملة اين خصوصيات، انصاف، صراحت و مسئله محوري است.

در برخورد با افكار ديگران هرگز از دايرة انصاف خارج نمي‎شد و در مواردي كه تشخيص مي‎داد نظر مخالفين صحيح است با صراحت اعلام مي‎نمود و عناد و لجاجت نمي‎ورزيد. البته بايد توجه داشت كه استاد با تسلط كامل به علوم اسلامي و ايمان و اعتقاد به مكتب متوجه صحت و سقم نظر مخالفين مي‎شد. صراحت از ديگر ويژگي‎هاي مهم آثار استاد مطهري است. به راحتي مي‎توان نظر صريح ايشان را در موارد متعدد يافت و اين خصوصيتي است كه در زندگي عملي ايشان نيز بارز بوده است و اصلاً اهل مجامله و مداهنه نبود. نكتة ديگر اين كه ايشان از تحقيقات موضوع‎محور برحذر بود. ويژگي آثار ايشان مسأله محوري است، به عنوان مثال يك يا چند مسئله در زمينة روابط اسلام و ايران با توجه به شرايط زمان و اسلام‎زدايي رژيم گذشته براي ايشان اهميت داشت و براي پاسخ به آنها دست به قلم مي‎برد لذا كتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» يك كتاب تاريخي در زمينة بررسي مسائل کم اهميت و پرداختن به هر امري در محدودة تأثير و تأثر فرهنگ اسلامي و ايراني نيست بلكه كتابي هدفدار براي حل مشكل فكري در حيطة تاريخ اسلام و ايران است. همين‎طور در «سيري در سيره ائمه اطهار عليهم‎السلام» و غيره آنجا كه سيره امام صادق (عليه‎السلام) و ائمه ديگر (عليهم‎السلام) را بررسي مي‎كند، سبك علمي استاد بررسي صِرف تاريخي نيست بلكه تحليل وقايع و درس‎آموزي براي امروز است.

در اينجا براي وضوح بيشتر مطلب به يكي از آثار استاد مطهري مي‎پردازيم هر چند اين نوشتار مختصر مجال و جايگاه كافي براي يك بررسي جامع نيست.

بررسي جايگاه يك اثر در مسير پژوهش

همانطور كه خوانندگان محترم مستحضر هستند،‌ پژوهش يك محقق نقطه‎اي از مسير علم و معرفت است، لذا بايد ديد كه پژوهش او در چه جايگاهي قرار دارد و امتيازاتش از تحقيقات گذشته و تأثيرش بر پژوهش‎هاي بعد از وي چيست؟

موضوع براي تحقيق فراوان است اما بررسي علل انتخاب يك موضوع و نوع برخورد يك متفكر هدفمند با آن بسيار اهميت دارد و مي‎تواند ما را با دغدغه‎هاي او آشنا سازد.

ايراد سخنراني و نگارش كتاب در زمينة قيام امام حسين (عليه‎السلام) امر چندان دشواري نيست، هر سال سخنراني‎ها، كتب و مقالات مختلفي در اين زمينه ايراد و نوشته مي‎شود، استاد هم مي‎توانست چنين كند، امّا چرا «حماسه حسينيِ» او با آثار ديگران متفاوت است؟

در يك نگاه كلّي بعد از حادثه و انقلاب حسيني تا امروز، ‌تاريخ شيعه، كتب فراواني در اين زمينه به خود ديده است، مقاتل محمد بن سعد، بلاذري، دينوري، احمد بن اعثم كوفي، خوارزمي و غيره از جمله آثاري هستند كه در اين زمينه نوشته شده‎ و به ثبت وقايع همت گماشته‎اند.

همانطور كه خوانندگان محترم مي‎دانند بعد از حادثة عاشورا، در ابتدا كساني كه در آن حادثه از دو سپاه حق و باطل حضور داشته‎اند آنچه را مشاهده كرده بودند براي ديگران بازگو مي‎نمودند. منقولات ادامه دهندگان راه كربلا يعني امام سجاد (عليه السلام)، حضرت زينب (سلام الله عليه) و ساير اسرا براي تاريخ مانده است و از طرف سپاه عمرسعد هم نقل‎هاي بسياري از حميد بن مسلم در تاريخ ثبت شده است.  حتي خود شمربن‎ذي‎الجوشن (لعنت الله عليه) و ديگران از اعمال خود براي ديگران سخن گفته‎اند.

در چند صد سالة اول ـ اوايل قرن دوم تا حدود قرن ششم ـ مقاتلي كه نوشته شده است مقاتل دسته اول هستند يعني مقاتلي كه با واسطة كمتري حادثه را گزارش مي‎كنند و شيوة نگارش آنها بيشتر نقل است كه الف و ب چنين گفتند و ج در مقابل چنين گفت. به اين ترتيب سعي و تلاش نويسندگان اين كتب مثل مقتل ابي مخنف و دينوري و فتوح البلدان بيان وقايع و اعمال است. در چند صد سالة بعد بخاطر برخي عوامل از جمله حملة مغول و انزواي جامعه و غيره مقاتل به سمت نگارش سوز و گداز عرفاني و اخلاقي و داستاني پيش رفتند. در اين مقطع نويسندگان مقتل سيدالشهدا (عليه السلام) با استفاده از مقاتل دورة قبل، همان وقايع را به صورت داستان و شعر و با تكيه بر سوز و گداز عرفاني و اخلاقي به رشته تحرير درآوردند.

در مقطع بعد يعني از حدود قاجار تا 40 ـ50 سال پيش، تكيه نويسندگان مقتل بيشتر بر سوز و گداز فراوان و به گريه انداختن مردم براي كسب ثواب بيشتر بوده است. مقاتل بسيار زيادي هم در اين دوره نوشته شد مانند بحر البكاء، ‌عين البكاء،‌ بحرالحزن و غيره كه از اسامي آنها هم پيداست كه حال و هواي مقاتل در حزن و اندوه و بكاء بوده است و چون هدف اصلي اين امر بود لذا حفظ امانت اهميت لازم خود را از دست داد و تحريفاتي كه به تاريخ حادثة عاشورا راه يافته بيشتر محصول غفلت در اين دوره است.

از حدود نيم قرن پيش تا به امروز نگاه جديدي به حادثه كربلا با محوريت تعاليم امام خميني (ره) شكل گرفت كه به نظر نگارنده به خوبي مي‎توان اين جريان را مصداق حديث نبوي «رب حامل فقه الي ما هو افقه منه» (يعني چه بسا کسي که مطلبي را به ديگري مي‎رساند که او آگاهتر از نقل‎کننده مطلب است) دانست. در اين مقطع اين سوال مطرح شد كه مراد ائمه اطهار (عليهم‎السلام) از زنده نگاه داشتن ياد حادثة عاشورا چيست؟ آيا صرف گريه‎كردن است؟ اگر صرف گريه‎كردن است كه در دنيا حوادث پرسوز و گداز بسياري رخ داده است كه مي‎توان براي آنها نيز گريست و مجلس گرفت.

پس چرا بر حادثة كربلا اين قدر تاكيد شده است؟ از اينجا استاد مطهري دست به ايراد سخنراني‎هاي خود در زمينة حماسة حسيني زد تا به فلسفة قيام اباعبدالله بپردازد، لذا انگيزة استاد در ورود به مطلب، صِرف اينكه هر سال محرّم تكرار مي‎شود يا اينكه من يك روحاني هستم نبود، بلکه انگيزة ايشان روشن كردن فلسفه قيام و درس‎آموزي براي عصر حاضر بود.

نكتة مهم اين است كه استاد بينش فلسفي را در تحليل تاريخ عاشورا بكار برد و در تحليل حوادث به دنبال يافتن علل و شرايط و جداكردن آنها از يكديگر بود.

اگر در گذشته مقاتل نوشته و خوانده مي‎شد شاهان مستبد هم بر اريكة قدرت تكيه زده بودند و اين عزاداري‎ها براي آنان خطري نداشت، امّا در مقطع جديد باتوجه به تحليل و بررسي فلسفة قيام، اثر آن سقوط رژيم پهلوي بود و از اين جاست كه امر به معروف و نهي از منكر از  يك مسئلة فقهي به يك مسئلة مهم اجتماعي تبديل شد. لذا سوالات فراواني مطرح شد؛ ويژگي‎هاي اشخاص سپاه حق چه بود؟ خصوصيات سپاه کفر و شرک و نفاق چه بود؟ آيا ترس مردم كوفه از حكومت شام و ابن زياد عامل به ميدان آمدنشان بود؟ (از ياد نبريم كه كوفه شهري نظامي است كه توسط خليفة دوم براي كنترل ايران ساخته شد و ساكنان آن جنگاوران و شجاعان عرب بودند. پس كوفيان لااقل مي‎توانستند از ميدان به هر نحوي بگريزند. حتي يتيمان كوفه كه علي (عليه‎السلام) آنها را نوازش مي‎كرد و آنها براي آن حضرت بعد از ضربت خوردن شير آورده بودند در اين شهر بزرگ حضور داشتند).

چه اتفاقي افتاده بود كه تا اين اندازه روحيات مردم عوض شده بود؟ سال قبل از حادثه، سيد‎الشهدا (عليه‎السلام) اصحاب رسول خدا و بزرگان امت را در منا جمع كرد و حجت را بر ايشان تمام نمود و حتي يك نفر هم حضرت را تكذيب نكرد.

آيا طمع به دنيا از عوامل اصلي نبود؟‌ دلبستگي به دنيا از عوامل ذليل شدن روحيه‎هاست. حاكمان ستمگر، اشراف را با پول خريدند و مردم طبقات پايين را با اغفال. چرا عمر سعد بر جنازه‎هاي سپاه كفر نماز خواند؟ عدم درك و عدم شناخت جريانات پشت نقاب نفاق چقدر مؤثر بود؟ اين مسائل احتياج به تحليل دارند و صِرف نقل تاريخ عاشورا نمي‎تواند ما را به اين مقصود برساند. اگر عوامل نفاق، طمع به دنيا، جهل مردم و غيره در اين حادثه نقش مهم داشته باشند، در هر وقت از تاريخ با وجود اين عوامل مي‎توان منتظر فاجعه‎هاي تكان دهنده ديگري در تاريخ اسلام باشيم لذا بايد با جهل جامعة اسلامي، نفاق و ديگر مسائل مبارزه كرد.

در مسائل تربيتي طبق بررسي آيت‎الله شيخ عباس قمي، صاحب منتهي‎آلامال، عمر سعد در حادثه عاشورا 25 سال سن داشت؛‌ شک نيست که در جواني مي‎توان به خدا رسيد و يا مي‎توان به قعر جهنم رفت. عمر سعد فرزند همان فردي است كه به اميرمؤمنان (عليه‎السلام) بي‎ادبي و بي‎حرمتي کرد. پس تاريخ تنها گزارش نيست، درس‎آموز است حتي در مسائل تربيتي.

از جمله حوادث جالب در نهضت حسيني آن است كه عبدالله بن‎عمر با اينكه مي‎دانست يزيد انسان بي‎دين و نالايقي براي خلافت است امّا با اين حال حضرت را از جنگ برحذر مي‎داشت، همين شخص بعداً به جاي دست با پاي حجاج بن يوسف ثقفي بيعت نمود! آنجا كه بايد اينها به عنوان خواص جامعه اسلامي محكم مي‎ايستادند، ايستادگي نكردند و ببينيد بعداً به چه فلاكتي دچار گشتند! بسياري از بزرگان امت به گوشه‎اي خزيدند اما جوانان در نهضت حسيني نقشهاي اساسي برعهده گرفتند (اميري حسين و نعم الامير).

استاد مطهري مخالف عزاداري نبود بلكه بر استمرار و با شكوه‎تر شدن آن تأكيد كامل داشت و به دنبال پالايش آن، مبارزه با تحريف در نقل حوادث كربلا و مؤثرتر كردن عزاداري‎هاي حسيني بود. ايشان محرم هر سال را زمان طلوع مبارزه با ظلم و تبعيض و فساد مي‎دانست.

آنچه از امتيازات كتاب حماسة حسيني ايشان است ورود نگاه كلامي و فلسفي در تحليل تاريخ مي‎باشد. در اين نگاه آنچه مهم است يافتن علل  و معلول، علل معدّه، مبقيه و غيره است. با تمايز علل و شرايط مي‎توان درك كرد كه هرگاه روح اين موارد در برهه‎اي از زمان شكل گيرد معلول هم قطعاً محقق خواهد شد. هر چند ظرف زمان و شكل و شمايل علل عوض شود. بسياري از حوادث و شبهات فكري امروز با تفاوتهايي در گذشته نيز رخ داده است اما ذهن جولانگر و نقّاد و تحليل كنندة استاد است كه هم مي‎تواند به شبهات پاسخ دهد  و راه حل معضلات را ارائه كند و هم مي‎تواند وقوع شبهات و حوادث را پيش بيني نمايد. احسان طبري، نظريه‎پردازي حزب توده در ايران علت اسلام آوردن خود را آثار استاد مطهري معرفي مي‎كند و مي‎گويد هنگامي كه «علل گرايش به ماديگري» استاد منتشر شد ما صداي شكست ماركسيسم را دركل جهان شنيديم و لذا مطالعه آن را براي اعضا ممنوع نموديم. حسين فردوست، دوست صميمي شاه، در خاطرات خود مي‎آورد: هنگامي كه كتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» ‌آقاي مطهري منتشر شد، من باطل شدن تمام تلاشهاي دربار در اسلام‎زدايي ايران را به يكباره مشاهده كردم.

اينها نشانة همين نكته است كه استاد نمي‎خواسته راه هزار بار رفته را دوباره بپيمايد (چنانكه خود در مقدمة داستان راستان بدين امر تصريح مي‎كند). استاد  هر يك از آثار خود را در قالب‎هاي مختلف فقهي يا كلامي‌، فلسفي، تاريخي و غيره معطوف به حل يك مسئله مشكل فكري مي‎كند.

تنوع آثار استاد

آثار استاد مطهري براساس موضوع قابل تقسيم به چند بخش مي‎باشند: اعتقادي و كلامي، سيره معصومين و بزرگان، فقه و حقوق، اجتماعي و سياسي، فلسفه و فلسفه تاريخ، تفسير، اخلاق و عرفان، اقتصاد و متفرقات.

در بخش اعتقادي و كلامي موضوعاتي نظير اصول دين، جهان بيني، ايمان به غيب، فطرت و غيره مورد بررسي قرار مي‎گيرد. كتابهاي عدل الهي، انسان و سرنوشت، علل گرايش به ماديگري،  مقدمه‎اي بر جهان بيني اسلامي، ولاءها و ولايتها، توحيد، نبوت و معاد مربوط به اين دسته هستند.

در بخش سيره معصومين و بزرگان، استاد به تحليل زندگي معصومين (عليهم‎السلام) مي‎پردازد. كتابهاي داستان راستان، سيره نبوي، جاذبه و دافعة علي (عليه‎السلام)، حماسة حسيني و ... در اين بخش قرار مي‎گيرند.

در بخش فقه و حقوق، استاد نگاه فقهي خود را با استدلال در برخي زمينه‎ها از جمله مباحث جهاد، طلاق قضايي، اصل اجتهاد، مسئله حجاب، ربا و غيره ارائه مي‎دهد. كتابهاي نظام حقوق زن در اسلام، مسأله حجاب جهاد و غيره در اين گروه قرار دارند.

در بخش فلسفه، خواننده با بحر عميق و مواجي از تفكر منطقي و مستدل در زمينه خداشناسي، هستي‎شناسي و انسان‎شناسي روبرو مي‎شود. استاد شهيد به دليل علاقة خاص به مسائل فلسفي از همان ايام طلبگي و استعداد خارق العاده‎اي كه در فهم و دريافت و حل معضلات فلسفي داشته است، دشوارترين شبهات را كه از سوي ملحدان و مادي انديشان القاء مي‎شده است با برهاني متقن و بياني شيوا پاسخ داده، نظام استوار فلسفة اسلامي را در مواجهه با مكاتب فكري ديگر فراروي انديشمندان قرار داده است. مهمترين كتابهاي اين بخش عبارتند از:‌ اصول فلسفه و روش رئاليسم،‌ شرح منظومه، درسهاي اسفار، كليات منطق، كليات فلسفه، نقدي بر ماركسيسم.

در بخش تفسير، برخي سوره‎هاي قرآن كريم (بيشتر از جزء 24 تا آخر) تفسير شده است و هم اكنون در قالب كتب آشنايي با قرآن عرضه مي‎گردد.

در بخش اخلاق و عرفان، ‌ديدگاه اخلاقي ـ عرفاني مكتب اسلام به روشني بيان شده است. فلسفه اخلاق، انسان كامل، گفتارهاي معنوي، عرفان حافظ، تعليم و تربيت در اسلام، برخي از كتابهاي اين بخش مي‎باشند.

در بخش اقتصاد، تئوري‎هاي مختلف اقتصادي مورد بررسي قرار گرفته و استاد نيز با توجه به روح عدالتخواهانه اسلام و ارزشهايي همچون كار، توليد و انفاق، ديدگاه خود را در ارتباط با نظام اقتصادي اسلام ارائه نموده است. كتاب نظري به نظام اقتصادي اسلام از مهمترين كتب اين بخش به شمار مي‎آيد.

در بخش متفرقات، موضوعهاي مختلفي به چشم مي‎خورد كه يا در قالب بخشهاي گفته شده نمي‎گنجد و يا به نحوي مبسوط‎تر در جاي خود مورد بررسي قرار گرفته است. خاتميت، پرسشهاي ديني، قرآن و مسئلة تفكر از جمله موضوعهاي اين بخش است.

• معرفي اجمالي برخي از آثار

در اينجا مناسب است برخي از آثار استاد به صورت اجمالي معرفي شوند شايد بنا به احتياج و فراخور شرايط و علاقه، هر يك از ما مطالعه كتابي از ايشان را آغاز كنيم و با انديشه‎هاي اسلامي بيشتر آشنا شويم.

آشنايي با قرآن (1، 2، 3.....)

مجموعة آشنايي با قرآن سلسله مباحث تفسيري استاد شهيد در سالهاي قبل از پيروزي انقلاب اسلامي است كه عمدتاً در بين سالهاي 1350 تا 1357 شمسي انجام شده است. جلد اول اين مجموعه مقدمه و پيش‎درآمدي بر اين سلسله مباحث محسوب مي‎شود كه در آن به مسائلي همچون زبان قرآن، مخاطبهاي قرآن، عقل از ديدگاه قرآن و.... پرداخته شده است. در مجلدات بعدي آياتي از برخي از سوره‎هاي قرآن از جمله حمد، بقره، انفال، توبه، نور و ... انجام شده است. ويژگي ممتاز اين مباحث، توجه به مسائل و موضوعات فكري و اجتماعي روز در حين تفسير آيات قرآني است كه موجب تازگي و زنده بودن اين مباحث گرديده است. ويژگي ديگر بيان روشن و روان آن است.

اخلاق جنسي در اسلام و جهان غرب

اين كتاب مشتمل بر سلسله مقالاتي است كه در حدود سال 1353 به طور مسلسل در مجلة «مكتب اسلام» درج مي‎گرديد. اين اثر استاد نيز همچون ديگر آثار آن شهيد بزرگوار از غناي محتوا و سلامت بيان برخوردار مي‎باشد. برخي از مهمترين موضوعات طرح شده در اين كتاب عبارتند از: اخلاق جنسي و عقايد متفكرين جديد، ارزيابي اصول سيستم  نوين جنسي، سببهاي طغيان و سركشي قواي نفساني، دموكراسي در اخلاق، رشد شخصيت از نظر غريزه جنسي.

انسان كامل

اين كتاب مجموعه‎اي است مشتمل بر متن تنظيم شدة سيزده جلسه سخنراني تحت همين عنوان كه در ماه مبارك رمضان سال 1353 شمسي ايراد شده است. استاد شهيد در اين سلسله سخنرانيها براي آنكه آشكار سازند كه اسلام يك دين جامع است و انسانِ اسلام انساني است چند بعدي كه همه دستورات اين مكتب الهي را به طور هماهنگ به مورد اجرا مي‎گذارد، و براي آنكه جوانان مسلمان را از نگرش يك بعدي به اسلام مصون بدارند اين بحث را مطرح كرده است، كه البته نظر ساير مكاتب درباره انسان كامل از جمله مكتب سوسياليسم، مكتب اگزيستانسياليسم، مكتب عرفان، مكتب عقل و... نيز  مورد نقد و بررسي قرار گرفته است.

پيرامون جمهوري اسلامي

اين كتاب مجموعه‎اي است متشكل از شش بخش، بخش اول عبارت است از يك مصاحبة مطبوعاتي كه در تاريخ 27/1/58 يعني دو هفته قبل از شهادت استاد با ايشان انجام شده است. بخش دوم مقاله‎اي است پيرامون «وظايف حوزه‎هاي علميه» بخش سوم شامل يك مقاله تحت عنوان «نقش بانوان در تاريخ معاصر ايران» و نيز يك سخنراني تحت عنوان «نقش زن در جمهوري اسلامي» مي‎باشد كه هر دو بعد از پيروزي انقلاب اسلامي نگارش و ايراد شده است. بخش چهارم اين كتاب را يك سخنراني تحت عنوان «اهداف روحانيت در مبارزات» تشكيل مي‎دهد كه در آبان 1357 يعني چند ماه قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در دانشگاه صنعتي شريف ايراد شده است.بخش پنجم اين كتاب شامل دو سخنراني دربارة «آزادي عقيده» است كه در پاييز 1348 شمسي در حسينية ارشاد ايراد شده است. بخش ششم نيز يادداشتهايي است پيرامون «اسلام و انقلاب» و مسائل حكومت.

تعليم و تربيت در اسلام

اين كتاب مجموعه‎اي است مشتمل بر كلية سخنرانيهاي موجود از استاد شهيد درباره «تعليم و تربيت اسلامي» كه از دو بخش تشكيل شده است. بخش اول شامل سيزده جلسه سخنراني استاد در جمع دبيران تعليمات ديني است. برخي از اهم موضوعات طرح شده در اين بخش عبارتند از: پرورش عقل، تربيت عقلاني انسان، مسئلة عادت، فعل اخلاقي، كرامت نفس در قرآن و حديث، ريشة الهامات اخلاقي.

بخش دوم شامل بحثهايي است كه در انجمن اسلامي پزشكان در شش جلسه انجام شده است. برخي از عناوين اين بحثها از اين قرار است: پرورش جسم و پرورش استعداد عقلاني، تاريخچة تعقل از نظر مسلمين، عوامل تربيت.

جاذبه و دافعة علي عليه السلام

اين كتاب مجموعه‎اي است از چهار سخنراني كه در روزهاي 18 تا 21 ماه مبارك رمضان سال 1348 در حسينيه ارشاد ايراد شده است و مشتمل است بر يك مقدمه و دو بخش. در مقدمه كلياتي درباره جذب و دفع به طور عموم و جاذبه و دافعه انسانها به طور خاص بحث شده است. در بخش اول، جاذبه علي (ع) ـ كه همواره دلهايي را به سوي خود كشيده و مي‎كشد ـ و فلسفه و فايده و اثر آن، مورد بحث قرار گرفته است. در بخش دوم، دافعة نيرومند آن حضرت كه چگونه عناصر نامطلوب را به سختي طرد مي‎كرد‌، توضيح و تشريح شده است و ثابت گرديده كه علي (ع) شخصيتي دو نيرويي بوده است و هر كس كه بخواهد درمكتب او پرورش يابد بايد داراي دو نيروي جاذبه و دافعه باشد.

جهاد

اين كتاب حاصل چهار جلسه سخنراني استادشهيد است كه در سال 1350 شمسي در مسجد الجواد (تهران) در جمع عمومي وبه طور هفتگي ايراد شده است. بحث كلي كتاب پيرامون مفاد و مضمون آيه 29 از سوره توبه مي‎باشد كه به لزوم نبرد مسلمانان با بعضي از اهل كتاب كه خصوصيات آنها در آية مباركه آمده است تصريح دارد. از جمله مطالبي كه در اين كتاب مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است مي‎توان به اين مطالب اشاره نمود: مطلق يا مقيد بودن جنگ با اهل كتاب، فلسفه و هدف جهاد، تفاوت ميان مشرك و غير مشرك، پيمان با كفار، جنگ دفاعي، حقوق انسانيت، جنگ براي رفع مانع از ايمان و توحيد، مقياس حقوق شخصي و حقوق عمومي،‌آزادي فكر يا آزادي عقيده، جزيه.

حكمتها و اندرزها

اين كتاب مجموعه اي است مشتمل بر مقالاتي كه در سالهاي 1339 تا 1341 هجري شمسي براي يك برنامة عمومي آشنايي با فرهنگ اسلامي و جهت ايراد به صورت گفتار و خطابه به رشته تحرير درآمده است و بيشتر مطالب آن پيرامون راه و رسم زندگي و دستورات اسلام در اين باب است. كتاب مذكور بعد از شهادت استاد به چاپ رسيده است. از نظر مقايسه با ساير آثار مي‎توان گفت از يك سو نظير كتاب بيست گفتار است و از سوي ديگر به كتاب داستان راستان شباهت دارد.

برخي از عناوين مباحث طرح شده در اين كتاب عبارتند از: بردگان و آزادگان، اركان سعادت بشر، ايمان و عمل صالح، خواري معصيت و عزّت طاعت، محاسبة نفس، حق و تكليف، روش سياسي علي(ع)، دشمنان عقل، تقوا و روشن بيني، لزوم همگامي كار و دانش، فقر معنوي.

خدمات متقابل اسلام و ايران

اين كتاب تكميل شده و تفصيل يافتة نُه جلسه سخنراني است كه در ماه محرم و صفر سال 1388 قمري (1346 شمسي) در حسينية ارشاد ايراد شده است. مطالب بحث شده در اين سخنرانيها مجموعاًً در سه بخش: اسلام از نظر مليت ايراني، خدمات اسلام به ايران و خدمات ايران به اسلام تدوين يافته است.

در بخش اول به اين پرسش پاسخ داده شده است كه آيا هيچ گونه تضاد و تناقضي ميان احساسات مذهبي و احساسات ملي ما ايرانيان وجود ندارد يا اينكه اساساً داراي دو نوع احساس متضاد‌ (مذهبي و ملي) مي‎باشيم؟

بخش دوم متكفل پاسخ به پرسش ديگري است و آن اينكه دين اسلام آنگاه كه در چهارده قرن پيش به ايران وارد شد، چه تحولات و دگرگونيهايي در ميهن ما به وجود آورد و آيا اصولاً ورود اسلام به ايران براي اين كشور موهبت بود يا فاجعه؟ فصل «كارنامة اسلام درايران» در واقع نتيجة نهايي مباحث طرح شده در اين بخش است. در اين فصل رهاوردهاي ارزشمند اسلام براي ايران بيان شده است.

در بخش سوم به پرسش ديگري پاسخ داده شده و آن اينكه ايرانيان چه نقشي در راه نشر و بسط تعاليم دين اسلام داشته‎اند و انگيزة ايرانيان در اين خدمات چه بوده است؟

با مطالعة كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران، خواننده به اين نتيجة روشن دست خواهد يافت كه مسائل مشترك اسلام و ايران، هم براي اسلام افتخارآميز است هم براي ايران؛ براي اسلام به عنوان يك دين كه به حكم محتواي غني خود ملتي باهوش و متمدن و صاحب فرهنگ را شيفتة خويش ساخته است، و براي ايران به عنوان يك ملت كه به حكم روح حقيقت‎خواه و بي‎تعصب و فرهنگ‎دوست خود بيش از هر ملت ديگر در برابر حقيقت خضوع كرده و در راهش فداكاري نموده است...

اين كتاب نقش اساسي در مبارزه با سياست رژيم شاه در اسلام‎زدايي از ايران و ترويج ناسيوناليسم ايراني داشته است.

داستان راستان (1 و2)

اين مجموعه دو جلدي شامل 125 داستان برگرفته از كتب حديث و نيز كتب رجال و تواريخ و سير است. قهرمان داستانها غالباً پيشوايان بزرگ دين و يا شخصيتهاي بزرگوار علمي و فقهي مي‎باشند. اين داستانها علاوه بر آنكه عملاً مي‎تواند راهنماي اخلاق و اجتماعي سودمند باشد، معرّف روح تعليمات اسلامي نيز هست و خواننده از اين رهگذر با حقيقت و روح تعليمات اسلامي آشنا مي‎شود.

علل گرايش به ماديگري

آنچه در اين كتاب آمده در حقيقت نقد و بررسي گوشه‌اي از تاريخ عقايد و انديشه‎هاي بشري است. موضوع اصلي بحث اين كتاب، يعني اثبات يا انكار خدا، قطعاً حساس ترين و شورانگيزترين موضوعي است كه از فجر تاريخ تاكنون انديشه‎ها را به خود مشغول داشته است. استاد شهيد در اين كتاب به طرح علل و عوامل گرايش به ماديگري مي‎پردازد و مشخصاً از اين عوامل به عنوان مهمترين آنها نام مي‎برد: نارسايي مفاهيم ديني كليسا، نارسايي مفاهيم فلسفي غرب، نارسايي مفاهيم اجتماعي سياسي، نقص روشهاي تبليغي، نامساعد بودن جوّ اخلاقي و اجتماعي.

در بخش پاياني كتاب چند راه براي مبارزه با گرايش به ماديگري از طرف مؤلف پيشنهاد شده است كه عبارتند از: عرضه داشتن مسائل اجتماعي و سياسي و ابتناء حقوق سياسي و اجتماعي بر مكتب الهي، مبارزه با هرج و مرج تبليغي و اظهار نظر افراد غير متخصص، ‌فراهم كردن محيط مساعد اخلاقي و اجتماعي و هماهنگي آن با مفاهيم متعالي معنوي، بازگردانيدن حماسه به مفاهيم اسلامي.

مسئلة حجاب

اين كتاب در واقع حاصل سلسله بحثها و درسهايي بوده كه توسط استاد شهيد در جلسات انجمن اسلامي پزشكان ايراد شده و متضمن پنج بخش است.

در بخش اول تاريخچة حجاب در قوم يهود، ايران باستان، جاهليت عرب و هند مورد بررسي واقع شده است. در بخش دوم علت پيدا شدن حجاب در ميان اقوام و ملل گوناگون و نظريات متنوع در اين باب (رياضت و رهبانيت، عدم امنيت، استثمار زن، حسادت مرد و...) طرح و نقد شده است. بخش سوم به تبيين فلسفه پوشش در اسلام از ابعاد و جوانب مختلف اختصاص يافته است. در بخش چهارم به ايرادها و اشكالهايي كه بر اصل حجاب و پوشش از سوي مخالفان حجاب گرفته مي‎شود پاسخهاي مستدل و منطقي داده شده است. در بخش پاياني كتاب، اصل حجاب و حدود آن با عنايت به آيات و روايات و سيرة مسلمين، به طور مفصل مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته است. اين كتاب نقش اساسي در خنثي كردن سياست ترويج بي‎حجابي رژيم پهلوي داشته است.

نظام حقوق زن در اسلام

اين كتاب مجموعه مقالاتي است كه استاد شهيد در طي سالهاي 45 و 46 شمسي در مجلة زن روز تحت عنوان زن در حقوق اسلامي نشر داده است. اين مقالات در پاسخ به سلسله مقالاتي نگارش يافت كه در آنها پيشنهادهايي درباره تغيير قوانين مدني مربوط به حقوق خانوادگي ارائه شده و مطالبي بر ضد نصوص مسلّم قرآن عرضه گرديده بود. استاد با پاسخهاي متقن و مستدل خود به اين پيشنهادها در واقع نظام حقوق زن را در مكتب متعالي اسلام طرح و تدوين نمود و‌ مسائلي همچون خواستگاري، ازدواج موقت،‌ زن و استقلال اقتصادي، اسلام و تجدد زدگي، مقام زن در قرآن و مسائل متنوع ديگري را مورد بحث و تحقيق عالمانه قرار داد.

بررسي اجمالي نهضتهاي اسلامي در صد‌ ساله اخير

اين كتاب در دو بخش تنظيم شده است. در بخش اول ضمن مروري گذرا بر جنبشهاي اصلاح‎طلبانة صد سالة اخير، واژه «اصلاح» در فرهنگ اسلامي و مفهوم درست اصلاح‎طلبي در اين فرهنگ انسان‎ساز مورد بررسي قرار گرفته است.

در بخش دوم كتاب، نهضت اسلامي ايران به طور مشخص هدف تحقيق و تتبع قرار گرفته، ماهيت،‌ هدف، رهبري و بالاخره آفات اين نهضت به تفصيل بررسي گرديده است. از جمله آفات نهضت به اين عوامل اشاره شده است: نفوذ انديشه‎هاي بيگانه، تجددگرايي افراطي، ناتمام گذاشتن نهضت، رخنة فرصت‎طلبان، ابهام طرحهاي آينده، كم‎شدن خلوص.
اين كتاب مقارن با آغاز دورة آخر نهضت اسلامي در سال 1356 نگارش يافت.

جملاتي قصار از استاد شهيد مطهري

موافق ميل‌رفتار كردن، غير از مطابق مصلحت رفتار كردن است. پدر و مادر محبت عميق و عاقلانه و منطقي‎شان نمي‎تواند محدود باشد به خواست فرزند و زمان حال، بلکه آينده را هم بايد در نظر بگيرند. (تعليم و تربيت در اسلام، ص 356)

مرد هيچگونه تسلط اقتصادي و حق بهره‎برداري از نيرو و كار زن ندارد. (مجموعه آثار، ج 9، ص 220)

اسلام نه مي‎گويد كه زن از خانه بيرون نرود و نه مي‎گويد حق تحصيل علم و دانش ندارد، بلكه علم و دانش را فريضة مشترك زن و مرد دانسته است و نه فعاليت اقتصادي خاصي را براي زن تحريم مي‎كند... آنچه موجب فلج كردن نيروي اجتماع است آلوده كردن محيط كار به لذت‎جويي‎هاي شهواني است. (مجموعه آثار، ج 19، ص 440 )

در اسلام پدر زن حق ندارد مهر را مال خود بداند، هر چند هدف و منظورش اين باشد كه آن را صرف و خرج دختر كند. اين خود دختر است كه اختيار آن مال را دارد كه به هر نحو بخواهد مصرف كند. در روايات اسلامي تصريح شده كه اين گونه مهر قرار دادن در دورة اسلامي روا نيست. (مجموعه آثار، ج 19، ص 205)

خاصيت حقيقت همين است كه شك و تشكيك به روشن شدن آن كمك مي‎كند. (مجموعه آثار،  ج19، ص61 )

كودك كاملاً بايد آگاه باشد كه تشويق يا تهديدي كه مي‎شود براي چيست. (تعليم و تربيت در اسلام ، ص 61)

هيچ ديني مانند اسلام با عقل پيوند نزديك نداشته است و براي او حق قائل نشده است. (مجموعه آثار، ج3، ص 190 )

فرقة شيعه مولود يك بينش مخصوص و اهميت دادن به اصول اسلامي است نه به افراد و اشخاص. قهراً شيعيان اوليه مردمي منتقد و بت شكن بار آمدند... (مجموعه آثار، ج 16، ص 309)

جامعه‎اي كه در آن ميان افراد عواطف و همدردي نباشد جامعة ايماني نيست. (بيست گفتار، ص 119)

فلسفة انفاق در اسلام صرفاً سير كردن شكم گرسنگان نيست، بلكه فلسفة انفاق «انسان‎سازي» است يعني شخصي كه مي‎تواند داشته باشد نبايد بگويد قانع هستم و به يك لقمه نان اكتفا كند  بلكه  بايد به دست ‎آورد و با بخشيدن مال، خود را تكميل كند. (آشنايي با قرآن، ج 1 و 2، ص136)

اسلام به عبادت شكل داده و به شكل نهايت اهميت را داده و در آن شكل نيز يك سلسله برنامه‎هاي تربيتي را در لباس عبادت وارد كرده است. (تعليم و تربيت در اسلام ، ص 186)

ما شيعيان بايد اعتراف كنيم كه بيش از ديگران درباره كسي كه افتخار نام پيروي او را داريم ظلم و لااقل كوتاهي كرده‎ايم... بيشتر مساعي ما درباره تنصيصات رسول اكرم (صلي الله عليه و آله) دربارة علي (عليه‎السلام) و سب و شتم كساني است كه اين نصوص را ناديده گرفته‎اند نه دربارة شخصيت عيني مولا علي (عليه‎السلام). (مجموعه آثار ،ج 16،ص 381)

در اسلام تن پروري به مفهوم صحيح كلمه يعني پرورش جسم و تقويت قواي جسم نه تنها مذموم نيست بلكه ممدوح هم هست. تقويت جسم به معناي نيرومند كردن و سالم نگاه داشتن جسم است كه در اسلام به آن دعوت شده است. (تعليم و تربيت در اسلام، ص 65)

سر موفقيت مسلمين در قدرت روحي و معنويتشان است نه شوكتهاي مادي. (آشنايي با قرآن، جلد 3، ص 108)

جامعه اسلامي دشمن ناهمواريها و تبعيض‎هاست و پيامبر (صلي الله عليه و آله) عنايت زيادي به نفي پستي و بلندي‎هاي بي‎جا داشت. (بيست گفتار، ص 140)

روش علي (عليه‎السلام) به‎وضوح به ما مي‎آموزد كه تغيير رژيم سياسي و تغيير و تعويض پست‎ها و برداشتن افراد ناصالح و گذاشتن افراد صالح به جاي آنها بدون دست زدن به بنيادهاي اجتماع از نظر نظامات اقتصادي و عدالت اجتماعي فايده‎اي ندارد و اثربخش نخواهد بود. به علي (عليه السلام) مي‎گفتند قانون كه عطف بماسبق نمي‎كند شما هر كاري مي‎خواهيد بكنيد، بكنيد ولي از امروز به بعد. علي (عليه السلام) در جواب همه اين به‎اصطلاح نصيحت‎ها مي‎فرمود: نخير، قانون الهي عطف بماسبق مي‎کند. وقتي بر من ثابت است حق اين است و باطل آن، ولو سالها از روي آن گذشته فرقي نمي‎كند، من بايد حق را به موضع اصليش برگردانم. (پيرامون انقلاب اسلامي ،ص 148)

اگر جامعه متعادل و موزن نباشد و سازمان اجتماعي و مقررات اجتماعي و حقوق اجتماعي موزون نباشد، اخلاق شخصي و فردي نيز موزون نخواهد ماند. (بيست گفتار، ص 106)

انقلاب اسلامي به شرطي تداوم پيدا خواهد كرد كه قطعاً و حتماً در مسير عدالت خواهي براي هميشه ادامه بدهد. دولت‎هاي آينده بايد واقعاً و عملاً در مسير عدالت اسلامي گام بردارند، براي پركردن شكاف طبقاتي اقدام كنند و تبعيض را واقعاً از ميان بردارند. (پيرامون انقلاب اسلامي، ص 59)

ترس جزو عواملي است كه بايد براي تربيت كودك يا اجتماع از آن استفاده كرد اما نه براي رشد دادن و پرورش استعدادها بلكه براي بازداشتن روح كودك يا روح بزرگسالان از برخي طغيانها. (تعليم و تربيت در اسلام، ص 60)

هر اندازه احمق زياد باشد، بازار نفاق داغ‎تر است. مبارزه با احمق (حماقت) مبارزه با نفاق نيز هست. (مجموعه آثار، ج 16، ص323)

از نظر اسلام، مفاهيم دين هميشه توأم با آزادي بوده است. (مجموعه آثار، ج1، ص 526)

انتظاراتي كه نسل امروز از روحانيت و اسلام دارد، غير از انتظاراتي است كه نسلهاي گذشته داشته‎اند؛ از بعضي انتظارات خام كه بگذريم، اكثريت آنها مشروع و بجاست. (ده گفتار، ص 315)

اسلام استعداد و نبوغ ايرانيان را هم به خودشان نشان داد و هم به جهانيان، و به تعبير ديگر ايراني به وسيلة اسلام خود را كشف كرد و سپس آن را به جهانيان شناسانيد. (مجموعه آثار، ج 14، ص 320)

زنده‎ترين امواج اجتماعي، امواج و جنبشهاي ديني است؛ پيوند اين امواج و اين نهضتها با جوهر حيات و فطرت زندگي از هر چيز ديگر اصيل‎تر است. (سيري در سيرة نبوي، ص 24)

وقت آن است كه غرب مانند همه زمانهاي ديگر با همه تقدمي كه در علوم و صنايع دارد، فلسفة زندگي را از شرق بياموزد. (اخلاق جنسي، ص28)

در ميان عوامل فساد اخلاق و تضعيف روحيه و در ميان عواملي كه در زندگي ايجاد بدبختي و ناتواني مي‎كنند، چيزي به اندازه تنعّم و نازپروردگي مؤثر نيست. (بيست گفتار، ص 193)

آتش روشن كردن شعار آتش‎پرستان است. از روي آتش پريدن در چهارشنبه آخر سال بوي كفر مي‎دهد. اسلام براي مبارزه كردن با اينها آمده. اسلام دين اذان و دين لااله‌الا‌الله است. (پانزده گفتار، ص212)

غلط‎ترين فكر اين است كه ما همه اصلاحات جزئي و كلي را از مصلح و ظهور غيبي بخواهيم. (يادداشتهاي استاد مطهري ، ج1، ص169)

زماني مردم گرايشهاي ديني خود را جدا از علم جستجو مي‎كردند؛ همچنان كه بيماري عمده دنياي جديد اين است كه عده‎اي در جستجوي علم منهاي دين‎اند. (مجموعه آثار ، ج3، ص312)

بايد فلسفة قيام حسيني و فلسفة عزاداريها به طور مكرر بر منابر گفته شود و همان اثر و منظور كه امامان معصوم توصيه مي‎كردند و پديد آمدن كميت‎ها و دعبل‎ها حاصل آن بود، محقق شود.   (ده گفتار، ص 263)

اسلام تنها به موجب اين كه عقيده واحدي ايجاد كرد باعث اتحاد مردم نشد، بلكه علاوه بر آن، تبعيضات و شكافها و تفاوتها را هم از بين برد. (بيست گفتار، ص 91)

بقا و دوام روحانيت و موجوديت اسلام به اين است كه زعماي دين ابتكار اصلاحات  عميقي كه امروز ضروري تشخيص داده مي‎شود در دست گيرند. (ده گفتار، ص 313)

رسول خدا كار خود را از متن يعني از زير بناي فكري اسلام كه توحيد است شروع كرد، نه از آداب سر سفره نشستن، يعني سر و كارش از ابتدا با محور نظام اجتماعي فاسد آن روز بود. (يادداشتهاي استاد مطهري، ج9، ص 19)

روزي كه مردم سرنوشت محتوم عمل خودشان را پيدا مي‎كنند و دچار نكبت و بدبختي مي‎شوند، قرآن آن روز را روز نحس مي‎داند؛ آن روز، ديگر نه چهارشنبه است، نه سيزده. (پانزده گفتار، ص 167)

 مديريت صحيح از ضعيفترين ملتهاي دنيا قويترين ملتها را مي‎سازد، آنچنان كه رسول اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) كرد و اين معجزة رهبري بود. (مجموعه آثار، ج4، ص 324 )

هر كس به هر اندازه از اجتماع طلبكار است و اجتماع را در برابر خود موظف مي‎داند، به همان نسبت مديون اجتماع است؛ حق و تكليف دوش به دوش يكديگرند.             (حكمتها و اندرزها، ص114 )
ما عادت كرده‎ايم كه با حمل به فساد كردن كارهاي ديگران، پرده بر كوتاهي‎ها و تقصيرهاي خود بكشيم.     (ده گفتار، ص 188)
ايجاد بانك غير ربوي براي ضرورتهاي اقتصادي امروز عملي است.
       (مسئلة ربا و بانك، ص 120)
وقتي بنابراين شد كه رشته‎هاي تخصصي علمي تقسيم شود ، زنان بايد رشته‎هايي را بخوانند كه با ذوق و استعداد خود آنها و احتياجات جامعه وفق دهد.         (ده گفتار، ص 184)
مردان حقيقت خود مي‎ميرند، اما مكتب و عشقي كه برمي‎انگيزند با گذشت قرون تابنده‎تر مي‎شود.          (جاذبه و دافعة علي عليه‎السلام، ص 30)
 اگر در جامعه‎اي عدالت اجتماعي برقرار نباشد، پاية معنويت متزلزل خواهد بود.           (آيندة انقلاب اسلامي ايران، ص 179)
هر علمي كه به حال مسلمين مفيد باشد و گرهي از كار آنان باز كند، آن علم فريضة ديني و علم ديني است. (ده گفتار، ص179)

بزرگترين هديه‎اي كه يك رهبر به ملتش مي‎تواند بدهدايمان به خود است، يعني آن ملت را به خودش مؤمن و معتقد كند كه زير بار استبداد و استعمار نرود. (پيرامون انقلاب اسلامي، ص 139)

مكتب واقع‎بين و واقع‎گراي اسلام، اقتصاد را زيربنا نمي‎داند، اما نقش اساسي آن را نيز ناديده نمي‎گيرد. (ده گفتار، ص 309)