پوپك «ويژنان» كه در ادبيات كردها به نام «كلشير خدايله» معروف است،‌ (معادل فارسي‌اش اگر با مسماء باشد، يعني «خروس زيبا يا خروس باوقار خدايي») داراي انواعي است:

1-نوع تقريباً‌ سفيد آن با اندام متوسط كه خطوط سياهي بال‌هاي آن را زينت داده و تاجي كه بر سر دارد ليمويي تند است.

 دمش نيز همين رنگ با خطوط سياه افقي است. پراكنش اين گونه در گيلانغرب نيز ديده مي‌شود. (بسيار به‌ندرت).

 2- قسم ديگر اين مرغ ، خاكي رنگ با خطوط سفيد راه راه كه تاج و دم و سينه‌اش نيز به همين فرم مي‌باشد.

 3- گونه سوم اين پرنده چابك، خاكستري رنگ با خطوط سفيد و بور است كه تاجش يا يكسر سياه، يا خاكستري و يا سفيد و سياه است

 4- نوع ديگرش كه داراي جثه بزرگتري است، به رنگ گندمي مات است، داراي پرهاي مخملي است، تاجي كه بر سر دارد يا يك سر گندمي است يا گندمي با خطوط سفيد يا سياه يا خاكستري روشن است و زيباييش زماني مضاعف مي‌شود كه اين تاج را به عقب و جلو مي‌برد.

به علت وجودگندم‌زارهاي منطقه بيشتر از دانه‌هاي گندم تغذيه مي‌كند. آوايي كه از خود به اجرا مي‌گذارد، كش‌دار، زير و چون منطقه كوهستاني است، طنين‌انداز مي‌شود.

 آنقدر چالاك پوي است كه در يك جا قرار ندارد و مدام به اين سو و آن سو مي‌رود. بيشترين مطالعه‌اي كه روي اين گونه كمياب فراموش شده كه از ذخاير حيات وحش ملي نيز قلمداد مي‌شود، داشته‌ام، اين است كه موقع عصر غالباً به تكاپو مي‌افتد، در كوه، ‌بين درختچه‌هاي منطقه و خيلي به‌ندرت در كشتزارها لانه مي‌سازد.

 از بچه‌هايش در آشيانه مراقبت‌ به عمل مي‌آورد. مرزي بين فصول نمي‌شناسد و بسيار بومي منطقه است. در هر جايي كه فرود آيد سعي مي‌كند بالاي بلندي‌ باشد و اين بلندي حتي شامل يك كلوخ نيز مي‌شود.

به دقت سر را به هر سو مي‌چرخاند و كاملاً‌ مراقب اطرافش است، حتي موقع بر چيدن دانه. انقراض پوپك ويژنان كه تا اين حد كم شده به زمان جنگ تحميلي بازمي‌گردد كه به دليل نزديكي مأمنش به كشور عراق و سر وصداي ماشين‌هاي جنگي دشمن و نيروهاي خودي كه تا امروز نيز تخليه نشده است، آلايندگي منطقه با انواعي از مهمات از قبيل كشت مين، گلوله‌هاي خمپاره، توپ، نارنجك و... كه گاه گاهي قربانياني را نيز توسط اين ميراث به جاي مانده از جنگ تحميلي شاهد هستيم، از اين پس نيز با عدم حمايت سازمان محيط زيست و گروههاي سبز، بايد شمارش معكوس نابودي اين نسل شكوهمند را شاهد باشيم.

 علاوه بر روند منقرض شدن اين گونه نادر جانوري به خاطر سهل‌انگاري و عدم توجه نهادها و ارگانهاي ذيربط،‌نسل گونه‌هاي ديگر حيات وحش منطقه نيز در معرض تهديد قرار گرفته است كه از آن جمله‌اند:

 1-كبك بزرگ جثه كه دشمنش  زيبايي افسون‌كننده‌اش است ضمن اين كه آوازه آواز سحرانگيزش بر تمام دلربايي‌هاش مي‌چربد و با ابزارهاي مختلف از قبيل دام، اسلحه شكاري و تحديد قلمرو زيستي‌اش در ورطه نابودي افتاده است.

 2- پرنده‌اي چست و چابك و رنگارنگ به‌نام «پور» كه در گويش كردي  «گناسر» اطلاق مي‌شود،  سرنوشتي بسيار بدتر از كبك دارد، دشمن جانش آن طور كه مي‌گويند، گوشت لذيذي است كه با آن به شهرت رسيده است.

 3- دنبال كردن بي‌رويه انواع گله‌هاي قوچ، كل، آهو، بز وحشي و... هم در مرزهاي شرقي عراق و هم در مرزهاي غربي ايران و تنگ‌تر كردن حلقه اين محاصره در حائلي به اسم «ويژنان» باعث نابودي اين وحوش شده است.

4- بازگشت بلبل خرمايي به منطقه كه نيازمند عزم جدي محيط زيست است و نبايد منقرض شود.

 5- به حال گرازهايي بايد زار زد كه از ترس موجود دو پا ترجيح مي‌دهند به دنبال آب و غذا نگردند و همان به كه در آشيانه خود بميرند.

6- تخريب آشيانه لك‌لك‌هاي باشكوه كه فقط در بلندي مي‌توانند به حيات خود ادامه دهند و برق گرفتگي آنها به علت لانه‌سازي در رأس تيرهاي برق منطقه كه آن هم حمايت محيط زيست را مي‌طلبد. 7

- شكار پرندگان مهاجر، قو، مرغابي، غاز و ...

 8- صيد خرگوش‌هاي سفيد و نقره‌اي.

 9- وجود تنها چند قلاده پلنگ، گرگ و ... كه واپسين فريادي است به گوش محيط زيست، اگر شنوا باشد.

 در خاتمه، راهكارهايي براي بقاء زيست گونه‌هاي جانوري منطقه پيشنهاد مي‌كنم:

 1- كار فرهنگي يا فرهنگ‌سازي و در صورت لزوم برپايي كلاس‌هاي توجيهي در اين راستا.

 2- تقويت  N.G.O هاي اكوتوريسم، زيست محيطي و ... از لحاظ توان و بنيه مالي و پشتوانه يا بازوي پررنگ حمايت دولتي

 3- نظارت مؤثر و مداوم بر ذخاير و منابع طبيعي 4- تكثيرگونه‌هاي حيات وحش منطقه، ترويج كلاس هاي تئوري.

شهرام قلي‌پور
عضو تشكل زيست محيطي زاگرس گيلانغرب