آيينها- محمد سرابی:
از سالهاي 77-76 و با ورود لوازم آتشبازي چيني يكي از آيينهاي باستاني ايران كه ميرفت خاموش شود روشن شد. آن هم با صداي انفجار.
در مدت چند سال اين رسم تبديل به آشوب و بعد از آن كشمكش ميان پليس و برخي جوانان شد، سرانجام پليس پس از چند سال تجربه در سالهاي 84-83 موفق شد جمعيت را متفرق كند و مانع تجمع در خيابانها شود ولي صداهاي ناهنجاري كه از اول اسفندماه در گوشه و كنار شهر شنيده ميشود اعلام ميكند كه چهارشنبه سوري هنوز مهار نشده است و ميتواند بازهم تبديل به «چهارشنبه سوزي» شود.
فردين عليخواه، پژوهشگر و مدرس دانشگاه در پژوهشي با نام « آسيبشناسي اجراي مراسم چهارشنبهسوري» ابعاد مختلف اين پديده را ارزيابي كرده است. اين پژوهش نتيجه گفتوگو با حدود 1000جوان از نقاط مختلف در شهر تهران و مشاهده رفتار آنها در شب چهارشنبه سوري است.
وي كه پيش از اين تحقيقاتي در زمينه مصرف موسيقي در ميان جوانان، نظارت اجتماعي و نقش رسانهها و همينطور مسئله ماهوارهها در ايران را به انجام رسانده است اعتقاد دارد اجراي چهارشنبه سوري در شكل فعلي برآمده از هيجانات نهفته جوانان است.
- چرا چهارشنبه سوري دوباره پررنگ شده است، آن هم در حالي كه ديگر رسوم در حال تضعيف و نابودي هستند؟
مسئله اين است كه چهارشنبه سوري نوعي سنت قديمي بوده است ولي هم اكنون به دليل برخي تغيير شكلها و تقليلگرايي صورت گرفته و در آن به نظر نگران كننده و تهديدكننده نظم اجتماعي است وگرنه براساس پژوهشهاي ما چيزي در حدود چهار پنجم جوانان ميپذيرند كه اين مراسم نوعي سنت قديمي است. تقليلگرايي يعني يك پديده ضعيف شده باشد ولي چهارشنبه سوري الان بسيار گسترده شده است.
اگر چهارشنبه سوري فعلي را با چهارشنبه سوري گذشتهها مقايسه كنيم متوجه خواهيم شد كه باوجود ديدگاه ظاهري اين سنت نحيف شده است. چهارشنبه سوري كه نسلهاي قبلي از ما تجربه ميكردند خيلي متنوعتر و گستردهتر بود، بخشهاي مختلف چهارشنبه سوري كه به نوعي مقدمه نوروز به شمار ميرفت يكي از همان مراسمهايي بود كه در پاسخ سؤال اول گفتم و هنوز هم ميتوان گوشههايي از اين سنتها را احيا كرد.
- ما سنتي داشتيم كه ناگهان به صورت يك پديده نگران كننده و مخل نظم عمومي درآمد. چطور اين اتفاق افتاد؟
چند عامل در اين رشد ناگهاني نقش داشتند يكي ورود لوازم آتشبازي جديد بود كه ترقهبازي را بسيار زياد كرد ولي اضافه شدن ابزار و وسايل نميتواند به تنهايي چنين تاثيري بگذارد و احتياج به زمينههاي ديگري دارد. عامل بعدي شبكههاي ماهوارهاي بودند. گردانندگان اين شبكهها بعضا به دنبال آن بودند كه از چهارشنبه سوري نوعي سوءاستفاده سياسي هم بكنند و آن را مثلا يك نوع اعتراض مردمي جلوه دهند ولي در واقع عوامل فرهنگي ديگري باعث وضعيت فعلي شدند.
- مد چهارشنبه سوري از كجا شروع شد؟
از شمال شهر. اما الان كه پليس جنوب شهر بيشتر درگير آشوب است.
الان بله ولي توجه كنيد كه در جامعه ما هميشه كفشهاي مربوط به شادي و تفريح از قشر مرفه شروع ميشود. به طور كلي مردم چگونه شاد بودن را از طبقه مرفه شهر تقليد ميكنند. ديگران از آنها الگو ميگيرند و چون هيجان انباشته شده دارند بهتدريج در ميان تمام طبقهها پذيرفته ميشود و همهجا را ميگيرد.
ما به اين حركات رفتار تودهاي و رفتار جمعي در انبوه خلق ميگوييم. يعني تابعيت از موج حاكم بر جمع. نوعي رفتار جمعي كه در اينگونه موقعيتها شكل ميگيرد و تابع فكر و هدايت يك فرد مشخص نيست.
- يعني كسي براي شب چهارشنبهسوري برنامهريزي نميكند؟
تحقيقات ما نشان ميدهد اين برنامهريزي فقط در حد خريد و جمعآوري مواد محترقه است و كمتر از نصف جوانان بر سر ترقه انداختن با هم مسابقه ميدهند و حدود يك پنجم صرفاً تماشا و تشويق ميكنند.
- آيا آنها اطلاعي از سنت قديمي چهارشنبهسوري دارند؟
در جامعه شانسي از چند نهاد انتظار ميرود كه اطلاعات و آموزشها را به نسلها انتقال دهند مانند مدرسه، رسانهها و خانواده. نمونههاي مطالعه شده از مسئولان مدرسه آموخته بودند كه ممكن است در چهارشنبهسوري بهدليل خرابكاري بازداشت شوند.
ر كتابهاي درسي هم چيزي در مورد چهارشنبهسوري نخوانده بودند. از نماد بعدي يعني رسانههاي جمعي مانند تلويزيون فقط سر و صورت سوخته و آتش گرفته جوانان ديگر را ديده بودند. در خانواده از افراد مسن چيزي درباره سنتهاي قديمي نشنيده بودند ولي والدين به آنها گفته بودند كه اگر دستگير شويد ما براي آزاد كردنتان كاري نميكنيم. اين هم از نهاد سوم.
- پس جوانها و نوجوانها ارتباط زيادي با سنتها نداشتهاند؟
بيشتر آنها چيزي درمورد آواز «زردي من از تو سرخي تو از من» را نميدانستند كمتر از نصف آنها در خانواده درمورد چهارشنبهسوري صحبت كرده بودند و همين صحبتها با موضوع مواد محترقه بود. چهار پنجم خانوادهها با ايجاد سر و صدا مخالف بودند و به اعضا اجازه توليد صداي ناهنجار در محيط خانواده را نميدادند.
- راهحل منطقي براي رفع خطرات چهارشنبهسوري چيست؟
توزيع مواد آتشبازي غيرخطرناك و اجراي برنامههاي شاد محلي كه جايگزين رفتارهاي آسيبرسان شود را پيشنهاد كردند.
- يعني دولت به آتشبازي كمك كند؟
بله در كشورهاي توسعه يافته هيجان جوانان را حذف نميكنند بلكه در مواردي سعي دارند بهطور تصنعي زمينههايي ايجاد كنند تا هيجانات انباشته نشود. مراسم آب پاشيدن و گوجهپرت كردن و... يا سرگرميهاي ديگري كه از طرف دولتها و يا سازمانهاي مردمي بزرگ ايجاد ميشود براي تخليه مديريت شده انرژي جوانها است تا از هيجانات عمومي و خرابكاري خودداري شود ولي متأسفانه ما سياستهايي اتخاذ ميكنيم كه همين رسمهاي موجود هم به تدريج كمرنگ شود.
- در نبود چنين رسم و سنتهايي آيا مسأله حل خواهد شد؟
خير، رسمهاي جديد جاي آنها را ميگيرند. الان با توجه به پديده جهاني شدن و ابزارهاي رسانهاي آن رفتارها و عادات در ميان جوامع قبلي سريع منتقل ميشود. مثلاً بين جوانان ايراني نياز به موعودي براي هديه دادن بين دوستان وجود داشت. از آغاز دهه هفتاد جامعه ايران تمايل به پديدههايي دارد كه ميزان شادي را بيشتر كند و اگر آنها را پيدا نكند نمونه مشابهي را از خارج وارد ميكند و يا حتي ميسازد پس بهتر است از آيينهاي خودمان حمايت كنيم.
- يعني بايد از چهارشنبهسوري حمايت كنيم؟
بله. چون اگر آن را حذف كنيم بلافاصله عناصر بيگانه جاي آن را ميگيرند. در مقابل جريان جهاني شدن، كشورها مواضع مختلفي گرفتند. يك گروه ديواري دور خودشان كشيدند تا عناصر وارد نشوند كه نتيجهاي نداشت.
- ولي افراد زيادي هستند كه اين جوانها را مجرم ميدانند.
من فكر ميكنم نبايد به اينسادگي در مورد افراد قضاوت كرد. در مورد يك پديده فرهنگي اجتماعي نتيجهگيري حقوقي مشكل است. همين الان هم در مورد بسياري از پديدههاي اجتماعي ميان مديران فرهنگي كشور اختلافنظر وجود دارد.
من ميتوانم بگويم عمده جوانهايي كه در شب چهارشنبهسوري به خيابان ميآيند با انگيزه خرابكاري نيامدهاند. آنها به دنبال اين هستند كه در يك فضاي عمومي هيجانات شادطلبانه خود را بروز دهند. ميشود گفت نياز به شادي و نياز به هيجان را نميتوان از جوانان حذف كرد.
