اين استان از شمال به استان كردستان، از جنوب به استان‌هاي لرستان و ايلام، از شرق به استان همدان و از غرب به كشور عراق محدود شده است.

استان كرمانشاه در سال 1375 داراي11 شهرستان، 19 شهر، 24 بخش، 83 دهستان و 2793 آبادي داراي سكنه بوده است. شهر كرمانشاه مركز استان كرمانشاه مي‌باشد و شهرستان‌هايي اين استان عبارتند از: اسلام‌آباد غرب، پاوه، جوانرود، سرپل ذهاب، سنقر، صحنه، قصر شيرين، كرمانشاه، كنگاوور، گيلان‌غرب و هريس.

استان كرمانشاه ناحيه‌اي كوهستاني است كه بين فلات ايران و جلگه بين‌النهرين قرار گرفته و سراسر آن را قله‌ها و ارتفاعات سلسه كوه‌هاي زاگرس پوشانده‌اند و در محدوده اين استان به صورت مجموعه‌اي از رشته‌كوههاي موازي پديدار گشته كه دشتهاي مرتفع كوهستاني درميان آنها شكل گرفته و بستر گذرگاه‌هاي مهم زاگرس را به وجود آورده است. قدمت سكونت در محدوده استان فعلي كرمانشاه به هزاره قبل از ميلاد مي‌رسد در

آثار سارگن- شاه اكد- كه از سال 2048 تا 2030 قبل از ميلاد بر جنوب بين النهرين فرمان رانده، از مردم زاگرس به عنوان ( آريزان ياغي) ياد شده است. به استناد كتيبه‌هاي بابل، آشور و عيلام ساكنان دامنه‌هاي زاگرس طوايفي به نام‌هاي لولوبي، گوتي، مانايي، فايري، آموا و پارسوآ بوده‌اند. در خصوص اصلو نژاد اين طوايف، نظرات متضادي ابراز شده است، طوايف آمادا و پارسوآ آريايي، و طوايف گوتي و كاسي نيز به احتمال زياد آريايي ثبت شده‌اند ولي محققان در آ‎ريايي بودن لولوبي‌ها و مانايي‌ها ترديد دارند.

شهرستان كرمانشاه

كرمانشاه يكي از باستاني ترين شهرهاي ايران است كه گفته مي‌شود توسط طهمورث ديو بند- پادشاه افسانه‌اي پيشداديان- ساخته شده است. برخي از مورخين بناي آن را به بهرام پادشاه ساساني نسبت مي‌دهند. كرمانشاه در زمان قباد اول و انوشيروان ساساني به اوج عظمت خود رسيد. در قرن چهارم يكي از مورخان اسلامي از كرمانشاه به عنوان شهري زيبا در ميان اشجار و آبهاي روان ياد كرده است.

در اوايل حكومت شاه اسماعيل صفوي سلطان مراد آق قويونلر با 70 هزار نفر كرمانشاه و همدان را اشغال كرد. صفويه براي جلوگيري از تجاوز احتمالي امپراطوري عثماني اين اين شهر را مورد توجه قرار داد. در زمان شيخ عليخان زنگنه صدر‌اعظم صفوي، به آباداني و رونق كرمانشاه افزوده شد ولي در دوره افشاريه مورد هجوم عثماني‌ها قرار گرفت. اما نادر شاه ،عثماني‌ها را عقب راند ولي در اواخر زندگي نادر شاه، كرمانشاه با محاصره و تاراج عثماني‌ها مواجه شد و دستخوش آشوب فراواني گرديد.

در سال 1267 هجري قمري امام‌قلي ميرزا از طرف ناصرالدين شاه به سرحدات كرمانشاه منصوب شد و مدت 25 سال در اين شهر حكومت كرد و در همين دوره بناهايي را احداث و به يادگار گذاشت. اين شهر در جنبش مشروطه سهمي به سزا داشت و در جنگ جهاني اول و دوم به تصرف قواي بيگانه در آمد و پس از پايان جنگ تخليه شد. همچنين اين شهر در جنگ تحميلي عراق عليه ايران، خسارات زيادي ديد.

مراكز ديدني و تاريخي

• مقبره مولانا
• شهر باستاني كامبادنه
• كاروانسراي ماهيدشت [آشنايي با كاروانسرا هاي ايران]
• نقوش طاق بستان
• رتفاعات پررو
• چال آباد
• هوجير
• سر آب نيلوفر
• غار پراو
• غار آسنگران
• غار تايله نو
• غار رتيل
• مسجد جامع كرمانشاه [آشنايي با مساجد ايران]
• مسجد حاج شهباز خان
• مسجد دولتشاه
• مسجد شاهزاده
• مسجد عمادالدوله
• تكيه معاون الملك

شهرستان اسلام آباد غرب

نام اسلام آباد غرب نخست (مندلي) بود. بعد حمله عرب‌ها، يكي از سرداران عرب به عمران و آبادي آن پرداخت و به مرور زمان به شهر ( هارون آباد) معروف شد. در سال 1309 هجري شمسي نام شهر به شاه‌آباد غرب تغيير يافت. بعد از انقلاب اسلامي در سال 57، نام اين شهرستان به اسلام آباد غرب تغيير داده شد. اين شهر در روزگار صفويه به ويژه در زمان شاه عباس رونق يافت و كاروانسراهايي براي اقامت تجار، مسافران و زايران عتبات عاليات احداث شد. بعضي از بخش‌هاي اين شهرستان سابقه تاريخي دارند:

• بخش ماهيدشت: اين بخش در دوره اشكانيان ( نيستاه)‌ معروف بود و به دليل آب و هوا و مراتع خوب، محل پرورش اسب جنگاوران اشكاني بوده است. در زمان صفويه اين ناحيه ماهيدشت ناميده شد و كاروانسراي شاه عباسي در آن بنا نهاده شد.
  
• بخش كرند: اين بخش در دامنه كوهستان واقع شده و آب و هواي معتدلي دارد. بخش كرند در دوران داريوش هخامنشي از لحاظ داشتن مورخان، صنعتگران و آهنگران باذوق، معروف بوده است.

مراكز ديدني و تاريخي

• طاق گرا
• كاروانسراي‌اسلام آباد غرب
• كوه نوا
• مسجد ريجاب
• مقبره ابودجاجه

شهرستان پاوه (اورامانات)

نام پاوه را به پاوه، سردار يزد گرد سوم ( آخرين شاهنشاه ساسانيان) منسوب مي‌دانند كه جهت جلب حمايت كردها روانه اين منطقه گرديد و مورد احترام اهالي قرار گرفت. بعدها به خاطر تجليل از آن سردار، اين ناحيه را پاوه ناميدند كه در كتابهاي عربي ( فاوج) آمده است.

ظاهراً در محلي نزديك پاوه كه اكنون ( جنگاه) گفته مي‌شود مردم پاوه با سعدوقاص جنگيده‌اند. همچنين‌معني كلمه اورمانات از اورتن ( اورامان) نام يكي از سروده‌هاي دين زرتشتيان- گرفته شده است.

مراكز ديدني و تاريخي

• غارآهكي كلهرود
• مسجد جامع پاوه

جوانرود همان محلي است كه حمدالله مستوفي در نزهه القلوب از آن به عنوان (الا ني)‌ نام برده است. مستوفي از الا ني يا جوانرود امروز به عنوان قصبه‌اي معتبر با هواي خوش، آبهاي روان، شكارگاه‌هاي خوب و ناحيه‌اي با محصولات غلات نام برده است. در دوره شاه طهماسب صفوي جوانرود بيش از صد قريه داشته است و در اطراف آن قله‌هايي وجود داشته است. اين شهر در دوره افشاريه و تا اواخر دوره زنديه مورد توجه خاص حكمرانان بوده است. حكومت جوانرود بعد از سال 1320 به يكي از بيك زادگان رستم بيك جاف واگذار شده بود. اين شهر در حال حاضر بسيار آباد و توسعه يافته است و طبيعت و فضايي زيبا دارد كه غار كاوات را يكي از مراكز ديدني آن مي‌باشد.

شهرسستان سر پل‌ذهاب

سر پل ذهاب در نزديكي ويرانه‌هاي شهر قديمي حلوان بنا شده و قلعه مخروبه‌اي نيز در نزديكي آن قرار دارد. سر پل ذهاب به عنوان دژ و پايگاه مرزي ايران بود كه در زمان حمله عرب‌ها به ايران از بين رفته و آثاري از پايه‌هاي آجري آن به جا مانده است. در كتب تاريخي از اين ناحيه به عنوان دژ و پايگاه مرزي ايران بود كه در زمان حمله عرب‌ها به ايران از بين رفته و آثاري از پايه‌هاي آجري آن به جا مانده است.

در كتب تاريخي از اين ناحيه به عنوان ( زهاو) مركز ايالت حلوان نام برده شده است. كلمه ذهاب در لغت به معني ( آب مقطر، خوب و همچنين به معني چشمه و منبع آب) آمده است. ظاهراً به علت چشمه سارها و سراب‌هاي فراوان، اين شهر به ذهاب مشهور شده است. نام ديگر اين ناحيه ( سرپل) است كه از نام پلي برروي  رودخانه الوند در 12 كيلومتري ذهاب اخذ شده است. اين پل در سال 1345 هجري‌شمسي تخريب شده است.

مراكز ديدني و تاريخي

• كاروانسراي سرپل ذهاب
• دكان داوود
• نقش آتوباني‌ني
• چشمه آب گرم تنگ آب حمام

شهرستان سنقر و كليايي

سنقر در لغت فارسي به معني (پرنده) شكاري است. از قدمت ديرينه اين شهر اطلاعات روشني در دست نيست ولي در دوره سلجوقيان، اميران سنقر به نام (آقاسنقر) معروف بوده‌اند.

گفته مي‌شود كه شهر سنقر در ابتدا يك اردوگاه مغولي بود كه بعدها به شهر تبديل شده است. در زمان فتحعلي شاه قاجار فرزند وي فتح‌الله ميرزا به حكومت سنقر گماشته شد.

سپس اين ناحيه با نواحي كنگاور، ملاير و تويسركاني يكي شده يكي شه و تحت حكمفرمايي شاهزاده شيخعلي ميرزا ( پسر فتحعلي شاه) قرار گرفت. در زمان ناصرالدين شاه سنقر و كليايي ضميمه اسد آباد شد. در حال حاضر شهرستان سنقر و كليايي از نواحي جالب توجه و زيباي استان كرمانشاه است كه در جلگه هموار و زيبايي واقع شده و اطراف آن را رودخانه، سبزه زار، باغات و بيشه زار فرا گرفته است و قله‌هاي كوه‌هاي آن تا اواخر تابستان از برف زمستاني مي‌درخشد.

مراكز ديدني و تاريخي

• گور دخمه دربند
• قلعه بزه رود[آشنايي با قلعه هاي ايران]

شهرستان صحنه

شهرستان صحنه يكي ديگر از بخش‌هاي شهرستان كرمانشاه بود كه در سال‌هاي اخير به شهرستان مستقلي تبديل شده است. محدوده اين شهرستان نيز از نواحي قديمي و تاريخي استان كرمانشاه است و آثار و بقاياي ادوار گذشته در آن به جا مانده‌اند.

مراكز ديدني و تاريخي

• مقبره صخره‌اي كيكاووس
• قه لا هجير
• قلعه مروان
• پل خسروي
• پل آجري ميان راهان[آشنايي با پل هاي ايران]
• پل نوژي وران
• امامزاده عباسعلي
• امامزاده محمود
• امامزاده سيد جلال الدين
• زيارتگاه شوق علي

شهرستان قصر شيرين

قصر شيرين از شهرهاي بسيار قديمي ايران مي باشد. بناي اين شهر به خسرو پرويز ساساني منسوب است، اين شهر در عصر هخامنشيان نيز آباد بوده است. در اطراف شهر فعلي، ويرانه‌هاي قصر شيرين كهنه باقي مانده كه گفته مي‌شود در زمان سلطنت خسرو پرويز، باغي وسيع با قصرهاي دلپذير و فرح انگيز بود و قصر زمستاني محبوبه او شيرين نيز درآن قرارداشته است.

افسانه معروف شيرين و فرهاد از نام اين شهر اخذ شده است. پس از حمله عرب‌ها، قصر شيرين ويران گشت وتا سال 1270 هجري قمري مانند قصبه كوچكي باقي ماند. در جنگ جهاني اول، قصر شيرين مرز سربازان دولت‌هاي آلمان و عثمانها از يك طرف و روسيه و انگلستان از طرف ديگر بود. اين شهر هم اكنون گسترش يافته و به شهري بزرگ و جذاب تبديل شده است.

مراكز ديدني و تاريخي

• عمارت خسروي
• كاخ هوش كوري
• آتشكده چهار قاپي

شهرستان كنگاور

كنگاور يكي از شهرهاي قديمي ايران است كه قدمت آن به دوره ساساني مي‌رسد. بعد از شكست ايران، عرب‌ها نام آن را قصرالصوص ناميدند. كنگاور به دليل همجواري با معبد باستاني آناهيتا، اهميت ويژه‌اي داشته است. اين شهر تا زمان ساسانيان آباد بود، ولي پس از غلبه عرب‌ها ويران شده است. در حال حاضر آثار قلعه خرابه سنگي معبد آناهيتا در محله گچ كن آن باقي مانده است.

در اين شهر، خسرو پرويز بر روي صفحه‌اي، بناي ستون داري از گچ و آجر ساخته بود. ياقوت حموي در قرن هفتم هجري قمري نوشته است كه ساختمان‌هاي ساسانيان بيست ذرع از سطح زمين بلند تر است. شهر كنگاور به دليل بقاياي كاخ يا معبد آناهيتا شهرت ملي و جهاني دارد.

مراكز ديدني و تاريخي

• معبد آناهيتا
• پل آجري كوچه
• حمام حاج اصغر خان
• حمام حسن خان
• حمام بزرگ
• قلعه ساري اصلان
• چشمه عبدل
• چشمه هندي آباد
• چشمه صيفور
• امامزاده سيد جمال‌الدين
• امامزاده باقر
• مسجد جامع
• مسجد امامزاده كنگاور

شهرستان گيلان غرب

شهرستان گيلان غرب از نواحي قديمي استان كرمانشاه است كه در نوشته‌هاي تاريخي نيز به كرات از آن نامبرده شده است. خرابه‌هاي روستاي گيلان در منتهي‌اليه جنوب جلگه كرمانشاه بر سر راه كرمانشاه به بغداد قرار دارد. اين خرابه‌ها كه به شكل تپه كه به شكل تپه خودنمايي مي‌كنند، احتمالاً بناهايي بوده‌اند كه بنا به ضرورت‌هاي دفاعي و امنيتي ساخته ساخته شده‌اند.

در اين تپه‌ها آجرهاي بزرگ به سبك بابلي و به تعداد زياد پيدا شده كه نشانه‌هايي از قدمت تپه‌ها هستند و احتمالاً آتشكده‌هاي بزرگ مربوط به مغ‌ها بوده‌اند كه در دوره اشكانيان به يكي از خدايان محلي اختصاص داشته است. شهرستان گيلان غرب محل سكونت ايل بزرگ كلهر است و از گذشته‌هاي دور، خوانين كلهر زمستانها در اين منطقه به سر مي‌برند.

شهرستان هرسين

هرسين يكي از نواحي باستاني استان كرمانشاه مي‌باشد. در اين ناحيه آثاري از دوره ساساني از جمله صفحه تراشيده كوه، حوض سنگي،ساعت آبي، طاق سنگي، پلكان سنگي، قلعه و آثاري ديگر باقي مانده است. در دوره قاجاريه نيابت اين محل با امين‌الرعايا و فرزندان او بوده است. اين ناحيه در سال‌هاي اخير به شهرستان تبديل شده است.

مراكز ديدني و تاريخي

• كاخ شاپور
• صفه مادي
• قلعه بيستون
• ناحيه باستاني بيستون
• شهر باستاني چمچال
• كاروانسراي بيستون
• پل خسرو
• نقوش داريوش
• مجسمه هركول
• نقش ولگش
• صفحه تراشيده شده
• شير سنگي
• نقش ميتر يدات اشكاني
• نقش گودرز دوم اشكاني
• فراتاش
• كتيبه وقف نامه شيخ علي خان زنگنه
• پرستشگاه پارتي
• غار تاريخي بيستون