حکمتو فلسفه- آمنه فرخي:
ويتگنشتاين در ايران عنوان يكي ديگر از نشستهاي هفتگي شهركتاب مركزي بود
كه عصر سهشنبه (بيستم آذر) پيرامون انديشههاي فلسفي، ديدگاهها و آثار لودويگ ويتگنشتاين، يكي از فيلسوفان قرن بيستم، برگزار شد.
فيلسوفي كه آثارش در فلسفه زبان و فلسفه تحليلي از جمله قدرتمندترين منابع انديشههاي فلسفي است كه تأثيرات بسيار عميقي را ميان فيلسوفان همعصر و بعد از وي برجاي گذاشته است. نشست لودويگ ويتگنشتاين در ايران كه با حضور دكتر مينو حجت، بابك عباسي و مترجم آثار ويتگنشتاين؛ مالك حسيني پيرامون انديشههاي فلسفي ويتگنشتاين در بستر آثارش به ويژه «درباب يقين»، «كتاب آبي» و «برگهها» برگزار شد، مجموعه آرا و انديشههاي ويتگنشتاين را مورد نقد و بررسي قرار داد.
لودويگ ويتگنشتاين در طول حياتش تنها موفق به نشررساله منطقي – فلسفي خود در سال 1922 شد. ويتگنشتاين معتقد بود كه رسالههايش آخرين راهحل مسائل فلسفي خواهد بود اما پس از پذيرفته شدن اين اثر بهعنوان رساله قابل ارائه براي دريافت دكترايش از دانشگاه كمبريج دوره ديگري از زندگي وي آغاز شد. او از همان سال – 1922- مطالعاتش را براي رد نتايج كتاب «رساله منطقي – فلسفي» آغاز كرد و انديشههايش را در اين زمينه در اثر بعدي خود تحت عنوان پژوهشهاي فلسفي ارائه داد. انتشار اين اثر سالها بعد از مرگ ويتگنشتاين تحسين و تصديق بسياري از انديشمندان و صاحبنظران حوزه فلسفه را به همراه داشت.
به اين ترتيب ويتگنشتاين را ميتوان از جمله فيلسوفاني دانست كه در انديشههاي فلسفي انقلابها ايجاد كرده است. او در رساله فلسفي – منطقي (ويتگنشتاين متقدم) معتقد بود كه مقصود فلسفه، توضيح انديشه است و در اثر ديگر خود؛ يعني پژوهشهاي فلسفي (ويتگنشتاين متاخر) اين ديدگاه را دنبال ميكرد كه فلسفه ابزاري براي غلبه بر سرگرداني بشر از طريق زبان است. در ابتداي اين نشست مالك حسيني مترجم آثار ويتگنشتاين، گزارشي ازشكلگيري توجهات به ويتگنشتاين در ايران قبل و بعد از سال 1370 ارائه كرد و گفت: قبل از سال 70 ، آثاري از ويتگنشتاين توسط شرفالدين خراساني و
منوچهر بزرگمهر ترجمه و رسالههايي توسط دكتر شمسالدين اديب سلطاني و دكتر شاپوراعتماد ارائه شد كه در اين آثار وجه غالب انديشههاي مطرح شده، ديدگاهها و انديشههاي فلسفي ويتگنشتاين متقدم را در بر ميگرفت.
از سال 1370 به بعد مرحله دوم توجهات به ويتگنشتاين و انديشههايش در ايران شكل گرفت. در اين زمان طبيعي بود كه با پايان جنگ و دور شدن از پسلرزههاي آن شاهد تجربههاي جديد، بحثهاي روشنفكري، مناقشات كلامي و... باشيم. البته موازي با اين فضاها تاليف و ترجمه كتاب به ويژه آثار فلسفي اهميت زيادي پيدا كرد و ويتگنشتاين يكي از فلاسفهاي بود كه در آن دوره نه تنها آثارش مورد بحث بود بلكه مجموعه آثاري كه درباره او وجود داشت نيز محل توجه قرار گرفت تا حدي كه در دهه70، 40 عنوان كتاب و بالغ بر 100 مقاله در مورد ويتگنشتاين و مرور آثار او منتشر شد.
حسيني، عضو هيات علمي دانشنامه جهان اسلام، بخش عمده توجهات به ويتگنشتاين را بهدليل انديشههاي او در فلسفه دين دانست و گفت: زماني كه موضوعات معرفتشناختي مطرح شدند، ويتگنشتاين بهعنوان يكي از اسمهاي مطرح در اين حوزه بر سر زبانها بود. هر چند ويتگنشتاين براي برخي از روشنفكران ديني در مناقشات مطرح شده صاحبنظر بود اما در گروه مخالفان روشنفكري ديني مثل پستمدرنها نيز علاقهمنداني داشت.
البته در اين ميان روشنفكران ديگري نيز وجود داشتند كه ديدگاهها و آراي كارل پوپر را بر او ارجح ميدانستند. مسئله اين است كه دليل توجه و اهميت ويتگنشتاين فقط وابسته به اين عوامل نيست. براي برخي، شخصيت فكري ويتگنشتاين حائز اهميت بوده و براي برخي زندگي او، زيرا به واقع جنبههاي آموزندهاي در زندگي وي وجود داشته و البته عدهاي هم به ضرورت برنامههاي دانشگاهي، علاقهمند به بررسي آراء و انديشههاي او بوده و هستند.
حسيني در ادامه بحث، توجه به ويتگنشتاين را در دهه 70 به ويژه سالهاي 71 و 72، انتشار ترجمه رساله منطقي – فلسفي وي توسط دكتر محمود عباديان و بعدتر توسط دكتر اديب سلطاني ميداند و معتقد است بعد از اين جريان دوره ركودي در بررسي و ترجمه آثار ويتگنشتاين وجود داشت كه موجب كامل شدن و جاافتادن ديدگاهها و انديشههاي ويتگنشتاين براي مترجمان و مخاطبانش بوده است.
بعد از اين سالها تا به امروز آثار متعددي از جمله خطابهاي در باب اخلاق، رنگها، درباب يقين، پژوهشهاي فلسفي، درسها و گفتارهايي در باب روانشناسي، زيباييشناسي و باورديني، كتابآبي، كتاب قهوهاي و... توسط مترجمان مورد ترجمه قرار گرفته است.
مترجم كتاب آبي در ادامه صحبتهايش كتاب برگهها را يكي از آثار موفق و خواندني ويتگنشتاين معرفي كرد و گفت: اين كتاب مجموعهاي از يادداشتهاي منتخب ويتگنشتاين است كه توسط خود او انتخاب شده و قطعا داراي ويژگي و ارزش خاصي است.
وي در خاتمه صحبتهايش با قرائت آخرين بند و درواقع يكي از جذابترين بندهاي كتاب برگهها با اين مضمون كه نميتواني حرف زدن خدا با كسي ديگر را بشنوي، مگر آنكه خودت همان كس باشي، گفت: در اين بند و برخي ديگر از بندهاي مطرح شده در اين كتاب انديشههاي ويتگنشتاين در مورد باورهاي ديني را خواهيم ديد كه در كنار ديگر انديشههاي او در مباحث هرمنوتيك و... فوقالعاده جذاب و قابل تامل است.
شاهكليد فهم باور ديني از منظر ويتگنشتاين
در خاتمه اين نشست، بابك عباسي دانشجوي دكتراي فلسفه كه در حال حاضر مشغول ترجمه اثري از ويتگنشتاين تحت عنوان «درسگفتارهايي در باور ديني» است، در باب اهميت كتاب« درباب يقين» براي فهم بهتر اين اثر ويتگنشتاين ميگويد: «درسگفتارهايي در باور ديني» تنها اثر مستقل ويتگنشتاين است كه بسيار مورد استناد و ارجاع قرار ميگيرد.
اين اثر شايد مهمترين منبع و نظريه او در باب دين به شمار ميرود.
اين اثر برخي از جريانهاي معاصر فلسفه را نقل ميكند و شرحي همدلانه بر اين گفتارها مينويسد. قطعا فهم اين درسگفتارها مانند ديگر آراي ويتگنشتاين سخت و دشوار است، اما خوانش و فهم صحيح از كتاب درباب يقين به درك و فهم راحتتر اين اثر كمك قابل ملاحظهاي ميكند. در حقيقت درباب يقين را ميتوان بهعنوان كليد و سرنخي براي گشايش سختيها و دشواري فهم «درسگفتارهايي در باور ديني» بهكار گرفت.
عباسي درسگفتارهايي در باور ديني را مجموعهاي گردآوري شده از يادداشتهاي شاگردان ويتگنشتاين معرفي كرد و افزود: اين مجموعه در حقيقت يادداشتهايي است كه شاگردان ويتگنشتاين از كلاسهاي درس وي در باب زبانشناسي، روانشناسي، زيباييشناسي و... جمعآوري كردهاند. اين درسها حالت گفتوگو دارند و در اين گفتوگوها ويتگنشتاين، شاگردان و مخاطب فرضي او با يكديگر در مورد مباحث مطرح شده به گفتوگو ميپردازند. در اين اثر تنها مسئلهاي كه موجب دشواري درك و فهم موضوعات ميشود، مشخص نبودن روايهاست كه در هر ديالوگ مشخص نيست كداميك از اين اشخاص مطلبي را مطرح ميكند.
وي حلقه مفقوده اين2 اثر؛ «درباب يقين» و «درسگفتارهايي در باور ديني» را با اشاره به بخشي از مقدمه كتاب درسگفتارهايي در باور ديني اينگونه تعبير ميكند: با مطالعه درباب يقين، تصوير ما از باور كامل خواهد شد، چرا كه ويتگنشتاين در هيچيك از آثارش به اندازه اين كتاب در مورد باور، مباحثي اينچنين مفصل را بيان نكرده است. همه تلاش ويتگنشتاين در راستاي روشن كردن سرشت باور ديني است؛ اول از آن جهت كه باور است و دوم از آن جهت كه باور ديني است. او معتقد است وقتي معناي باور مشخص شود، معني باور ديني نيز نمايان ميشود. او در درسگفتارهايي در باور ديني مدام از روز جزا، حيات پس از مرگ و... صحبت ميكند؛ اما تصوير اجمالي از باور و چگونگي و چيستي آن را در كتاب در باب يقين به تحرير درميآورد.
وي در ادامه صحبتهايش گفت: باورهاي ديني را با هيچكدام از ابزارهاي پيرامونمان نميتوان تجربه كرد. پس نميتوان همانطور كه با باورهاي ديگر برخورد ميشود با باور ديني مواجه شد. به همين جهت ويتگنشتاين قصد دارد تفسير تازهاي از باورهاي ديني ارائه دهد. از نظر او مفهوم باور ديني يا ايمان در بازي زباني ديني يا گفتمان ديني، جايگاه باور يقيني در گفتمانهاي فلسفي است.
