اقتصادجهان- عميد نمازيخواه:
در گزارش توسعه انساني سال 2008-2007 سازمان ملل، ايران با كسب امتياز 759/0، در ميان 177 كشور، در جايگاه 94 ايستاده است.
همچنين در شاخص فقر، ايران با كسب امتياز 9/12، رتبه سيام را در بين 108 كشور در حال توسعه كسب كرده است.
شاخص توسعه انساني يكي از شاخصهاي مهم هر كشوري است كه ميتوان با مقايسه آن با كشورهاي ديگر به نتايج جالبي مانند ميزان اميد به زندگي افراد جامعه، كيفيت زندگي، تسهيلات آموزشي، ميزان سطح خريد، بحرانها و مخاطرات مربوط به سلامت، وضعيت مردم نسبت به خط فقر استاندارد و.... دست يافت.
به همين دليل، جايگاه 94 براي ايران اصلا خوشحالكننده نيست. اگر به جدول آماري و كشورهاي بالايي و پاييني ايران نگاه كنيد متوجه وضعيت نامناسب ايران ميشويد.
2 كشور قبل از ما به ترتيب در رتبههاي 92 و 93، فيجي و سنت وينسنت و در پايين ما به ترتيب پاراگوئه، گرجستان و سيرالئون قرار دارند. اگرچه چندي پيش يكي از مسئولان برجسته دولتي، با اشاره به 2 جريان حق و باطل در نظام بينالمللي ادعا كرد جريان باطل، شاخصهاي علمي مربوط به جوامع جهان سوم را براساس چارچوبهاي نظام غربي و سلطهگري تنظيم ميكند تا شاخصهاي پيشرفت در كشورهاي در حال توسعه همانند ايران، مخدوش شده و با هزينههاي بالا جلوه كند.
البته دردمندي ما هم ميتواند همين مسئله باشد. اگر اين جايگاه واقعي ايران نيست، آيا ما خودمان در ايران سازماني داريم كه چنين آماري را ارائه داده و نشان دهد كه آمارهاي سازمانهاي بينالمللي صحت ندارند و به صورت هدفمند منتشر ميشوند و تنها قصدشان خراب كردن تلاشهاي ما در جهت توسعه است؟ اگر چنين آماري در دست نداشته باشيم كه نميتوانيم براي آنها توجيه علمي بياوريم.
توسعه انساني در برابر توليد ناخالص داخلي
بدون شك يكي از جذابترين گزارشهاي سازمان ملل گزارش شاخص توسعه انساني (HDI) است كه از سال 1990 تاكنون هر ساله اين گزارش را كه مبتني بر چندين شاخص مهم زندگي انسانهاست، ارائه ميدهد.
ارزيابي شاخص توسعه انساني كار بسيار سختي است و احتياج به حجم عظيمي از اطلاعات و دادههايي دارد كه كارشناسان امور بايد آنها را به دست آورده و پس از آن به تحليل و مقايسه اطلاعات بپردازند.
حال تصور كنيد كه چنين ارزيابي ميان تمامي كشورهاي دنيا انجام گيرد. مسلماً ارزيابي و
رتبه بندي كشورها بر اساس شاخصهاي تعريف شده جهاني است و همانگونه كه در جدول رتبه بندي مشاهده ميكنيد، رتبه بنديها به حد مطلوبي به واقعيت نزديك است.
شاخص توسعه انساني در واقع يك شاخص 3 بعدي است و بر اساس 3 شاخص ديگر به دست ميآيد كه عبارتند از:
شاخص ميزان اميد به زندگي، ميزان سواد و تحصيلات (كه بر اساس ميزان سواد افراد بالغ جامعه و همچنين وضعيت استخدام آنها، در دورانهاي مختلف تحصيلاتي مانند راهنمايي، دبيرستان و دانشگاه اندازه گيري ميشود) و همچنين نسبت يك زندگي استاندارد (اين شاخص بر اساس شاخص برابري قدرت خريد PPP (درآمد) محاسبه ميشود).
البته شاخصهايي چون وضعيت حقوق بشر، آزاديهاي سياسي يا سوبسيدهاي دولتي در محاسبه شاخص توسعه انساني دخيل نيست. دليل بسيار واضحي هم دارد. به دست آوردن شاخصهايي مانند ميزان آزادي سياسي يا احترام به حقوق بشر بسيار مشكل است و نميتوان به آمارهاي صحيح و دقيقي دست پيدا كرد. به همين دليل از محاسبه اين شاخصها در توسعه انساني چشم پوشي ميشود.
يكي از شاخصهاي بسيار مهمي كه به صورت جداگانه محاسبه ميشود شاخصي به نام توليد ناخالص داخلي يا GDP است كه آن هم از معيارهاي اساسي هر كشوري محسوب ميشود.
توليد ناخالص داخلي را اينگونه به دست ميآورند:
GDPم= ميزان مصرف+ (صادرات – واردات) + ميزان سرمايهگذاري + هزينههاي دولت
سپس براي به دست آوردن ميزان سرانه، شاخص توليد ناخالص داخلي را تقسيم بر جمعيت هر كشور ميكنند.
با توجه به آمارگيريهاي انجام شده و با مقايسه مقادير شاخص توليد ناخالص د اخلي و توسعه انساني سالهاي 2005 و 2007، كارشناسان معتقدند كه شاخص توسعه انساني (HDI) بسيار دقيقتر و با كيفيت بيشتري وضعيت زندگي جوامع مختلف را نسبت به شاخص توليد ناخالص داخلي (GDP) نشان ميدهد و مسائلي مانند رفاه افراد، موقعيتها و شانسهاي زندگي را نمايان ميسازد.
همانگونه كه در نمودار شماره يك ميبينيد در مقايسه ايران و آلباني با وجود اينكه شاخص توليد ناخالص ايران بسيار بيشتر از كشور آلباني است ولي ايران در شاخص توسعه انساني پايينتر از آلباني قرار دارد، پس به وضوح ميتوان ديد كه اين 2شاخص با يكديگر متفاوتند و نميتوان از يكي از آنها به يك نتيجه كلي رسيد.
از دهه 1970 ميلادي تمامي كشورها بهدنبال بالا بردن شاخص توسعه انسانيشان بودند و همانگونه كه در نمودار شماره 2 ميبينيد در بيشتر اوقات، نمودار در حال افزايش است. چند نكته جالب در اين نمودار وجود دارد.
همانطور كه مي بينيد اگر به وضعيت ايران در سالهاي 1975 تا 1985 نگاه كنيد متوجه ميشويد هيچ افزايشي در سالهايجنگ تحميلي و پيروزي انقلاب اسلامي رخ نداده است و همچنين اگر به وضعيت آفريقاي صحرا بنگريد متوجه افت ناگهاني در سال 1980 ميشويد كه اين افت هم بهدليل كاهش چشمگير اميد به زندگي در آن كشورها رخ داده است (در آن سالها بود كه بيماري ايدز در آفريقا قربانيان زيادي گرفت).
شاخص فقر
شاخص فقر هم يكي ديگر از مواردي است كه در گزارش توسعه انساني سازمان ملل ديده ميشود. كارشناسان پس از بررسي شاخص توسعه انساني با به دست آوردن ميزان درآمد نسبي هر فرد ميتوانند خط فقر استانداردي را تعريف كنند و افرادي كه از آستانه اين درآمد كمتر دريافت ميكنند، در زير خط فقر قرار ميگيرند.
ايران با كسب امتياز 9/12، رتبه سيام را در بين 108 كشور در حال توسعه كسب كرده است كه باز هم جايگاه بسيار بدي براي كشور غني اي چون ايران است. شاخص فقر انساني به سلامت زندگي افراد بيشتر توجه دارد.
بهعنوان مثال درصدي از جامعه را مشخص ميكند كه اميد به زندگي پس از 40 سالگي ندارند يا وضعيت سوءتغذيه افراد و وضعيت تسهيلات آموزشي و دسترسي به تسهيلات شهري مانند آب آشاميدني و... را در هر جامعه روشن ميسازد. حال با تمام اين اوصاف بهنظر شما جايگاه 94 براي ايران مطلوب است؟
|
سرانه توليد ناخالص داخلي
(برابري قدرت خريد به دلار)
GDP per capita
($اPPP US) |
نسبت زنان
در حال تحصيل
به تعداد زنان بين 7 تا 22 سال
Combined
primary,
secondary
and tertiary
gross enrolment (%)ratio |
ميزان سواد افراد به درصد
(افراد 15 سال به بالا)
Adult literacy rate
(% اages 15 and older) |
اميد به زندگي در لحظه تولد
(به سال)
Life expectancy at birth
(Years) |
شاخص توسعه انساني
HDI value |
|
1
لوكزامبورگ
(228.60) |
1
استراليا
(113.0) |
1
گرجستان
(100.0) |
1
ژاپن
(82.3) |
1
ايسلند
(968.0) |
|
69
جمهوري
دومينيكن
(217/8) |
89
سنت كيتس و نويز
(73.1) |
80
گابون
(84.0) |
95
گرجستان
(70.7) |
92
فيجي
(762.0) |
|
70
تونگا
(177/8) |
90
كاستاريكا
(73.0) |
81
عربستان سعودي
(82.9) |
96
مراكش
(70.4) |
93
سنت وينسنت
(761.0) |
|
71
جمهوري اسلامي ايران
(968.7) |
91
جمهوري
اسلامي ايران
(72.8) |
82
جمهوري اسلامي ايران
(82.4) |
97
جمهوري
اسلامي ايران
(70.2) |
94
جمهوري اسلامي ايران
(759.0) |
|
72
بلاروس
(918.7) |
92
گابون
(72.4) |
83
آفريقاي جنوبي
(82.4) |
98
سنت كيتس و نويز
(70.0) |
95
پاراگوئه
(755.0) |
|
73
گينه استوايي
(874.7) |
93
تيمور
(72.0) |
84
لسوتو
(82.2) |
99
گواتمالا
(69.7) |
96
گرجستان
(754.0) |
|
174
مالاوي
(667) |
172
نيجر
(22.7) |
139
بوركينافاسو
(23.6) |
177
زامبيا
(40.5) |
177
سيرالئون
(336.0) |
مقايسه ايران با برترين كشورهاي توسعه انساني و 2كشور بالايي و پاييني ايران در گروه بندي توسعه انساني سازمان ملل - رقم قبل از هر كشور (كه داخل پرانتز نيست) رتبه در گروه را نشان ميدهد.
