بيماری- دكتر سهيل صالحي:
كمخوني ناشي از فقر آهن، علايم متنوع و عجيب و غريبي دارد.
محققان ايتاليايي به تازگي دريافتهاند كه فقر آهن ميتواند عامل بروز سرفههاي مزمن در زنان باشد. اهميت اين كشف در اين است كه سرفه تا به امروز بهعنوان يكي از نشانههاي بيماري فقر آهن شناخته نميشد و پزشكان معمولا سرفه مزمن را نشانه مشكلاتي مانند آسم، برگشت اسيد معده به مري و مصرف دخانيات ميدانستند.
دكتر كاترينا بوكا و همكارانش در دانشگاه تورين، با تحقيقي كه روي 16 زن گرفتار سرفه مزمن كه هيچ بيماري ديگري جز فقر آهن نداشتند انجام دادند، به اين نتيجه رسيدند كه درمان با مكملهاي آهن به جاي مصرف داروهاي ضدسرفه ميتواند باعث بهبودي اين خانمها شود.
دكتر بوكا ميگويد: از آنجا كه كه آهن در سامانه ايمني بدن براي توليد پروتئينهاي كنترلكننده التهاب نقش تنظيمي مهمي دارد بنابراين كمبود آهن ميتواند بدن را آماده ابتلا به عفونت و التهاب به ويژه در نواحي بالايي دستگاه تنفسي كرده و در نتيجه فرد را با مشكل سرفههاي مداوم و طولاني مدت روبهرو كند. جالب اينجاست كه بدانيم هم سرفه مزمن و هم فقر آهن در خانمها شايعتر است.
نقش اصلي آهن در بدن شركت درساخت گلبول قرمز خون است كه وظيفه عمده آن حملونقل اكسيژن از ريه به بافتهاي بدن است. درصورتيكه ذخاير آهن بدن ما به هر دليلي دچار كمبود شود ساخت گلبول قرمز مختل شده و باعث ايجاد كم خوني ميشود. آهن علاوه بر خونسازي در ساختمان عضلات و برخي از آنزيمهاي مهم بدن نيز نقش دارد و بنابراين كمبود آن ميتواند باعث تأخير در رشد بدني بهويژه رشد مغزي شود و شخص را مستعد عفونت كند.
كمبود آهن چه علايمي دارد؟
اگر كم خوني خفيف باشد يا به صورت تدريجي ايجاد شود بدن ما خود را با آن سازگار ميكند، بنابراين ممكن است علامتي نداشته باشد. اما با شدت يافتن كم خوني علايم نيز آشكار ميشوند. خستگي و احساس ضعف از اولين علايم كم خوني است.
فرد كم خون با كوچكترين فعاليت بدني خسته ميشود. به همين دليل معمولا از انجام اين قبيل كارها طفره ميرود و باكم كردن كارهايش به نوعي خودش را با بيماري هماهنگ ميكند. اين افراد معمولا تا مدتها به پزشك مراجعه نميكنند و براي خستگي خود توجيههاي مختلفي ميآورند.
اگر ظاهر رنگ پريده داريد، دست و پايتان زود به خواب ميرود يا گزگز ميكند، اگر نميتوانيد براي مطالعه يا انجام كاري تمركز كنيد و اگر به سردردهاي گاه و بيگاه يا سياهي رفتن چشمها دچار ميشويد، باز هم بايد شك كنيد كه مبادا كمخون شده باشيد.
افراد كم خون ممكن است تحريك پذير بوده و زود عصباني شوند يا حالت بيتفاوتي داشته باشند. اين تغييرات رفتاري در بچههاي كم خون بيشتر ديده ميشود و به همين دليل پدران و مادراني كه با رفتارهاي ناپسند بچهها روبهرو ميشوند قبل از نصيحت و تنبيه به اين فكر بيفتند كه شايد كودكي كم خون دارند!
در بچهها فقر آهن ميتواند باعث تأخير رشد نيز بشود و در موارد شديدتر ضايعات هميشگي بر جاي بگذارد. اين كودكان معمولا ضريب هوشي پايين ترازحد طبيعي داشته و بهدليل كاهش قدرت يادگيري دچار افت تحصيلي ميشوند. پس اگر كودكي درس نخوان داريد باز هم به كم خوني شك كنيد!
همچنين با شدت يافتن كم خوني فقر آهن، زبان بدون پرز و ملتهب شده و زخمهايي در گوشه لب و دهان ايجاد ميشود، ناخنها طرد و شكننده شده و ممكن است حالت قاشقي پيدا كنند. برخي از افراد مبتلا به كم خوني فقر آهن شديد گرايش به خوردن مواد عجيبي نظير خاك، يخ، نشاسته و برنج خام دارند كه به آن «پيكا» يا «هرزه خواري» ميگويند. در نهايت فقر آهن شديد ممكن است منجر به تنگي نفس واضح شده و علايم نارسايي قلبي ايجاد كند.
كم خوني فقر آهن ميتواند علايم گوارشي هم ايجاد كند. بياشتهايي، سوء هاضمه، آروغ زدن، اسهال و يبوست و حتي اشكال در بلع غذا ممكن است به خاطر فقر آهن باشد.
چطور فقر آهن ميگيريم؟
آهن ريز مغذي مهمي است كه بايد از طريق غذا به بدن برسد. بنابراين سر راستترين علت فقر آهن، ناكافي بودن ميزان آهن مواد غذايي ماست. گوشت قرمز، گوشت پرندگان، ماهي و ديگر اجزاء گوشتي مانند جگر و قلوه از مهمترين غذاهاي داراي آهن هستند. اگر گياه خوار هستيد يا به هر دليل ديگري گوشت كم مصرف ميكنيد در معرض ابتلا به فقر آهن قرار داريد. زرده تخممرغ، سبزيهاي سبز برگي مانند اسفناج، گل كلم، سويا، حبوباتي نظير عدس و لوبيا، كشمش، خرما، گردو، پسته، بادام و ميوهايي نظير زرد آلو از ديگر غذاهاي آهن دارهستند.
سبزيها و ميوههاي ذكر شده اگر چه از مقدار آهن قابل قبولي برخوردار هستند اما آهن آنها به صورتي است كه به خوبي در رودهها جذب نميشود. از آنجا كه گوشت ميتواند جذب آهن مواد غذايي غيراز خود را نيز افزايش دهد به همين دليل متخصصين تغذيه توصيه ميكنند كه كدبانوهاي خانه سبزيها و سويا را به همراه يك تكه كوچك گوشت يا بال مرغ طبخ نمايند. ويتامين ث ميتواند جذب آهن را زياد كند به همين دليل مصرف خربزه، فلفل سبز، گوجه فرنگي و ميوههايي نظيرپرتقال، ليمو و ديگرمركبات همراه غذا توصيه ميشود.
بايد توجه كرد كه مصرف چاي، قهوه و شكلات جذب آهن را به شدت كاهش ميدهد. بنابراين بهتر است تا حدود 2 ساعت قبل و بعد از غذا از مصرف آنها خودداري كنيم. بيماريهاي رودهاي مانند اسهال و سوء جذب و داروهايي مانند رانيتيدين و تتراسيكلين هم بهدليل اختلالي كه در جذب آهن ايجاد ميكنند ميتوانند باعث كم خوني فقر آهن شوند.
بنابراين اگر خداي ناكرده فردي هستيد كه عادت به مصرف خودسرانه دارو داريد و بالاتراز آن تجويز خودسرانه هم ميكنيد آگاه باشيد كه ممكن است باعث چنان عواقبي براي خود و ديگران شويد كه فكرش را هم نميكرديد.
علت ديگر كم خوني فقر آهن افزايش نياز بدن به آهن در سنين رشد و بارداري است. شير مادر تا 6-4 ماهگي ميتواند نياز شيرخوار به آهن را تأمين كند اما پس از اين زمان و با شروع تغذيه كمكي بايد قطره آهن هم شروع شده و تا پايان 2 سالگي ادامه يابد.كودكان شير مادرخواري كه قطره آهن را دريافت نميكنند يا به نحو مناسب به آنها خورانده نميشود و همچنين نوزادان نارس در معرض فقر آهن هستند.
تغذيه با شير گاو نيز ميتواند باعث دفع خون از دستگاه گوارش شير خوار شده و فقر آهن ايجاد كند به همين دليل مصرف شير گاو در اطفال زير يكسال ممنوع است.كودكاني كه با شير خشك تغذيه ميشوند نيز بسته به ميزان آهن شيرخشك و ميزان جذب آن در معرض اين بيماري قرار دارند.
در كودكان پيش دبستاني و نوجوانان افزايش سرعت رشد، بياشتهايي ناشي از تغييرات خلق و خو و مصرف مواد كم ارزش غذايي پايين مانند پفك، چيپس و شكلات ميتواند باعث فقر آهن شود.
عامل مهم ديگري كه ميتوان آن را ذكركرد، اتلاف آهن موجود در بدن از راه خونريزي است. خانمها بهدليل خونريزي عادت ماهانه پيوسته در معرض تهديد فقر آهن هستند. اگر تغييرات فيزيولوژيك زمان حاملگي و خونريزي حين زايمان را هم به آن اضافه كنيد بايد باعث شود كه بهعنوان يك خانم بيشتر مراقب خود باشيد.
خونريزي از دستگاه گوارش نيز مهم است. حتي خونريزيهاي مخفي ناشي از زخم معده يا خونريزيهاي كم و مرتب از بواصير ميتواند فقر آهن ايجاد كند پس آنها را جدي بگيريد. اگر شما يك مرد بالغ هستيد مطمئن باشيد كه نسبت به خانمها و بچهها احتمال كمتري دارد كه فقر آهن بگيريد اما اگر مبتلا شديد قبل از هر چيز خونريزي دستگاه گوارش ميتواند علت آن باشد.
چه بايد كرد؟
درصورت شك به كم خوني پزشكان به كمك برخي آزمونهاي آزمايشگاهي تشخيص را قطعي ميكنند. درمان اصلي كم خوني فقر آهن مصرف مكملهاي دارويي آهن به ويژه شكل خوراكي آن است. درصورتيكه شما به كم خوني فقر آهن مبتلا شده ايد، رژيم غذايي غني از آهن به تنهايي براي درمان كافي نيست و بايد حتما از دارو نيز استفاده نماييد.
داروها به صورت قرص، كپسول و شربت وجود دارند و براي جذب بيشترآهن بهتر است اين داروها را با معده خالي و به همراه يك ليوان آب پرتقال مصرف كنيد. مكملهاي آهن عوارض جانبي نيز ممكن است داشته باشند. تيره شدن رنگ مدفوع از جمله اين عوارض است كه ضرري ندارد. برخي علايم ديگر مانند تهوع را ميتوان با افزايش تدريجي مقدار دارو و تغييرشكل دارو برطرف نمود.
اما آخرين نكته اينكه فقر آهن شايعترين و مهمترين نوع كمبود ريز مغذيها در جهان است كه همه كشورها از دارا و ندار را درگير كرده است. طبق آمار سازمان بهداشت جهاني بيش از يك سوم جمعيت دنيا، نيمي از خانمهاي باردار، 20 درصد زنان سنين باروري و 40 درصد كودكان شير خوار به فقر آهن مبتلا هستند.
آمارها در كشور ما نيز كم و بيش مشابه است. اگر فردي از خانواده شما به سرماخوردگي مبتلا باشد چقدر مراقبت ميكنيد تا خودتان مبتلا نشويد؟ آمارها ميگويند كه از هر 3 نفر يك نفر به فقر آهن مبتلا است كه بيماري بسيار جدي تري نسبت به سرماخوردگي است!
