حيوانات- دكتر اسماعيل كهرم:
كوسهها به چه دردي ميخورند؟ مردم وقتي اينجور سؤالها را مطرح ميكنند كه از دست موجودي عصباني و كلافه هستند.
مثلاً در يك روز گرم تابستان، وقتي مگسها و يا پشهها در فضاي بسته يا باز به شما اجازه نميدهند كه استراحت كنيد ناخودآگاه اين سؤال در ذهن خيليها فرم ميگيرد كه راستي فايده مگس چيست؟ و يا پشهها به چه درد ميخورند.
اگر دقت كنيد در اين گونه سؤالها انسان محور است. او ميخواهد بداند كه مثلاً مگس يا پشه به چه درد او ميخورند؟ پاسخ به اين سؤالها اولاً آسان نيست و ثانياً هميشه اين پاسخها يكسان نيستند. مثلاً اگر دانشجويي سركلاس بپرسد كه: كوسهها به چه درد ميخورند پاسخ نياز به صغري و كبريچيني دارد ولي اگر مادري كه فرزند خود را در اثر حمله كوسه از دست داده، در قبال سؤال پر از درد او چه داريد كه بگوييد؟
سواحل كاليفرنيا هميشه به خاطر موجهاي مرتفع و پر انرژي محل دلخواه موجسواران بوده. هر روز صبح انواع وسايل با بادبان و بيبادبان كه براي سوار شدن به موجها ابداع شدهاند به آب انداخته ميشوند و موجسواران در دفعات متعدد از دريا به ساحل ميآيند و مجدداً باز ميگردند آن روز هم ساحل مملو از موجسواران بود. با رضا، رفيق زمان دارالفنون در ساحل «سانديهگو» قدم ميزديم.
سالها است كه رضا در آمريكا طبابت ميكند. ناگهان آرامش ساحل به هم خورد. مردم ساحل تماماً در يك نقطه جمع شدند. مردم فرياد زدند حمله كوسه. رضا به طرف تجمع جمعيت رفت و خود را به قرباني رساند مردم را كنار زد و با اولين نگاه فهميد كه كار از كار گذشته يك زن 26 ساله به گفته همسرش از تخته موجسواري به دهان كوسه افتاده بود.
نيمي از بدن اين خانم به كل ناپديد شده بود. حمله فقط چند ثانيه طول كشيده بود. روز بعد روزنامهها و تلويزيون از زبان شاهدان عيني مفصلاً حمله را به تصوير كشيدند. مسبب حمله به احتمال قوي يك كوسه ببري بود.
روي بدن اين كوسه چهارمتري راهراههايي مانند بدن ببر وجود دارد. اين كوسه قادر به بلعيدن يك انسان كامل است. حدود يك ماه قبل در همان نقطه دو نفر ديگر مورد حمله قرار گرفتند. يك دختر 14 ساله كه درگذشت و يك جوان ورزشكار كه يك پاي خود را از بيخ ران از دست داد.
اخبار مربوط به دو حمله اخير را در ايران دريافت كرديم و نيز خبر سه حملهاي كه سال گذشته در استراليا رخ داد، ما اين طرف دنيا شنيديم قطعاً در اين مناطق هزاران نفر در اثر بيماريها و تصادفات گوناگون از بين ميروند و خبر مرگ آنها ارزش مخابره شدن را ندارد و كه خبر حمله كوسه، هميشه انعكاس كلي و حتي جهاني دارد ولي چرا؟ دليل در كلمه «وحشت» خلاصه ميشود. وقتي انسان در آب قرار ميگيرد، عاجزترين شرايط را دارد.(درست مانند آنكه كوسه در خشكي باشد).
انسان موجودي است بدون وسيله دفاعي با پوست نازك كه در مقابل جانوري قرار ميگيرد كه در محيط آبي سلطان بيمنازع و بدون ترس است، با حدود 6 تن وزن با سرعت 40 كيلومتر به طرف اين موجود عاجز (انسان) ميتازد و حدود 200 دندان كه توسط فكهاي فوق قوي به حركت درميآيند. در بدن او فرو ميكنند.
وحشتي كه انسان حتي در مخيله خود دارد وي را از تجسم اين واقعه به وحشت مياندازد. هراس از كوسه حتي در نزد مردي كه كشورشان به دريا راه ندارد نهادينه است چه رسد به مردم استراليا، آفريقاي جنوبي، كاليفرنيا و مردم نواحي خليجفارس. مردم خليجفارس كوسهها را خوب ميشناسند. من خانمي را ديدم كه در سواحل كارون پاي خود را به كوسه داده بود.
از سال 1962 كليه حملههايي كه به انسان صورت گرفته در «پرونده بينالمللي حمله كوسه» ثبت شده و تعداد زيادي از اين حملات در خليجفارس صورت گرفته. هدف تشكيل اين پرونده مطالعه وجوه مشترك در حملات و تعليم مردم براي كاهش تلفات بوده است.
تاكنون نتيجه مطلوبي به دست نيامده و كوسه در هر شرايطي در هر نقطه از ساحل و به هر كس كه دم دست بوده حمله كرده فقط وقتي درجه حرارت آب از 21 درجه سانتيگراد كمتر ميشود، كوسه حمله نميكند! چون تغذيه نميكند.
به اين ترتيب در آبهاي گرم اشتهاي كوسهها فزوني ميگيرد. در اين آبها شناگران زيادي به ساحل ميروند و سر و صدا و شناي آنها موجب جلب كوسهها و حمله آنها ميشود. شناي مردم و دست و پا زدن موجب ارسال امواجي در آب ميشود كه به خط جانبي كوسه برخورد ميكند.
اين خط جانبي در همه ماهيان هست حتي ماهي قرمز و كار آن جلب اين ارتعاشات است. راه ديگر جلب كوسه، خونريزي طعمه است وقتي خون از موجودي جاري ميشود در بيني كوسه بلافاصله شناسايي ميشود و جانور به سراغ منشا آن ميآيد. مطالعاتي كه صورت گرفته نشان ميدهند كه كوسهها اغلب به منظور دفع «مزاحم» به انسان ضربه ميزنند و هدف آنها خوردن طعمه نيست.
اساساً چيزي به عنوان كوسه آدمخوار وجود ندارد. وقتي كه ببرها پير ميشوند و مهارت شكار از دست ميدهند، برحسب تصادف انساني را شكار ميكنند و چون انسان شكار راحتي است به آن خوي ميگيرند ولي چنين امري در مورد كوسهها صادق نيست. آنها تا آخر عمرشان دندان در دهان دارند. هر دندان 15 روز كار ميكند و ميافتد و بلافاصله يكي ديگر جاي آن را ميگيرد.
ناخدا صالح، خليجفارس و كوسههايش را خوب ميشناخت. و من هم او را خوب ميشناختم. سي و يكي دو سال پيش با هم آشنا شديم با لنج او به صيد ميرفتيم. كوسههايي كه در تور او گير ميكردند خوب ميشناخت.
او از آنها متنفر بود چون معتقد بود كه سهم ماهيهاي او و همكارانش را ميبرند. او هم اين سؤال را هميشه مطرح ميكرد. آخر فايده اينها چيه؟ اين در زماني بود كه تورها پر از ماهي بود. صيادها هميشه نگراني دارند كه تور را داخل آب كنند و خالي بيرون بيايد. آنها با هر چيز ديگري كه در آب با ماهي آنها شريك شود سر جنگ دارند. فكها را در انگلستان و درياي مازندران ميكشند تا رقيب را از ميدان به در ببرند.
ناخدا را چندين بار در طول ساليان ديدم و هر بار گله داشت كه تعداد ماهيها كمتر و كمتر ميشوند. بار آخر چهار سال پيش بود كه او را ديدم. عروسي آخرين پسرش بود، پسرك فقط بيست سال داشت پيش خودش كار ميكرد خيال داشت يواشيواش لنج را به او بسپارد. از كار و كاسبي پرسيدم و ماهي و صيد. باز هم گله كرد تورها خالي و دريا هر روز بيبركتتر ميشد.
از او پرسيدم راستي يادته چقدركوسه به دامت ميافتاد. هنوز هم كوسه ميگيري. ناگهان ابروهايش بالا رفت و گفت عجيبه با كم شدن ماهيها كوسهها هم ناپديد شدند. گفتم ناخدا يادت ميآد چقدر از آنها نفرت داشتي؟ گفت به جان تو هنوز هم از آنها بدم ميآيد گفتم ناخدا خليجفارس را با ماهي و با كوسه بيشتر دوست داري يا بدون ماهي و بدون كوسه، تقريباً مثل حالا؟ گفت يعني ميفرماييد اينها به هم مربوطاند؟ گفتم قطعاً همينطور است.
هر جا ماهي باشد كوسه هم هست وقتي در خليجفارس ماهي زياد بود كوسه هم بود و حالا كوسهها از اينجا رفتهاند چون ماهي براي تغذيه آنها كم شده. از طرفي همكاران شما و صيادان كوسه هم بيكار نشستهاند ولي ميبينيد كه كاهش تعداد كوسهها باعث افزايش ماهيها نشده. گفت ما سي سال است كه اين بحث را با هم داريم.
تو ميخواهي من كوسهها را دوست داشته باشم؟ ميداني چند نفر از آشنايان من را اين حيوان همين چند قدمي ساحل دريده. گفتم ناخدا انتظار ندارم آنها را دوست داشته باشي ولي ميتواني آنها را به حال خود بگذاري. چهارصد ميليون سال است كه اينها در درياهاي عالم بودهاند و موجب از بين رفتن هيچ حيواني نشدهاند ساختار كنوني درياها و اقيانوسها به اين جانوران مفيد نياز دارد.
كوسههاي بزرگ كوسههاي كوچكتر را ميبلعند و اينها فكهاي ماهيخوار و يا ماهيهاي ماهيخوار را ميخورند و ماهي بيشتري سر سفره شما ميرود!
در مورد حمله كوسه به انسان هم هر ساله به طور متوسط 28 حمله در جهان صورت ميگيرد كه متأسفانه 12 نفر تلفات دارد. اين تعداد به مراتب كمتر از احتمال كشته شدن توسط رعد و برق و يا نيش زنبور است فقط انعكاس آن وسيعتر است. آخر شب ناخدا را بوسيدم و جدا شدم.
اين آخرين ديدار ما بود من براي مادري كه فرزند خود را در اثر حمله كوسه از دست داده هيچ توجيهي ندارم و از خداوند برايش آرزوي صبر ميكنم ولي براي دانشجويي كه ميپرسد كوسهها به چه دردي ميخورند؟ ميگويم.... و اما بعد اگر درياها و اقيانوسها با اين همه نعمات را براي حيات ما انسانها لازم ميبيند كوسهها دوست درياها هستند و نه دشمن ما و وجودشان لازم است خيلي لازم و الا به وجود نميآمدند.
