ايرانگردی- همشهري آنلاين :
استان آذربايجان غربي با احتساب درياچه اروميه حدود 43660 كيلومتر مربع مساحت دارد.
اين استان كه در شمال غرب ايران واقع شده 65/2 درصد از مساحت كل كشور را تشكيل ميدهد.
استان آذربايجان غربي از طرف شمال و شمال شرق با جمهوري آذربايجان و ارمنستان ، از غرب با كشورهاي تركيه و عراق ، از جنوب با استان كردستان و از شرق با استان آذربايجان شرقي و زنجان همسايه است.
بر اساس آخرين آمار تقسيمات كشوري اين استان داراي 12 شهرستان ، 28 بخش ، 14 شهر ، 103 دهستان و 3227 آبادي داراي سكنه ميباشد و مركز آن شهر تاريخي اروميه است.
استان آذربايجان غربي يكي از مناطق كوهستاني كشور است و توپوگرافي متنوع و گستردهاي دارد. بر اساس ساختار طبيعي استان ، اكوسيستمهاي ويژهاي از تركيب گياهان در سطوح مختلف پوشش گياهي در اشكورهاي مختلف توپوگرافي به وجود آمده است كه اهم آنها به شكل جنگلها و مراتع خودنمايي ميكنند.
اين استان عمدتاً تحت تاثير جريان هواي مرطوب اقيانوس اطلس و درياي مديترانه است، ولي در برخي از ماههاي زمستان، توده هواي سردي از اطراف شمال، هواي مديترانهاي آن را متاثر كرده و موجب كاهش قابل توجه دما ميشود.
از نظر تاريخي ، تاريخ باستاني آذربايجان با تاريخ قوم ماد در آميخته است. قوم ماد پس از مهاجرت به ايران آرام آرام قسمتهاي غربي ايران از جمله آذربايجان را تصرف كردند.
مقارن اين ايام دولتهايي در اطراف آذربايجان وجود داشت كه از آن جمله ميتوان به دولت آشور در شمال بين النهرين، دولت هيق در آسياي صغير، دولت اورارتو در نواحي شمال و شمال غرب، اقوام كادوسي در شرق و كاسيها در حوالي كوههاي زاگرس اشاره كرد.
بعد از تاسيس دولت ماد، آذربايجان به ماد كوچك معروف شد و مشتمل بر شهرهاي قديمي همدان ، ري ، اصفهان و كرمانشاه بود . بعد از غلبه اسكندر مقدوني به ايران، سرداري به نام آتورپات در آذربايجان ظهور كرد و از اشغال آن توسط يونانيان ممانعت به عمل آورد.
از آن به بعد اين سرزمين به نام آتورپاتگان معروف شد. آتورپات به پادشاهي رسيد و آن ناحيه را مستقل اعلام کرد. حكومت جانشينان آتورپات در آذربايجان در زمان اشكانيان نيز ادامه يافت و اين منطقه توانست كماكان استقلال خود را حفظ كند. سر انجام اردشير بابكان موسس سلسله ساساني بر حكمرانان آذربايجان استيلا يافت.
شهرستان اروميه
شهراروميه درجلگهاي به طول70 كيلومتري وعرض 30 كيلومتردركناردرياچه اروميه گسترده است. پيشينه تاريخي واستقراراين شهردرمسيرقفقاز،ارمنستان،آسياي صغيروبين النهرين ونيززمينهاي بارور وآب وهواي مساعد ، اهميت بسيارويژهاي رابه آن بخشيده است.
انتساب چند زرتشتي كه درهنگام تولد عيسي(ع) به بيت اللهم رفته بودند و در اروميه مدفونند حاكي از آن است كه اين شهريكي از بزرگترين كانون هاي مذهبي واجتماعي گذشته هاي دوربوده است و سردارانوامپراطوران روم جهت دستيابي به آتشكده بزرگ زرتشتيان(آذرگشنسب) وپايتخت ساسانيان(گزنا) - تخت سليمان - بارها از آن عبور كرده اند.
نام باستاني اين شهرودرياچه آن چي چست وچي چتا است. سريانيان آن را اورميا وارمنيها اورمي و اعراب آنرا ارميّه وايرانيان ارومي يا اروميه نوشتهاند. بعد از اسلام نيز اروميه دومين شهر مهم آذربايجان، پس از مراغه ، به شمار مي رفت.
از قرن 15 ميلادي كه تركان جايگزين امپراطور روم شرق شدند، بازار اروميه به عنوان شهر سرحدي اهميت فوق العادهاي پيدا كرد واز برج وباروي مهمي برخوردار شدند. شهر اروميه نقطه طلاقي اقوام واديان پيرامون خود از قبيل آشوريها، ارمنيها ، يهوديها وبالاخره مسلمانان بود و به تبع آن حائز ويژگيهايي شد.
در حال حاضر شهر اروميه داراي يازده بخش و789 آبادي است. از مجموع دهات اروميه بالغ بر37 قريه مسيحي نشين وجود دارد ودر 59 قريه ديگر با مسلمانان مخلوط هستند. مسيحيان آرامي نژاد اروميه ، خود را آشوري يا آسوري مي خوانند.
بناويادمانهاي تاريخی
عمارت چهار برج اروميه
ساختمان بزرگي است كه به دستور رضا قلي خان بيگلربيگي(فرزند موسي خان) بنا شده است.
سه گنبد
اين بناي تاريخي در جنوب شرقي اروميه قرار دارد ، برخي از مورخين عقيده دارند كه اين بنا به جاي آتشكدهاي از دوره ساساني احداث شده است، ولي هيچ گونه سند معتبري مبني بر صحت ادعاي خود ندارند. [ آشنايي با آتشكدههاي ايران]
يخچال دو قوز پله
اين بنا از آثار باقيمانده دوره قاجاريه است كه تا قبل از گسترش شهر اروميه اهالي نه تنها از يخ آن استفاده ميكردند، بلكه جهت انجام مراسم چهار شنبهسوري نيز به كنار نهر ميآمدند.
خانه انصاری
اين بنا مربوط به سيف الله خان انصاري بوده است و قدمت آن با توجه به كتيبه موجود به سالهاي 1334-1330 هجري قمري مي رسد.
ساختمان شهرداری
اين بنا در حدود سال 1310 هجري شمسي توسط ملا اوستا كه چيره دست ترين معمار زمان خود در شهر بوده ساخته شده.
ساختمان شهرباني و ستاد لشكر
اين دو ساختمان در ضلع شرقي ميدان انقلاب اروميه قرار دارند.
قلعه اسماعيل آقا
برفراز كوهي در 18 كيلومتري غرب اروميه وحاشيه رودخانه نازلوچاي قرار گرفته است. اين قلعه در نيمه دوم قرن 19 ميلادي ساخته شده و بخشي از ديوارها ومحل ديدهباني آن هنوزهم پا بر جاست.[ آشنایی با قلعههاي ايران]
قلعه روستاي بردوك
قلعه مستحكمي از سنگ با تامين كليه شرايط ديدهباني در 6 كيلومتري روستاي بردوك بنا شده است.
بخشي قلعه
اين قلعه برفراز كوه مخروطي شكل ناقصي استوار است كه در 2 كيلومتري سمت جنوب غربي و نزديك ساحل درياچه اروميه ، مشرف به جلگهاي سبز و خرم واقع شده است.
كاظم داشي
قلعه كاظم داشي در دهستان انزل شهرستان اروميه ودر كنار روستاي كورچين قلعه واقع شده است. بنا به نوشته مورخين اسلامي ، هلاكو خان مغول اموال قيمتي وخزائن نفيس خودرا در اين قلعه پنهان نموده بود. اين قلعه در جنگ جهاني اول به مدت 9 سال پناهگاه كاظم نامي از اهالي قوشچي و ياران وي بوده است.
قلعه دم دم
اين قلعه در سال 1018 هجري قمري بر فراز كوهي به همين نام در 18 كيلومتري جنوب غربي اروميه ساخته شده است.
تپه باستاني كردلو
تپه باستاني كردلو به استناد كاوشهاي باستانشناسي ، محل زندگي انسانهايي بود كه در هزاره چهارم تا اوايل قبل از ميلاد در اين نقطه ميزيستند. اين تپه در 25 كيلومتري شرق اروميه و در مجاورت روستاي كردلو واقع شدهاست.
آتشكده تمر
آتشكده تمر مربوط به دوره سلاطين هخامنشي ميباشد و احتمالاً در فاصله سالهاي 530 تا 550 قبل از ميلاد ساخته شده است. اين آتشكده در حال حاضر به صورت مخروبهاي بالاي تپهاي به جا مانده است و به علت عدم ثبت و رسيدگي، روي به انهدام قطعي مي رود.
جاذبه هاي طبيعی
چشمه هاي معدني زنبيل
چشمه زنبيل در 36 كيلومتري شمالشرقي اروميه، در شرق سپرغان و درياي دامنه شرقي كوه زنبيل در دهستان ناز لوچاي واقع شده است.
چشمه معدني هفتابه
چشمه معدني هفتابه، در حدود 50 كيلومتري جنوب غربي اروميه در دهستان مركور و يك كيلومتري شرق شرق دهكده هفتابه قرار دارد.
چشمه قيزجه
اين چشمه در 27 كيلومتري جاده اروميه - سلماس و 7 كيلومتري بعد از كارخانه قند واقع شده است.
منطقه حفاظت شده پارك ملي اروميه
اين منطقه كل درياچه اروميه و سواحل و جزاير آن را در بر ميگيرد.اين منطقه كه تا سال 1354 به عنوان شكارگاه مورد استفاده قرار ميگرفت، به عنوان يكي از مهمترين زيستگاههای حيات وحش به ثبت رسيد و مورد حفاظت قرار گرفت.
پوشش گياهي برخي از جزاير اين منطقه، بيشته زار و نيمه جنگلي ميباشد كه كل وسعت آن درحدود 4810 هكتار برآورد شده است. هر نوع شكار صيد در اين منطقه ممنوع است و در نتيجه محل امني براي حيوانات، از قبيل قوچ، ميش، كوزن، پلنگ، مار، فلامينگو، غاز، قو، پليكان و ... ميباشد.
درياچه اروميه
درياچه اروميه در كتب پهلوي (چي چست) در شاهنامه (خنجست)، در نزهة قلو ب (درياي شور) و در آثار به جاي مانده از آشوريها ومادها- ريما- (درياي افول خورشيد) خوانده و نوشته شده است. اين درياچه در دوره اتوسن تشكيل شده و وسعت آن در زمان كم آبي 4000 و در مواقع پر آبي 6000 كيلومتر مربع ميباشد.
آب درياچه بي نهايت شور و ميزان نمك محلول آن دو برابر اقيانوسها ميباشد و از اين جهت هيچ ماهي و نرم تني به جز گونه سخت پوستان، و هيچ رستني به جز جلبكهاي كبود سيانوفه در آن زندگي نميكنند.به همين علت نيز آب آن هيچ وقت يخ نميزند.
از زمانهاي قديم آب درياچه اروميه به علت املاحي كه درآن محلول است، مورد توجه بيماران امراض جلدي و اطباء محل بوده است. پزشكان استفاده از آب درياچه (مخصوصاً از لجن آن) را به بعضي از بيماران توصيه ميكردند. درياچه اروميه داراي جزاير و شبه جزيرههاي متعددي است كه از اهميت توريستي قابل توجهي برخوردارند.
اين درياچه داراي 102 جزيره كوچك و بزرگ با صخرههاي سنگي بدون سكنه (غير از جزيره اسلامي) ميباشد كه محل تخم گذاري انواع پرندگان مهاجر و آبزی است.[آشنايي با پل میانگذر دریاچه ارومیه]
جزيره كبودان
يكي از بزرگترين جزاير درياچه اروميه جزيره كبوران است كه يك چشمه و يك قنات كوچك دارد. قسمت اعظم پوشش گياهي آن را علفهاي كوتاه ، درختان پسته وحشي، سرو كوهي، بادام وحشي، شير خشت و گوجه فرنگي تشكيل ميدهد. نوع ساحل آن سنگي و ماسهاي است و براي شنا و ورزشهاي آبي امكانات مناسبي دارد. در جزيره كبودان هزاران حيوان از نوع مختلف زيست ميكنند كه عمده ترين آنها قوچ و ميش ميباشد.
جزيره اشك
اين جزيره در قسمت جنوبي كبودان، در 40 كيلومتري بندر گلمانخانه قرار دارد و وسعت آن معادل 2115 هكتار است.اين جزيره يك چشمه آب شيرين دارد و يكي از جالب ترين زيستگاههاي پرندگان بومي و مهاجر از جمله فلامينگو و تنجه به حساب ميآيد.
جزيره اشك از نظر پوشش گياهي شبيه جزيره كبودان است و گوزن زرد ايراني كه يكي از نادرترين گوزنهاي جهان است در آن زندگي ميكنند.
جزيره آرزو
اين جزيره نيمه جنگلي كه در غرب كبودان قرار گرفته و 542 هكتار مساحت دارد، پذيراي پرندگاني نظير فلامينگو، پليكان، كاكايي و غاز است.
جزاير اسپير
اين جزيره در غرب كبودان و در27 كيلومتري بندر گلمانخانه واقع است و 1151 هكتار وسعت دارد.اين جزيره همه ساله پذيراي پرندگاني همچون فلامينگو، پليكانها، كاكاييها و غازها است. امكانات و تاسيسات جزيره محدود به يك اسكله ميباشد.
اماكن زيارتي و مذهبي
مسجد جامع
مسجد جامع اروميه يكي از آثار كهن و قديمي شهر اروميه است. اين مسجد وسط بازار قديمي شهر قرار دارد و جزء اصلي بافت قديمي به حساب ميآيد. برخي محققين را عقيده بر آن است كه اين بنا ابتدا آتشكده بوده است.كه بعد از تسلط مسلمين ويران شده و سپس در قرن هفتم بر روي آن مسجدي ساخته شده است.[ آشنايي با مساجد]
مسجد سردار اروميه
مسجد سردار يا ساعتلو در خيابان امام ودرامتداد راستاته غلام خان كه قسمت مهمي از بافت قديمي شهر اروميه را شامل ميشود، واقع است. اين مسجد در عهد قاجاريه توسط عبدالصمدخان پدر آقا خان ، جد اعظم عظيم السلطنه سردار ساخته شده است.
مسجد مناره
مسجد مناره، بنايي است با مناره بلند كه در دوره قاجاريه و توسط دو تن به نام حاج علي يارخان و حاج يدالله امير نظمي افشار ساخته شده است.
مقبره امامزاده بركشلو اروميه
بنا به روايتي اين مقبره مدفن دو برادر از امامزادگان به نامهاي ابراهيم و محمد است كه چهار پشت آنها به حضرت امام زين العابدين(ع) ميرسد. در عين حال به استناد اظهارات برخي معمرين اين روستا، امامزاده مذكور مدفن يكي از اولاد حضرت موسي ابن جعفر(ع) است. قدمت تاريخي اين مقبره از دوره زنديه يا اوايل دوره قاجاريه است.
امامزاده ديزج تكيه اروميه
در دهكده ديزج تكيه از بخش باراندوز چاي، قبري كه روي آن ساختمان متوسطي بنا شده است و آن را امامزاده ميخوانند، وجود دارد. اين قبر زيارتگاه اهالي روستاهاي اطراف و اهالي شهرستان اروميه است.
مقابر روستای تمتان
روستاي تمتان در 20 كيلومتري اروميه- سرو واقع شده است، در مجاورت آثار تاريخي با ارزشي مانند غار تمتان، استحكامات نظامي و مقابر دوره اورارتو و بقاياي ديوارههاي يك قلعه اربابي قرار دارد. مقابر كشف شده شامل سه مقبره معمور و دو مقبره مخروبه دوره صفوي است.
مقبره صخره ای سنگي
در 7 كيلومتري غرب جاده آسفالته ماكو- بازرگان و در مجاورت روستايي به نام فرهاد، مقبره معروف فرهاد واقع شده است. قدمت اين بنا به 700 سال قبل از ميلاد مسيح ميرسد. اين مجموعه از سه بخش اصلي تشكيل شده است:
1- قسمتي كه در دل كوه كنده شده ، شامل سه اتاق كه مقبره صخره را تشكيل ميدهد و به نام ايوان فرهاد خوانده ميشود.
2- بقاياي ديوار سنگي مربوط به حصار محيطي كه در دشت مقابل دخمه سنگي است و نشانگر وجود قلعهاي در اين محل است.
3- بقاياي بناي سنگي بالاي كوه كه از سنگهاي لاشه و آتشفشاني ساخته شده و در فواصل معين داراي برجهاي كوچك توپر است.
در حفاريهايي كه اخيراً در اين منطقه صورت، اين آثار را از شهر اورارتويي واقع در اين منطقه محسوب داشتند.
كليسای مارقورياقوس
كليسای مارقورياقوس در حومه شهر اروميه قرار دارد و بر دامنه كوه كم ارتفاعي به همين نام واقع است. بناي كليسا را با توجه به فرم ساده و شيوه معماري آن به دوره ساساني نسبت مي دهند.
اين كليسا بارها مورد مرمت قرار گرفته و دخل و تصرفهاي زيادي در آن شده است. اين كليسا اساساً فاقد هر نوع تزئينات از نظر معماري است. در حال حاظر در توليت مسيحيان كليسای شرق و آشوريان است و هنوز به ثبت نرسيده است.
كليسای مارقويا
كليسای مارقويا در روستاي بالولان در 60 كيلومتري غرب شهرستان اروميه واقع شده و يكي از قديمي ترين ابنيههاي مذهبي كليساي شرق آشوري است. اين كليسا منسوب به حضرت قوما يكي از دوازده حواريون مسيح است و در بين پيروان خود منزلت و احترام خاص دارد. بناي كليسا مربوط به قرن هفتم ميلادي است و به طور بارزي سبك معماري اين دوره را نشان ميدهد.
مصالح به كار رفته در بنا از سنگهاي لاشه و قلوه انتخاب شده است. ملاط فواصل بند سنگها در نماي خارجي اكثراً از بين رفتهاند و سفيد كاري جبهه داخلي نيز فرسوده شده و مقدار زيادي از آن ريزش كرده است.كليسا بسيار ساده است و هيچ گونه تزئيني ندارد و توليت آن در اختيار مسيحيان آشوري است.
كليسای ننه مريم
كليسای ننه مريم كه به نام كليساي شرق آشوري نيز خوانده مي شود، به استناد منابع قديمي كليسايي ، اين كليسا در گذشته وپيش از مسيحيت آتشكده بوده و يكي از پرستشگاه هاي زرتشتيان به شمار ميآمد.
كليساي ننه مريم داراي صحن بزرگي است وحياط كليسا به وسيله دو ورودي به خيابانهاي قدس و كوچه ضلع غربي ارتباط مي يابد. اين كليسا بارها دستخوش تغييرات شده وفرمهاي ناهمگون پيدا كرده است.
كليسای سير
قدمت كليساي سير به 1700 سال پيش باز مي گردد. مصالح عمده به كار رفته در اين بنا سنگ لاشه بوده و ارتفاع آن به هفت متر مي رسد.
شهرستان اشنويه
در ناحيه اقوامي چون لولوبيها ، هوريائيان، آشوري ها ، اورارتوها و مادها در دوره هاي معيني از تاريخ ميزيسته اند. در كتيبه كوروش از ايالت اشنوناك (اشنويه) به نام خراجگزار نام برده شده است.
در كلي شين (جنوبغربي اشنويه) سنگي به ارتفاع 170 سانتي متر وجود دارد كه بر روي آن كتيبهاي به دو زبان اورارتويي وآشوري حك شده و متعلق به هشت قرن پيش از ميلاد است. متن اورارتويي از ايشيوينا (814 قبل از ميلاد) پادشاه اورارتو است كه در سمت چپ آن همان متن به زبان آشوري حك شده است.
اين شهر در حيات تاريخي خود جولانگاه جنگ وگريزهاي زيادي بود. در سال 1909 ميلادي عثمانيها اشنويه را تسخير كردند وبا قدرت تمام دست به كشتار زدند. جنگ روسها وعثمانيهانيز زيان زيادي به جان و مال مردم وارد كرد.
پس از كشتار روسها و عثمانيها نوبت به مرگ ومير ناشي از قحطي بزرگي رسيد كه مردم مجبور به مهاجرت به عراق(موصل و كركوك) شدند. درسال 1320 هجري ، زلزله بزرگي شهر اشنويه را تكان داد و خسارات مالي و جاني سنگيني را به بارآورد. امروز شهر اشنويه يكي از شهرهاي متوسط استاناست كه درجهت رشد وتوسعه گام برميدارد.
شهرستان بوكان
شهرستان بوكان در منطقه تقريباً كوهستاني ومعتدل قرار گرفته كه از جهت شمال به مياندوآب و از جنوب به شهرستان سقز و از شرق به صائيندژ و از غرب به شهرستان مهاباد منتهي ميشود.
بوكان يكي از شهرهای پر جمعيت استان دارای دو بخش مركزی و سيمينه با حدود186 روستاميباشد. مردم اين شهرستان مسلمان ، سني مذهب (شافعي) و گويش كردی دارند و باتوجه به همجواري با شهرستان مياندوآب اكثريت مردم شهرستان به زبان تركي مسلط ميباشند.
شهر تكاب
تكاب به معني آب باريكه و زمين كم آب است. منطقه تكاب داراي ده ها اثر تاريخي قبل وبعد از اسلام است كه از آن جمله ميتوان به تخت سليمان اشاره كرد كه در 45 كيلومتري شمالشرقي آن واقع شده است.
شهر باستاني شيز در آن مكان قرارداشت واحتمالاً به علت فعاليتهاي آتشفشاني كوه زندان در فاصله 105 كيلومتري تخت سليمان، ويران شده و آثاري از آن برجاي نمانده است. نام تكاب تا سال 1316 هجريشمسي تكانتپه (تپه پر ازخار) بوده است.
شهرستان تكاب از شمالغربي به هشترود،از شمالشرقي به زنجان،از طرف غرب به صائيندژ واز جنوب وجنوبغربي به سنندج وسقز واز طرف جنوب شرقي به شهرستان بيجار محدود است و وسعت آن 2523 كيلومتر مربع مي باشد.
بنا و يادمانهاي تاريخي
بالاخانه قزقپان سنگ
در 5 كيلومتري شمال غربي روستاي قزقپان سنگ در سينه كوهسنگي يك مناره جالب توجه وجود دارد كه امتداد آن به دامنه صخره منتهي مي گردد.
زندان سليمان
زندان سليمان بر روي كوهي قرار گرفته كه در قله آن دهانه بزرگي از يك آتشفشان غير فعال وجود دارد. ارتفاع اين زندان مخوف افسانهاي كه ديواره صخرهاي آن كاملاً عمودي است از يكصد متر بيشتر به نظر ميرسد و بویگاز تندي از درون اين چاه عظيم به مشام ميرسد.
زندان سليمان بيشتر به يك دهانه آتشفشاني خفته ميماند و وجود چشمههاي آبگرم معدني در روستاي احمد آباد درپاي همين كوه مويد اين نظر است.
قلعه تخت سليمان
تخت سليمان و مجموعه آثار باستاني و تاريخي آن يكي از مهمترين و مشهورترين مراكز تاريخ و تمدن ايران محسوب ميشود.اين مجموعه در ناحيه تكاب و بر روي يك بلندي طبيعي به ارتفاع 20 متر از سطح دشت احداث شده است.
كليه آثار آن درون يك حصار و ديوار بيضي شكل بنا شده ودر درون دشتي گسترده واقع شده است. حصار بيروني از سنگهاي لاشهاي به ابعاد مختلف و به ضخامت 5 متر، ارتفاع 14 متر و محيط بيروني 1200 متر بنا شده است.
لايه بيروني حصار از سنگهاي تراشدار نماسازي شده و داراي 38 برج دفاعي مخروطي شكل است. بناي ديوار و حصار بيروني متعلق به دوره ساساني است، ولي در دوره ايلخاني نيز ضمن مرمت پارهاي از قسمتهاي فرو ريخته ، دروازه جديدي در مجاورت دروازه جنوبي عهد ساساني احداث گرديد.
در اين مجموعه تاريخي محل شگفت انگيزي به نام زندان قرار دارد كه مشتمل است بر بقاياي معبدي از دوران ماقبل تاريخ و عهد ماد. در اطراف تخت سليمان آب گرمهاي جوشان و حتي چشمههاي سرد وجود دارند كه بسيار جالب توجه و ديدني هستنند. همچنين شكاف بزرگي كه در اثر زلزله پديد آمده از نكات ديدني تخت سليمان است.
قلعه سردار افشار (حسينعليخان افشار)
در ضلع شمال غربي مركز شهرستان تكاب، قلعهاي شامل سه بخش اندروني، بيروني و محل نگهداري احشام در يك مكان خيلي وسيع احداث گرديده بود. اين عمارت در زمان سلطنت ناصرالدينشاه قاجار توسط سردار حسينعليخان افشار در سال 1281 هجري قمري احداث گرديده.
قلعه اربابي يلقون آغاج (چهار باغ)
قلعه يلقون آغاج در اوايل حكومت قاجاريه، با نماي هشت ظلعي منظم در دو طبقه احداث گرديد و داخل عمارت را با كاشيهاي رنگين و نقاشيهاي با ارزش مزين نمودند.
قلعه رشيد الدوله (حسنخان افشار) دورباش
اين قلعه توسط رشيدالدوله در دوره سلطنت شاهان قاجار در ميان باغهاي انگور و درختان ميوه، احداث گرديده است.
دژ ساري قور خان
اين بنا از دوران پيشاز تاريخ، مركز تمدنهاي هزاره اول بوده و از عصر مادها تا دوره ساساني اقوام متعددي در آنجا سكونت داشتهاند. دژ به صورت پشته عظيم سنگي در حاشيه شرقي رودخانه سارق در 600 متري از دره سر بر آورده كه از همه طرف محفوظ و مجزاست و دستيابي به آن مشكل و به اين لحاظ جايگاه امني براي ساكنان آن در ادوار مختلف بوده است.
بقاياي برجهاي ديده باني و دخمههاي صخرهاي با حياط و آبانبارها به فرمهاي چهار گوش منظم و نا منظم و مدور و پلكانها و راهروهاي استوانهاي ارتباطي، قابل ملاحظهاي ميباشد. به احتمال قوي اين محل در دوره غارنشينان مورد استفاده بوده و اهميت خود را در ادوار بعدي نيز حفظ نموده است.
قلعه محمد حسين خان مير پنج دور باش
اين قلعه توسط محمد حسين خان مير پنج در دوره سلطنت شاهان قاجار در روستاي معتدل دورباش احداث گريده است و درحاشيه طولي يكي از ديوارهاي قلعه و قسمت بيروني آن آينه بزرگي نصب نموده بودند كه مشرف به گردنه زرينه اوباتو و دوراهي ديواندره بودكه حركت و عكسالعمل نيروهاي مهاجم و يورشگران را منعكس ميكرد.
دژ بلقيس
روي قلعه جنوبي كوه بلقيس استحكاماتي با نام متداول تخت بلقيس وجود دارد كه ويرانههاي آن در سال 1959 كشف گرديد. تاريخگذاري بنا را به دوره ساسانيان محتمل ميكند.
تپه مجيد
در فاصله 3 كيلومتري شمال شرقي بين تخت و دهكده تارهكند در حوالي قبرستان جديد تپهاي معروف به تپه مجيد وجود دارد كه بر روي آن سفالهايي از دوره ساساني بدست آمده است.
اين مكان وجود احتمالي محوطههاي مسكوني از دوره آتشكده را نشان ميدهد كه از نظر باستانشناسان محل گورهاي دسته جمعي تومولوسها مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد است. مجموع گورهاي تومولوس كه به شكل تپه باستاني است، شامل چند هزار گور فرعي ميباشدكه يك گور اصلي را حلقه وار در ميان گرفتهاند.
جاذبه هاي طبيعي
آبهاي گرم احمد آباد
در فاصله 2 كيلومتري شمال غربي روستاي احمد عليا حفرههاي آبگرمي وجود دارد كه بنا به روايت گذشتگان خاصيت دارويي داشته و مورد استفاده عموم قرار ميگيرد.
در ميان چشمه هاي آبگرم احمد آباد در نقاط نزديك آبگرمها، حفرههاي پر از آب سرد نيز وجود دارد كه خاصيت دارويي داشته و مورد استفاده عموم قرار ميگيرد.
اين آبها بعلت داشتن املاح معدني گوناگون بعد از طي مسير در روي زمين رسوباتي به رنگهاي سفيد زرد مايل به نارنجي و در بعضي موارد كاملاً قرمز بر جاي ميگذارد.
غار كهريز
اين غار در كهريز تكاب واقع شده و قطر دهانه آن در حدود 2 متر و طول و عرض آن نيز 3 متر است.
چمن متحرك بدرلو (چمن گلي)
چمن گلي در كيلومتر 17 شمال شرقي شهرستان تكاب و در 3 كيلومتري شرق روستاي بدرلو از دهستان افشار بخش مركزي واقع شده است.
در داخل دره سبز، و درختان چنار و بيد و نيزار و چمن درياچهاي به قطر طبيعي تقريبي 80 متر و با جزيرهاي شناور مملو از ني بقطر 60 متر وجود دارد كه در اثر وزش باد به طرفين حركت ميكند.
زندان برنجه
زندان برنجه در 28 كيلومتري شمال شهرستان تكاب در روستاي برنجه ( برنجك) از دهستان چمن، بخش تخت سليمان و در دامنه كوهي معروف به طويله سليمان واقع شده است.
درياچه خسرو
در وسط آثار باستاني تخت سليمان درياچهاي كه عمق آن حدوداً 110 متر و ابعاد آن80در120 متر است وجود دارد. آب درياچه بصورت چشمه جوشان از اعماق زمين بيرون ميجوشد كه منظره بسيار جالبي دارد.
آب درياچه آهكي و نسبتاً ملايم و غير قابل شرب است و هيچ موجود زندهاي در آن وجود ندارد. وجود اين درياچه فيروزهگون در ميان قلعه و قرار داشتن قلعه در وسط يك سلسله كوههاي دايرهاي شكل، منظرهاي را به وجود آورده كه يكي از عجايب ديدني و تماشايي منطقه ميباشد.
اماكن زيارتي ومذهبي
مسجد جامع تكاب
اين مسجد در سال 1332 هجري قمري به دستور سردار حسينعليخان افشار در زمان سلطنت ناصرالدينشاه بنا گرديده است.
مسجد جامع روستاي اغولبيك
مسجدجامع روستاي اغولبيك به دستور يكي از اربابان محلي در سال 1332 هجري قمري احداث و هم اكنون بعد از گذشت چندين سال از قدمت آن بطور سالم و فاقد آثار ويراني مورد بهره برداري قرار ميگيرد.
كليساي چهار طاق
در شمال غربي و كيلومتر 36 شهرستان تكاب در روستاي چهار طاق پايههاي چهار ستون مخروبه وجود دارد كه در نزد اهالي به كليسا مشهور است. از نظر كارشناسان اين بنا مربوط به دوره ساسانيان بوده و به يك آتشكده شباهت بيشتري دارد. پايه هاي اصلي طاق خراب شده و اطراف آن كه در محل به كليسا معروف ميباشد توسط افراد سود جو براي گنج يابي به كلي ويران شده است.
شهرستان خوي
شهر خوي را كه به علت استقرار در محلي پست اصطلاحاً (خوي چو خوري) نيز مي نامند، از اهميت نظامي و تجاري ويژهاي برخوردار بود. پيش از اسلام شعبهاي از بزرگراه معروف ابريشم كه شرق را به غرب متصل مينمود، از خوي عبور ميكرد.
درصدر اسلام نيز راهي كه بلاد جزيره العرب را به ماوراي خزر، ارس، اردبيل ومركز آذربايجان وصل ميكرد، از خوي ميگذشت. شهر خوي امروزه يكي از شهرهاي مهم استان آذربايجان غربي وداراي آثار تاريخي متعددي است. خوي درزبان كردي به معناي نمك است و به واسطه وجود معادن نمكدرمنطقه، به خوي معروف شده است.
محل اوليه خوي(چورس) كنوني يا (دروازه ماكو) بوده كه در اثر حمله مغولان منهدم و ويران شده است. شهرستان خوي تاريخچه نسبتاً طولاني دارد. اين منطقه هنگامي اهميت يافت كه جنگ معروف چالدران بين شاه اسماعيل صفوي و سلطان سليم خليفه عثماني، در منطقه سيه چشمه در گرفت.
بعدها فتحعلي شاه با راهنمايي ژنرال گاردان حصار محكمي اطراف آن بنا نهاد. شهرستان باوسعت 5500 كيلومتر مربع در شمال غربي استان واقع شده واز طرف شمال و شرق و جنوب با شهرستانهاي ماكو، مرند، سلماس واز غرب با كشور تركيه همسايه و هم مرز ميباشد. به علت زيبايي شهر و وجود باغات سبز به دارالصفا مشهور ميباشد.[ آشنايي با باغهاي ايراني]
مراكزتاريخي وباستاني
دروازه سنگي خوي
اين دروازه معبر ورودي شهر خوي به طرف سلماس و براي كنترل آن ازتهاجم دشمن بوده است. برخي از مورخين اين اثر را به دوره ايلخانان مربوط مي دانند و عمران وآبادي خوي را نيز توسط ايلخانان محتملتر ميدانند، برخي ديگر آن را مربوط به قاجاريه مي دانند و به سبك معماري آن و مقايسه اش با آثار باقي مانده ازدوره قاجاريه درتبريز و خوي استناد مي كنند.
مناره شمس تبريزي
مناره شمس تبريزي درميان باغ مشجري درجوار عمارت مسكوني شمس الملوك دنبلي در نيم كيلومتري شمال شرقي شهرستان خوي و در محله اي به همين نام قرار دارد. مناره بنايي است براي يادبود ، وهدف از ساختن آن نمايش اقتدار صاحب آن بوده كه گويا توانسته بود در يك روز به قدري قوچ كوهي شكار كند كه از شاخ آنها تمام سطح خارجي مناره را تزئين كند.
برخي از مورخين را عقيده بر آن است كه ساختمان مناره شمس را امير شمس الملوك دنبلي كه يكي از مشاهير سلسله دنبلي بوده ساخته است. برخي ديگر آن را كاخ زمستاني شاه اسماعيل صفوي ميدانند و اعتقاد دارند تزئينات مناره اي كه با شاخ قوچهاي كوهي انجام گرفته ، حاصل شكار يك روز پادشاه مي باشد.
قلعه باستاني بسطام
اين قلعه كه در قرن هفتم پيش از ميلاد احداث شده است دربالا دست روستاي بسطام قره ضياالدين قرار دارد.
كاوش هاي باستان شناسي نشان ميدهد كه اين قلعه طي 50 سال و در سه مرحله ساخته شده و داراي معبد ، بازار و مقر حكومتي ، برج ، بارو، دروازه و راه هاي مخفي خروج مخصوص به خود بوده است.
قلعه داراي ديوارهاي مستحكم سنگي است كه بر روي صخره اي بلند مشرف به دشت و دره اي بزرگ قرار دارد وداراي سه اشكوب مختلف است.
قلعه بلور آباد
قلعه بلورآباد در حاشيه دشت شمالي روستاي قره ضياء الدين واقع شده است و طرح اصلي آن به شكل مثلث است كه داخل حصاري مستطيل شكل قرار گرفته است.
پل خاتون
پل خاتون در 2 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان خوي برروي يكي از شعباترودخانهاي[آشنايي با رودخانههاي ايران] پر آب كه در 40 كيلومتري سمت چپ جاده آسفالته خوي - سلماس جريان دارد ، ساخته شده است.
جاذبه هاي طبيعي
چشمههاي معدني ويشلق
چشمه معدني ويشلق در 500 متري جاده خاكي منشعب از 12 كيلومتري جاده خوي- تبريز قرار دارد. اهالي محل، تپههاي اطراف را ( تپه شورسو ) مينامند.
چشمههاي معدني ايواوغلي
اين چشمه ها در شمال شرقي خوي و در قسمت جنوبي جاده دهكده ايواوغلي واقع شدهاند و از دو محل نزديك به هم از زمين خارج ميشوند.اين دو آب از دو نوع متفاوت هستند و آب چشمه دوم آب معدني گاز دار ميباشد.
چشمه شور بولاغ بيلوار
دهكده بيلوار در شمال شرقي خوي واقع شده است و شور بولاغ در حدود 700 متري جنوب دهكده در پاي يك تپه رسوبي خاك رسي، در كناره راست بستر رودخانه قرار دارد.
چشمه معدني زارعان (زوران)
دهكده زارعان در شمال غرب بيلوار واقع شده و فاصله اين دو از طريق دهكده بزندي 5 كيلومتر است. در 4 كيلومتري غرب دهكده چشمه معدني زارعان قرار گرفته و در محل به نام ( قيز) مشهور است.
چشمه معدني دسته دره
اين چشمه در شمال غربي خوي واقع شده و از مظهر آن تا پاي دامنه ، سنگ هاي آهكي وچند تكه سنگ سيلابي قرار دارد.
چشمه معدني كلوانس
سه كيلومتر بعد از چشمه دسته دره ، دهكده قوروپك عليا قرار دارد و پنج كيلومتر بعد از آن دهكده شوريك واقع شده است. چشمه كلوانس در جنوب غربي دهكده كلوانس قرار دارد.
چشمه معدني نوايي
دهكده نوايي در شمال شرقي خوي و در 9 كيلومتري جاده خوي - تبريز واقع شده است و چشمه معدني نيز در كنار آن قرار دارد.
چشمه معدني خان
چشمه معدني خان در 41 كيلومتري جنوب غربي خوي در ناحيه خان واقع شده است.
اماكن زيارتي ومذهبي
مسجد مطلب خان
مسجد مطلب خان خوي ياد آور بافت شهرهاي اسلامي و اجزاي همگون آن است. تاريخ دقيق اين بنا چندان روشن نيست ، اما گمان مي رود كه زمان اوليه ساختمان مسجد مربوط به دوره ايلخاني مي باشد كه بعدها بنا به دلايلي ويران شده است. احتمالاُ در اوايل دوره قاجار يه ، برروي اين ويرانه مسجد ديگري ساخته اند.
مسجد ملاحسن خوي
مدارك موجود نشان مي دهد كه مسجد در سال 1316 هجري ، توسط حاجي آقا حسني فرزند ملا حسن امام جمعه خوي و در زمان قاجاريه ساخته شده است.
مسجد سيد الشهدا
مسجد سيدالشهدا در دوره قاجاريه بنا شده است. تاريخ احداث آن سال 1366 هجري قمريذكر گرديده است.
كليساي سورپ سركيس
كليساي سركيس در زمين محصوري به وسعت نيم هكتار كه در محل قديمي امامزاده شهرستان خوي قرار دارد، واقع است. به استناد بررسيهاي انجام گرفته، قدمت اين كليسا به دوره متفاوت قرن چهارم و دهم ميلادي بر ميگردد. طرح كليسا تحت طرح معابد ايراني است.
كليساي مهلذان
تاريخ بناي كليسا نامعلوم است، اما با توجه به فرم ساختمان و شيوه معماري، به نظر ميرسد كه قدمت آن به دوره مغول يا صفويه برسد.
بازار قديمي خوي
ويژگيهاي معماري بازار خوي در سادگي، نظم و دقت در رگه چيني آجرها و تبعيت دقيق از شرايط اقليمي خوي است.
شهر سردشت
مردم سردشت آنجا را زادگاه زرتشت (پيغمبر ايراني) ميدانند و عقيده دارند كه سردشت از نام اين پيغمبر اخذ شده است. سردشت طبيعتي زيبا دارد وآبشارآن معروف است. در اين شهر آثار تاريخي ويژهاي كشف شده است.
جاذبه هاي طبيعي
چشمه گراو
چشمه گراو تقريباً در 500 متري جاده مهاباد- سردشت واقع شده است و در سمت راست بستر رودخانه كوچكي بر روي تپهاي با تركيبات كربنات آهكي قرار دارد.
شهر سلماس
بافت اوليه اين شهر در گذشته روستايي بود، ولي به علت مركزيت ارتباطي- تجاري وبا گسترش مبادلات بازرگاني بازارهاي هفتگي وجذب خدمات به صورت شهر در آمده است. باتوجه به حفاريهاي به عمل آمده از تپه تبان قدمت سلماس به زمان مادها ميرسد ودر زمان هخامنشيان (زاروند) نام داشت.
اين شهر در دوره اشكانيان يكي از ايالات حايل بين ايران و روم بود وپس از خسرواشكانيضميمه متصرفات ساسانيان شد. يادگاري كه از اين سلسله در كوه پير چاوش بر سر راه اروميه به سلماس باقي مانده، تخته سنگي است كه بر آن شكل دو نفر سوار بر اسب حكاكي شده است.
زلزلهای سال 1309 اين شهر را كاملاً ويران كرد.[چطور زلزله میشود] مردم، شهر ديگري را با معيارهاي جديد شهرسازي در كنار بقاياي شهر ويران سلماس ساختند.
بناويادمانهاي تاريخي
سد جمال آباد
سد جمال آباد بر روي رودخانه نسبتاً عريض در درهاي به نام جمال آباد و از توابع سلماس احداث شده است. تاريخ بناي سد، بسيار قديمي است و احتمالاً در اوايل دوره سلجوقيان بنا شده است.
طول سد 80 متر ميباشد و تمام ديوار آن با سنگ رودخانه و ملاط ماسه و آهك در نهايت استحكام ساخته شده است. اين سد محل ذخيره آبهاي زمستاني و بهاره براي مصرف اراضي اطراف ساخته شده و نقش مهمي در آباداني مناطق مجاور خود داشته است.
گوور چين قلعه
گوور چين قلعه كه بر فراز دامنه شمالي كوه آوقان داغ استوار است در 10 كيلومتري جنوب پلاژ تابستاني سلماس واقع شده است. تاريخ احداث قلعه مشخص نيست آثار و بقاياي قلعه نيز كمكي به تعيين تاريخ دقيق آن نميكند.
در فاصله 30 متري قله كوه آوقان داغ دو چاه قرار دارند كه در دل كوه كنده شدهاند. بنا به نظر اهالي محل دوچاه و بناي قلعه به دستور هلاكو خان ساخته شده و محل دفن خزاين وي بوده است.
حجاريهاي خان تختي
در 76 كيلومتري جاده اروميه- سلماس روستايي واقع شده به نام خان تختي كه در كمركش ارتفاعات كنار آن، بر روي قطعه سنگ صاف و بزرگي نقوش حجاريشدهاي به نام حجاريهاي خان تختي وجود دارد.
اين كتيبه حاوي نقش مردي است كه بر اسب سوار است و كلاهي تاج مانند بر سر دارد و نقش دو سوارديگر نيز در كنار آن به چشم ميخورد. لباسي كه اين مردان در بر دارند مانند البسه دوره ساساني است.
جمعي از محققين اعتقاد دارند مردي كه در پيشاپيش دو نفر ديگر سوار بر اسب ديده ميشود اردشير پادشاه نامدار ساساني است.
به اعتقاد يكي از باستانشناسان، آن نقش مربوط به شاپور اول پادشاه معروف ساساني است كه در بازگشت از فتح ارمنستان و غلبه بر سپاهيان روم عدهاي از ارامنه به دربارش آمدند و براي نشان دادن حسن نيت خود هدايايي تقديم نمودند. بدين ترتيب، اگر اين اثر جالب از اردشير بابكان باشد قريب 1759 سال و اگر از آن شاپور باشد 1770 سال از حجاري آن ميگذرد.
جاذبه هاي طبيعي
چشمه معدني ميناس
چشمه ميناس در روستاي ميناس (جنوب شرقي سلماس) واقع شده است.
چشمه صدقيان
دهكده صدقيان در شمال شرق سلماس واقع شده است.
آب گرم ايستي سو
اين آبگرم كه به آب گرم سلماس نيز معروف است در 69 كيلومتري جاده اروميه- سلماس واقع شده است.
اماكن زيارتي ومذهبي
كليساي سنت جورج
اين كليسا در شهر سلماس واقع شده و متعلق به قرن نهم ميلادي است. كليساي سنت جرج در زمان شاه عباس دوم مرمت و تعمير شده است.سنگ نبشته سمت چپ درب ورودي كليسا كه به خط ارمني است، نشان مي دهد كه بعد از اين تاريخ نيز عمليات تعمير و بازسازي بر روي آن انجام گرفته است.
شهر سيه چشمه
نام سابق سيه چشم (قره عيني) بود. سيه چشمه با وسعتي معادل 5000 كيلومترمربع بين شهرهاي خوي وماكو واقع شده است. منطقه چالدران كه در اين قسمت از استان قرار گرفته است، به علت وقايع جنگهاي شاه اسماعيل اول با سلطان عثماني اهميت تاريخي دارد.
مركز منطقه همان سيه چشم است كه سابقه تاريخي آن به حدود پنج قرن ميرسد.پيرامون اين شهر مقبره يا سكونتگاه صخرهاي فرهاد وشيرين قرار دارد كه قدمت آن به دوره اورارتوها مي رسد.
بناويادمانهاي تاريخي
مقبره شيرين وفرهاد
اين مقبره سنگي در دامنه كوهي كنده شده وداراي اتاق هاي سنگي متعددي است. مقبره در كوهي به همين نام در غرب سيه چشمه واقع شده و قدمت آن به هزاره اول پيش از ميلاد مي رسد و به دوره اورارتويي تعلق دارد.
شهر صائين دژ
در زمان ساسانيان در 30 كيلومتري آتشكده، آذر گشنسب، قلعه اي بانام صائين (نگهدارنده) دژ بنا شد. اين قلعه مورد استفاده افرادي بود كه براي نيايش وزيارت به آتشكده ميآمدند. بعد از حمله اعراب، نام آن صائين قلعه تغيير يافت. اين قلعه در دورههاي بعد محل عبور واقامت زائران كربلا شد. نام اين شهر در دوران به شاهين دژ تغيير يافت، ولي پس ازپيروزي انقلاب اسلامي همان صائين دژ خوانده شد.
شهر ماكو
شهر ماكو در گذشته يكي از قلاع محكم سرحدات ايران وعثماني محسوب ميشد. ازاين شهردر طول تاريخ به اسامي مختلفي ياد شده بنا به روايتي ميگويند، اسم قديم ماكو (شاوارشان) بود كه از كيارستان كه امروزه به نام سياوش معروف است اخذ شده است.
اسم ماكورا ” آرتاز“، ” قلعه قبان“ و” روساومكي“(محل مرتفع گوسفند و آغل زمستاني) نيز ميگفتند كه احتمالاً به علت خوبي مراتع از طرف ارامنه منطقه نامگذاري شده بود. شهرماكو علاوه بر آنكه از نظر ساختار فيزيكي شهر جالبي است، داراي آثار متعدد باستاني و تاريخي نيز ميباشد.
مراكزتاريخي وباستاني
كاخ باغچه جوق
كاخ باغچه جوق ساختماني مجلل وبنايي تاريخي است. اين كاخ در اواخر دوره قاجاريه، به دستور اقبال السلطنه ماكويي كه يكي از سرداران مظفر الدين شاه بود، ساخته شده است. اين كاخ تاثير شگرفي از سبك معماري روسيه پذيرفته است.
[آشنايي با موزه و موزهداري]
عمارت كلاه فرنگي ماكو
ساختمان بنا به اواخر دوره قاجاريه مربوط مي شود و تاكنون هيچ دخل و تصرفي در آن صورت نگرفته است.
ساختمان شهرباني ماكو
تاريخ احداث اين بنا، با توجه به كتيبه موجود در تالار آئينه، محرم سال 1320 هجري قمري مي باشد.
قلعه سياه
اين قلعه يك كاخ پادشاهي اورارتويي بوده كه در قرن هاي هشتم وهفتم قبل از ميلاد به منظور دفاع يا حمله و با استفاده از عوامل طبيعي زمين ساخته شده است.
قلعه راوز
قلعه راوز در جنوب غربي ماكو واقع شده و به شكل محلي مسكوني است كه 300 سال قبل از ميلاد مسيحايجاد شده است.
شهر اورارتويي بام فرهاد
اخيرا آثار يك شهر تاريخي مربوط به هزاره اول پيش از ميلاد در شهرستان ماكو كشف شده است كه در مكاني موسوم به بام فرهاد در ارتفاعات مجاور روستاي سنگر در 7 كيلومتري شمال شهر ماكو قرار دارد.اين شهر به اقوام اورارتو تعلق داشته و فاقد استحكامات دفاعي بوده است.
در اين شهر يك معبد سنگي متعلق به خداي خالدي (خداي جنگ اورارتوها) واقع است. كشف ديوار شهر و معبد سنگي ديگر در محلي موسوم به (كور اوغلي قلعه سي) ازيافته هاي مهم اين منطقه است.بر اساس مطالعات صورت گرفته، شهر در زمان آباداني حدود 20 هكتار وسعت داشته است.
مقبره صخره اي سنگر
اين مقبره در 7 كيلومتري جاده آسفالته ماكو - بازرگان و در مجاورت روستايي به نام فرهاد واقع شده است. قدمت اين بنا به 700 سال قبل از ميلاد مسيح ميرسد. در حفاري هايي كه اخيرا در اين منطقه صورت گرفته، اين آثار را از شهر اورارتويي واقع در اين منطقه محسوب دانسته اند.
پل پنج چشمه
پل پنج چشمه در قرن دهم زمان صفويه به منظور ايجاد ارتباط بين تبريز و ماكو و همچنين بين ماكو و روستاهاي اطراف ساخته شده است.
سنگ نبشته شهر روسا
روسا يكي از شهرهاي اورارتويي بود كه در قرن نهم پيش از ميلاد و در زمان روسا دوم ، حاكم اورارتو ساخته شد. روساي دوم پسر آرگيشتي دوم از پادشاهان معروف اورارتو پس از اتمام شهر كتيبه اي دربالاي آن نصب كرد.
اين كتيبه كه يكي از نفايس آثار كهن اين سرزمين به شمار مي رود توسط روساي دوم به خط ميخي نوشته شده و توسط باستان شناس معروف آلماني پروفسور مين تس ترجمه شده است.
طول كتيبه 72 وعرض آن 56 و ضخامت آن 11 سانتي متر ، همچنين وزن آن 110 كيلوگرم است . بر روي اين كتيبه 16 خط موازي رسم شده است. شهر روسا بر اثر حمله و هجوم قوم آشور باخاك يكسان شده وامروزه فقط دهكده كوچكي به نام بسطام از دهستان چايپارا به شمار مي رود . اين كتيبه هم اكنون در شهر ماكو نگهداري مي شود.
جاذبه هاي طبيعي
چشمه معدني شگفتي
اين چشمه در دامنه جنوبي كوه هاي آق بولاغ و شمال دهكده شگفتي در منطقه سيه چشمه واقع شده است.
آب گرم شوط آباد
روستاي شوط آباد در 27 كيلومتري جنوب شرقي ماكو واقع شده است . 5/2 كيلومتر بعد از شوط آباد تپه اي وجود دارد كه آب گرم از بالاي آن خارج مي شود.
آب گرم باش كندي
چشمه آب گرم باش كندي در فاصله 2 كيلومتري روستاي باش كندي و13 كيلومتري جاده ماكو بازرگان واقع شده است.
چشمه معدني عرب ديزج
اين چشمه معدني در 300 متري دهكده اي به همين نام در اطراف ماكو است.
منطقه حفاظت شده مراكان
در جنوب سواحل ارس و شمال شهرستان ماكو واقع شده و داراي پوشش گياهي نيزار و بيشه زار است. در اين منطقه حيوانات و پرندگان از قبيل قوچ ، ميش ، پلنگ ، مار ، موش ، سنجاب ، گراز ، جغد و...... زندگي مي كنند و جزو مناطق شكار ممنوع محسوب مي شود.
منطقه حفاظت شده آغ گل
در نزديكي منطقه مراكان ، بين پل دشت و ماكو قرار گرفته است و يكي از زيستگاه هاي مهم پرندگان مهاجر و گونه هاي جانوري بومي محسوب مي شود.شكارگاه آغ گلشكارگاه آغ گل در غرب پل دشت ، در نزديكي رودخانه ارس واقع شده وحيواناتي نظير گراز ، خوك ، روباه ، سنجاب را در خود جاي داده است.
اماكن زيارتي ومذهب
قره كليسا (طاطاووس)
اين كليسا به نام تادي مقدس هم نامگذاري شده، در روستاي قره كليسا از توابع سيه چشمه شهرستان ماكو، ساخته شده و مزار تادی مقدس است. به استناد منابع تاريخي ارامنه، در دوره ساسانيان بخشي از ارامنه عمدتاً پيرو دين زرتشت بودهاند و بخشي نيز آيين مهر پرستي داشتهاند.
براي نخستين بار در سال43 ميلادي دو نفر مبشرين حضرت مسيح به نامهاي طاطاووس و بارتلميوس از شمال بينالنهرين گذشته و براي تبليغ در شهر ( آرداز) كه مركز پادشاهي ارامنه بود اقامت ميكنند و بدون توجه به دستور سنادوك ( پادشاه زرتشتي ارمنستان) به تبليغ آيين مسيح دست ميزنند.در نتيجه 3500نفر از جمله دختر پادشاه به نام ( ساندوخت) به دين مسيح ميگروند.
پادشاه ارمنستان براي ممانعت از تبليغ دين مسيح، در سال 66 ميلادي فرمان قتل و عام آنان را صادر ميكنند و همه ارامنه مسيحي، از جمله دختر پادشاه به قتل ميرسند و اجساد آنان را در محل فعلي قره كليسا و حوالي آن مدفون ميسازند.
ارامنه مدعي هستند كه كليساي طاطاووس اولين كليسايي است كه به دستور مبشرين و حواريون مسيح در دنيا ساخته شده است و چون از نظر مذهبي شهادت را بزرگترين سعادت براي بشر ميدانند، هر سال در روزهاي آخر تيرماه و هفته اول مرداد ماه كه مصادف با قتل تادي مقدس و پيروان مسيحي او است در قره كليسا مراسم خاصي بر پا ميدارند.
كليساي زور زور
كيساي زور زور در مجاورت روستاي بارون ( 40 كيلومتري جاده آسفالته سيه چشمه) بر دامنه شيب تند كوه در ساحل رودخانه زنگمار واقع شده است. به استناد اظهار نظر شوراي خليفه گري، اين كليسا مربوط به قرن دهم ميلادي است.
كليساي دره شام
كليساي دره شام در كنار رود ارس در فاصله حدود 22 كيلومتري شمال غرب كليساي سنت استپانوس قرار دارد. اين كليسا احتمالاً در دوره مغول يا صفويه ساخته شده است.
شهر مهاباد
مهاباد در گذشته، آتادي كوچك و بي اهميتي بود، ولي در سال 1038 هجري قمري در اواخر سلطنت شاه عباس اول ، شخصي به نام بداقالسلطان كه رياست قوم مكري را به دست گرفته بود، مركز حكومت خودرا به مهاباد منتقل كرد.
نام قبلي اين شهر ساوجبلاغ (چشمه سرد) بود كه در 14 مهر ماه 1314 همزمان با تغيير نام تعدادي از شهرهاي ايران به مهاباد خوانده شد. شهر مهاباد در گذشته در اثر زلزله نابود و مجدداً ساخته شد.
مراكزتاريخي وباستاني
مقبره بداق السلطان
اين مقبره به يكي از سرداران شاه عباس صفوي تعلق دارد كه در زمان خود حكمران منطقه ساوجبلاغ بوده و در عمران و آباداني آن كوشيده است. بداق السلطان در سال 1012 هجري قمري در يكي از جنگهاي شاه عباس در نزديكي ايروان به قتل رسيد، اما وي را به خاطر خدمات عمرانياش به مهاباد آوردند و در آنجا دفن كردند.
شهرتاريخي اندر قاش
اين شهر تاريخي حوالي دهكدهاي به همين نام در 10 كيلومتري بخش حومه شهرستان مهاباد و يك كيلومتري راه آسفالته مهاباد- اروميه واقع شده است.
بطلميوس از اين شهر تاريخي كه متعلق به دوره مادها است ذكري به ميان آورده و آن را ( داروشاه) ناميده است. در نزديكي ويرانههاي اندرقاش دخمهاي به نام راكا است كه از لحاظ سبك و شيوه حجاري شبيه دخمههاي هخامنشي در تخت جمشيد و نقش رستم فارس است.
جاذبه هاي طبيعي
مهاباد رود
اين رود از ارتفاعات پيرانشهر و سردشت ميگذرد و از به هم پيوستن دو شاخه اصلي بيطاس و ده بكربه بوجود ميآيد.
غار بورنيك بزرگ
اين غار در نزديكي شهر مهاباد واقع شده و يكي از غارهاي نسبتاً معروف ايران است. طول آن در حدود 500 متر و داراي دالانهاي متعددي است.از آنجايي كه اين غار داراي پرتگاه و چاههاي دروني است، لذا بازديد كنندگان بايد يه وسايل ايمني لازم مجهز باشند. در حال حاضر تنها غارنوردان از اين غار ديدن ميكنند.
غار بورينگ كوچك
اين غار در نزديكي غار بزرگ بورينگ واقع شده است و طول و عرض كمتري دارد.
اماكن زيارتي ومذهبي
مسجد جامع مهاباد
مسجد به دستوربداق السلطان حاكم مهاباد ساخته شده و در زمان شاه سليمان صفوي تكميل گرديد.
شهر مياندوآب
اين شهر به دليل اينكه ميان رودهاي زرينهرود و سيمينه رود واقع شده است، ميان دوآب ناميده ميشود و همواره مورد توجه بوده است. در اين منطقه اقوام مختلفي مانند مادها، اورارتوها، كردها ، سلجوقيان، تركها و مغولها زندگي و حكومت كردهاند.
مراكزتاريخي وباستاني
قلعه بختك
قلعه بختك كه بقاياي خرابه هاي آن هنوز هم در روستاي ميلان قرار دارد، توسط يكي از سرداران خسرو انوشيروان به نام بختك ساخته شده است.
جاذبه هاي طبيعي
زرينه رود
اين رودخانه از كوه هاي چهل چشمه كردستان ، بين سقز و بانه سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از شرق مياندوآب در جلگه وسيع آبرفتي به چند شاخه تقسيم ميشود و از گوشه جنوب شرقي به درياچه اروميه ميريزد.
چشمه زندان سليمان
چشمه آب معدني زندان سليمان بين احمد آباد عليا و كوه زندان در شهرستان مياندوآب واقع شده وحدود 1980 متر از سطح دريا ارتفاع دارد.
شهرستان نقده
شهر نقده در ميان شهرهاي مهاباد، پيران شهر، اشنويه و اروميه واقع شده است و به عنوان كانون ارتباطي بين شهرهاي فوق است. عبور رودخانه گدار، وجود اراضي حاصلخيز و موقعيت نظامي آن از علل ايجاد اين شهر بود.
نقده سرگذشت پر حادثهاي داشته وآثار متعددي را درخود به يادگار دارد. آثار باستاني فراواني در روستا ووتپه حسنلو كه در چند كيلومتري شمال شرقي آن قرار دارد، كشف شده است. قبرهايي يافت شده است كه با سنگ ساخته شده و روي آنها تخته سنگ بزرگي قراردادهاند، به طور كه مردگان اين قبور درحالت چمباتمه به خاك سپرده شده اند.
در اين منطقه اقوام مختلفي، مانند آشوريها، كردها، مانناها وتركان پيوسته به اين ناحيه مهاجرت ميكردند و ساكن مي شدند، تا آنكه طايفه قره پاپاق(كلاه سياه) كه درزمان فتحعلي شاه از قفقاز به ايران مهاجرت كردند، در جلگه وسيع سلدوز مسكن گزيدند و به كشت گندم وبرنج و پرورش درختان ميوه پرداختند و ماندگار شدند.
مراكزتاريخي وباستاني
تپه حسنلو
تپه باستاني حسنلو در 12 كيلومتري شمال شرقي نقده قرار گرفته و به مناسبت نام دهكده مجاورش حسنلو ناميده ميشود.
رابرت دايسون كه ازسال 1334 شمسي رياست هيئت مشترك ايراني وآمريكايي كاوشگر در ايران را برعهده داشت ، اين تپه را داراي 10 دوره متمايز سكونت دانسته وآنها را از قديم به جديد يعني از دوره دهم به يكم تقسيم بندي كرده است.
به نظر وي تاريخ تقريبي سكونت دوره اول ، به حدود شش هزار سال قبل از ميلاد مي رسد و در اين ميان دوره چهارم كه مربوط به 1300 الي 800 سال قبل از ميلاد است از ارزش خاصي برخوردار است وبه دوران تمدن ماننايي مربوط مي شود.
درجريان كاوش تپه حسنلو ، اشياي سنگي ، سفالي ، شيشه اي و فلزي گوناگون كه داراي ارزش تاريخي وهنري بسيار مي باشند كشف شد كه در موزه هاي ايران باستان ، آذربايجان و آمريكا نگهداري مي شود.
اين اشياء نمايانگر جلوه هايي از هنر وصنعت وبه طور كلي فرهنگ و تمدن ساكنان آذربايجان و سرزمين هاي مجاور آن در ادوار مختلف تاريخي وپيش از تاريخ هستند، از آن جمله هزاره اول پيش از ميلاد وبه ويژه فرهنگ و تمدن مانانا مي باشند.
كتيبه كلي كليشن در اشنويه
در گردنه كليكليشن اشنويه استوانه ای قرار دارد كه بربدنه آن به دو زبان اورارتوييو آشوري كلماتي كنده شده كه در نوع خود بي نظير واز آثار فوق العاده جالب توجه استان است. به استناد آثار تاريخي پس از شردوري اول ، پسرش ايش بواي ني درحدود سال 828 قبل از ميلاد پادشاه اورارتوشد. اين پادشاه زبان اورارتو را در كتيبه هاي خود به كاربرد و چون كشور خودرا ازشرق تا رواندوز توسعه داد، در همان سنگ نبشته شرح فتوحات خودرا مندرج ساخت.
