ايرانگردی- همشهري آنلاين:
استان سمنان با وسعتی برابر 98515 کيلومتر مربع 8/5 درصد مساحت کل کشور است.

اين استان از  نظر مساحت ششمين استان کشور است. وسعت آن حدود چهار برابر تهران می باشد. اين استان در حال حاضر دارای 4 شهرستان 14 شهر 10 بخش و 28 دهستان است.

شهرهای آن عبارتنداز: سمنان، شاهرود، دامغان و گرمسار.شهرهای تابعه استان نیز عبارتند از سمنان - مهدی شهر- شهميرزاد - سرخه -شاهرود -بسطام -تجن -کلاته -خيج -ميامی -بيارجند -دامغان -گرمسار -ايوانکی و آرادان.

استان سمنان در دوران باستان بخشی از چهاردهمين ايالت تاريخی ورن (ورنه) از تقسيمات شانزده گانه اوستايي بود.برخی از دانشمندان اين ايالت را گيلان فعلی می دانند ولی قدر مسلم اين که ورن يا ورنه متشکل از صفحات جنوبی البرز و خوار شمال سمنان، دامغان، خوار, دماوند، فيروزکوه، شهميرزاد، لاسگرد، ده نمک و آهوان، قوشه، ويمه و نقاط کوهستانی مازندران بوده است.

شهرستان سمنان

در زمان کمبوجيه سمنان مانند پلی سه ايالت ری و خراسان و استرآباد را به هم وصل می کرد. در دوره های بعدی نيز منطقه سمنان مورد توجه خاص حکومت های مرکزی قرار گرفت و  مناقشه های متعدد بر سراين منطقه بين قدرتمندان در گرفت.

اشکانيان هم ايران را به هجده ايالت تقسيم کرده بودند که يکی از آنها کميس يا قومس در نواحی سمنان و دامغان بود. از زمان سلسله طاهريان تا غزنويان نيز سمنان اهميت خود را حفظ کرد و ازجمله مناطقی بود که شاهد انبوه کشمکش‌ها بود.

يکی از حکام معروف ايالت کومش در زمان غزنويان امير اجل بختيار بن‌محمد معروف به ابوحرب بختيار بود که بانی منار مسجد جامع سمنان و بقعه پير علمدار کرمان بود.سمنان در دوران مغول همچون ساير نقاط ايران از حملات در امان نماند و متحمل خسارات فراوان شد.

مراكز تاريخي و باستاني

‌‌‌برج چهل دختران
در اواسط خيابان حکيم الهی و بر سر راه شهر به محلات ثلاث برج کهنه و قديمی و نيمه مخروبه ای وجود دارد که بنام برج چهل دختر يا چهل دختران ناميده مي‌شود.

وجه تسميه اين برج چنين است که مردم معتقد برج مذکور را چهل دختر که دست از تعلقات دنيوی کشيده و تارک دنيا شده بودند با گل و خشت ساخته اند.

قدر مسلم اين است که تاريخ بناي برج با آتشکده به زمان قبل از اسلام بر مي‌گردد.

همانطور که از نام کوشمغان و زاوغان که در نزديکی برج قرار دارد برمي‌آيد و با توجه به مقام مغ که پيشوای زردشتيان بود می‌توان اطمينان‌داشت که برج مذکور زمانی‌ آتشکده و يکی از اماکن متبرکه زردشتيان بوده است.

اين بنا به صورت برج هشت ضلعی است که هر ضلع آن در خارج 4.5 و در داخل 2.80 متر است ،ارتفاع برج در بعضی قسمت‌ها 10 متر و در قسمت‌های نسبتا سالم ديگر به دوازده متر مي‌رسد ضخامت ديوار تقريبا 50 تا 60 سانتيمتر است.

دروازه ارگ سمنان‌
يکی از آثار تاريخی و با ارزش و زيبای سمنان , دروازه ارگ، بازمانده هنر دوران قاجار است که در تقاطع خيابان‌های آيت الله طالقانی و شيخ فضل الله نوری واقع شده است.دروازه ارگ در گذشته درِ شمالی ارگ دولتی بود که هنگام تخريب ارگ به سبب شکايت فرهنگ دوستان و پيگيری آنان از ويرانی اين دروازه جلوگيری به عمل آمد. 

دروازه ارگ د رزمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار و حکومت انوشيروان ميرزا  ضياء الدوله فرزند محمد رحيم ميرزا پسر دهم عباس ميرزا نايب السلطنه که از سال 1300 تا 1305 هجری حاکم ايالت قومس بود بنا شد.اين دروازه دو نمای شمالی و جنوبی دارد که نمای شمالی آن به مراتب زيباتر از نمای جنوبی آن است.

دروازه جنوبی ارگ سمنان
اين دروازه در زمان ناصرالدين شاه ساخته شد و در محل ساختمان شهرباني واقع شده بود که دروازه جنوبی ارگ دولتی را تشکيل مي‌داد. ساختمان بالای دروازه جنوبی در دو طبقه ساخته شده است.

در طرفين راهروی طبقه اول اتاق‌ها قرار دارند. در طبقه بالا نيز سه اتاق شمالی و جنوبی وجود دارد . در ماه مبارک رمضان به عنوان نقاره خانه از اين ايوان استفاده می شد و مدتی هم هنگ ژاندارمری سمنان در ارگ مستقر بود.

ارگ علاء‌‌
ارگ علاء در 9 کيلومتری جنوب شرقی سمنان و کنار جاده سمنان به پايگاه هوايي در بخش علاء واقع شده است و يکي از آثار تاريخی اواسط قاجاريه به شمار مي‌رود که به ثبت آثار تاريخی رسيده است.

مساحت تقريبی آن در حدود 100 متر و دارای زيربنايي در حدود 120 متر است . ارتفاع آن حدود 4.5 متركه‌ با اضافه شدن طبقه دوم به حدود 8 متر مي رسد . بنای ارگ به شکل شش ضلعی و ساختمان آن در دو طبقه ساخته شده است که ظاهرا محل حکومت محلی نيز بود.

دارالحکومه سمنان
اين بنا در جنوب شهر و در ميدان ابوذر غفاری (پاچنار) واقع شده است.‌ بنای دارالحکومه را به دوره فتحعلی شاه قاجار و پيش از زمان حکومت حاجی بهمن ميرزا بهاء الدوله پسر فتحعلی شاه در سمنان نسبت مي‌دهند.

قبل از اينکه ساختمان ارگ دولتی سمنان در شمال شهر احداث شود، دارالحکومه سمنان در جنوب شهر و در همين بنا که امروز به خانه کلانتر معروف است، مستقر بود.

شکارگاه ملاده (خانه ابراهيم‌خان)
در روستای سرسبز و خوش آب و هوای ملاده (در حدود 70 کيلومتری شمال سمنان) دو عمارت بزرگ و باستانی و زيبا وجود دارد که در دو سمت شرق و غرب به فاصله حدود 50 متر به موازات يکديگر قرار گرفته اند.

مصالح اصلی بنا، خشت و آجر و نمای آن آجر و گچ است . هر يک از اين دو نوع ساختمان دو طبقه و دارای تعداد زيادی اتاق و راهروی مربوط به اتاق‌ها و طبقه فوقانی است . معماری ساختمان‌های مذکور بسيار زيباست.

مناره سلجوقيان سمنان
اين مناره که در زمرة زيباترين مناره‌های تاريخی دوره سلجوقی است، در گوشة شمالشرقی مسجد جامع سمنان و در کنار شبستان شرقی واقع شده و به منار مسجد جامع نيز معروف است.

ارتفاع منار کنونی از سطح قاعده 31.20 متر و از روی بام 25.75 متر است که به علت وجود شبستان شرقی در پای منار 5.5 متر ، قسمت تحتانی آن ديده نمي‌شود. محيط مناره همجوار بام مسجد بيش از پنج متر است.

آرامگاه شيخ علاء الدوله سمنانی
اين ساختمان واقع در روستای صوفی آباد سمنان، در آغاز بنايي رفيع و با عظمت بود که بدستور عمادالدين جمال الدين عبدالوهاب وزير سلطان محمد خدا بنده از خشت خام ساخته شد، سپس خانقاهی برآن افزود و در آنجا به رياضت پرداخت و پس از مرگ در آنجا به خاک سپرده شد.

بنای خانقاه و آرامگاه اين عارف مشهور که بازماندة معماری اواخر قرن هشتم است   به علت نداشتن استحکام و بی‌‌توجهی روبه ويرانی نهاد، به طوری که به جز دو ستون ايوان بقية بنا منهدم شد .

مقبره پيرنجم‌الدين
اين مقبره منسوب به پير نجم الدين دادبخش يا تاج بخش در گورستانی به همين نام در سمنان واقع شده است.از شجره نامة مدفون اين آرامگاه اطلاع صحيحی در دست نيست،  ولي عده ای وی را يکی از سرداران ملی سمنان در حملة مغول می دانند.

مقبره پير نجم الدين که يکی از آثار دوره مغول است، شامل ايوان، حرم و گنبد است و به علت اينکه قبلا در وسط گورستان قرار داشته و حالا در خيابان مي‌باشد، صحن ندارد.

آرامگاه حکيم الهي
آرامگاه اين حکيم در نزديکی ميدان امام خمينی (ره) سمنان و در کنار خيابان حکيم الهی مقابل دبيرستان دهخدا  واقع شده و مدفن يکی از چهره های تابناک فلسفه و حکمت و يکی از مفاخر گرانمايه سمنان است. بنای آرامگاه را ايوان و چند سالن و اتاق تودرتو تشکيل مي‌دهد.

بر پيشانی ايوان که مشرف به خيابان است و حدود پنج متر ارتفاع دارد کتيبه ای از جنس کاشی قرار گرفته است. حکيم الهی در رمضان 1243 متولد و در ربيع الاول 1323 فوت کرد. آرامگاه مذکور با تلاش پسرش حاج عبدالجواد الهی در سال 1321 شمسی بنا شد.

آرامگاه فانی
اين آرامگاه در حدود صد متر با آرامگاه پيرنجم الدين فاصله دارد و مقبره ای زيبا از شاعری وارسته بنام فانی سمنانی و همچنين سيد ابوطالب حسنی،ْ سردار  ملی سمنان در نهضت مشروطه  قرار دارد.

اين آرامگاه به دليل قدمت کم آن، جزو آثار تاريخی به شمار نمی آيد . ولي از آنجا که مزار يکي از شاعران به نام است و نيز دارای نمايي جالب است از نقاط ديدني سمنان محسوب مي‌شود . آرامگاه فانی شامل گنبد و حرم و صحن و فاقد ايوان می‌باشد.

نمای خارجی به صورت مکعب مستطيل آجری می باشد که دو در اصلی طرفين بنا، حياط را به بيرون متصل مي‌کند.

مقبره درويش محمد
در قسمت شمالغربی سمنان و در روستايي به نام مومن آباد بين راه شوسه سمنان به فيروزکوه مقبره ای به نام درويش محمد وجود دارد. از تاريخ فوت و دفن اين آرامگاه اطلاع درستی در دست نيست.

ولی گفته شده که وی يکی از عارفان قرن هشتم و از پيروان عارف بزرگ وار شيخ علاءالدوله سمنانی بوده، برخی نيز می گويند که مقبره تقی الدين علی دوستی سمنانی شاگرد معروف شيخ است.

درويش محمد به علت وارستگی و کرامتی که داشت مورد توجه و احترام مردم سمنان و نواحی آن بود و به همين جهت، درويش مومن‌آباد نيز ناميده شده است.

قلعه‌های سارو
در 10 کيلومتری شمالشرقی سمنان در نقطه ای کوهستانی به نام سارو آثار دو قلعه بسيار محکم و تسخير ناپذير موجود است که طرز ساختمان و انتخاب محل بناي آنها قابل توجه و درخور تحقيق است. اين قلعه ها در دو طرف کلاته يا مزرعه سارو که چشمه ساری زيبا است واقع شده اند.

قلعه شمالی بر اثر گذشت زمان و بروز سوانح طبيعی و خرابکاري افراد گنج ياب تا اندازه ای ويران شده و خالی از سکنه است  ولي اسکلت محکم آن ابهت خاصی به اين دره بخشيده است.

[آشنایی با قلعه‌هاي ايران]

قلعه کوشمغان
در سه کيلومتری غرب سمنان سه محله وجود دارد که در حال حاضر به نام های کوشمغان، زاواغان و کديور خوانده مي‌شوند و مجموع اين سه محله را نيز محلات ثلاث مي‌نامند.

با توجه به آثار موجود، محله های مذکور از محله های بسيار کهن سمنان محسوب مي‌شوند. نام اصلی کوشمغان کوشک مغان بود که براثر کثرت استعمال کوشمغان شده است.

در اين محله قلعه قديمی ويرانی وجود دارد که در گذشته خندقی نيز در اطراف آن وجود داشت و مردم با استفاده از تخته پل وارد قلعه مي‌شدند. در قلعه که از گذشته باقی مانده يکپارچه از سنگ است.

قلعه لاسگرد
در بين بقعه سيدرضا و شمال کاروانسرای شاه عباسی لاسگرد، يکی از معروفترين قلعه های سمنان به نام دژ لاسگرد وجود دارد که با توجه به سرحدی بودن قريه لاسگرد در دوران قبل از اسلام به ويژه در زمان اشکانيان، احتمال مي‌رود اين قلعه در زمان اشکانيان بنا شده باشد.

اين قلعه مستحکم که با خشت های خام بزرگ ساخته شده تا اواسط دوره قاجاريه پابرجا بود و پس از اين تاريخ روبه ويرانی نهاد. آنچه اکنون از اين قلعه عظيم مانده گذرگاهای  زيرزمينی سه طبقه ای است که همه به يکديگر راه دارند.

قلعه پاچنار
در جنوب غربی ميدان ابوذر و در محله اسفنجان سمنان آثار دو قلعه پر ابهت و قديمی به چشم ميخورد که به قلعه های پاچنار معروف هستند.

اين قلعه ها به صورت دژهای دوران باستان ساخته شده بودند و از زمره قلعه‌های بسيار مهم نظامی و دفاعي شهرستان به شمار مي‌رفتند. بعضی‌ها قدمت و تاريخ بنای اين قلعه‌ها را به دوران طاهريان نسبت مي‌دهند.

ميدان باستانی دلازيان(چشمه شيخ)
اين ميدان در هشت کيلومتری جنوب شرقی شهر سمنان و در پانصد متری خم رودخانه گيناب واقع شده است در انتهای اراضی کشاورزی نمای هشت تپه نزديک به هم ديده مي‌شود هرچند جاگيری تپه ها در کنار هم شکل هندسی ويژه‌ای ندارد اما از هر سو که بدان‌ها بنگريم همواره هشت برجستگی از دور پيداست.

بلندی اين تپه‌ها يکسان نيست. ولی تفاوت زيادی هم ندارند. فاصله بين دامنه های پست تپه جنوبی تا دامنه های پايين تپه شمالی بالغ بر230 متر و فاصله مشابه تپه شرقی تا تپه غربی معادل 300 متر است. وسعت دامنه های هر يک از تپه ها متفاوت است و تپه های کوچکتر نيز دامنه و کنار تپه های بلند جای دارند.

تپه تاريخی ناسار (نوحصار)
اين تپه در سه کيلومتری شرق شهر سمنان و در پنج کيلومتری جنوب راه شوسه آن واقع شده است. در مورد وجه تسميه آن عقيده بر اين است که نام ناسار در اصل نو‌ حصار بوده و در اثر مرور زمان به ناسار تبديل شده است.

آثار باقی مانده اين شهر به صورت تل بزرگی در شمال شرقی ناسار فعلی مشاهده می‌شود. در حفاری‌هايي که ساليان قبل در اين تپه به عمل آمد، اشياي فراوانی کشف شد. از قراين چنين بر می‌آيد که بنای اين شهر در حمله‌های اقوام مهاجم نابود شده و قريه ناسار کنونی در کنار خرابه‌های آن بنا شده‌ و لذا به نوحصار يا حصار نو معروف شده‌است.

حمام پهنه و گرمابه حضرت
حمامِ پهنه يکی از آثار قديمی  و ارزشمند سمنان است که کمتر  مورد توجه قرار گرفته است . اين حمام که در گوشة شمال غربیِ  تکية  پهنة  سمنان،  بينِ  مسجدِ  جامع و  مسجدِ  امام خمينی ( ره )  و  امامزاده يحيي قرار گرفته و در سال 856هجری قمری،در زمانِ سلطنتِ  ابوالقاسم بابرخان، پادشاهِ  تيموری و به دستورِ  وزيرِ  وي، خواجه غياث الدين بهرام سمناني ساخته شده است.

حمام ناسار
اين حمام در بازار عمومی شهر سمنان و جنوب شرقی تکيه ناسار واقع شده است و قريب سه قرن قدمت دارد و يکی از بناهای دوره صفويه است. اين بنا در سال 1118 هجری در زمان شاه عباس به همت حاجی‌الحرمين آقا ملکي ساخته شد.

بر بالاي سر در کوچک حمام که به وسيله راهروی طويل و به سربينه متصل مي‌شود سنگ نبشته ای به ابعاد 30 در 20 سانتي متر به رنگ سياه وجود دارد كه نام سازندگان آن را نوشته است.

حمام قلی
اين حمام در خيابان امام خمينی سمنان پشت هتل کومش در کوچه معروف به ملاقزوينی واقع شده‌است. در اين حمام کتيبه‌ای که حاکی از تاريخ بنای اوليه آن باشد وجود ندارد اما عده ای تاريخ بنای آن را با آب انبار مقابل بنا هم‌زمان مي‌دانند و اگر چنين باشد مي‌توان اين حمام را در زمره يکی از آثار قرن دهم به‌شمار آورد.

حمام نخست
اين حمام در ابتداي بازار عمومی سمنان و در کنار خيابان شهداء قرار دارد که نسبت به حمام‌های ديگر سمنان جديد است. اين حمام دارای سه بخش سربينه، گرمخانه و خزانه و بيش از سه متر از کف خيابان مجاور پايين‌تر است. سر در اوليه حمام دارای کاشي کاری و کتيبه‌ای از کاشی قرمز است که تاريخ ساخت آن نوشته شده‌است.

کاروانسرای شاه عباسی سمنان
در خيابان استاد مطهری جنب سپاه پاسداران انقلاب اسلامی سمنان کاروانسرايي از دوره صفويه معروف به رباط شاه عباسی موجود است که به فرم چهار پلانی ساخته شده است حياط کاروانسرا مستطيل شکل به طول 32.30 متر و عرض 26.5 متر است.

[آشنايي با كاروانسراهاي ايران]

دو ضلع شمالی و جنوبی رباط دارای دو ايوان هم اندازه و مشابه با قوس جناغی است و در طرفين هر ايوان شش ايوان کوچک با قوس های جناغی است که به اندازه نيم متر از سطح حياط بلند تر است.

کاروانسرای شاه عباسی لاسگرد
در 36 کيلومتری سمنان و در قريه لاسگرد کاروانسرای آجری بسيار بزرگی از بناهای زمان شاه عباس اول صفوی قرار دارد. اين کاروانسرا که در سمت جاده سمنان به تهران واقع شده دو ايوانی است و حياطی وسيع دارد.

طول حياط از شمال به جنوب 36 متر و عرض آن از شرق به غرب 31.5 متر است که اطراف آن را 24 حجره احاطه نموده است که حجره ها با کمی اختلاف قرينه يکديگرند. دو ايوان بزرگ در غرب و شرق رباط ساخته شده است که با درگاه کوتاه و چند پله به دالان های چهار گانه  پشت مربوط مي شود . سقف اين ايوان تاق ضربی بزرگی است که تزئينات مربع شکل تودرتو دارد.

کاروانسراي شاه سليمانی آهوان
اين کاروانسرا که در روستای آهوان، در 42  کيلومتری شرق سمنان واقع شده‌است، در سالِ  1097 هجری قمری در زمانِ  شاه سليمان صفوی، برای استراحت زايرين امام هشتم که  از سمنان و آهوان به مشهد مقدس، مشرف مي‌شدند، ساخته شد. اما به غلط، کاروانسرای شاه عباسی نام گرفت.

کاروانسرای شاه سليمانی آهوان، دارای حياط وسيع مستطيل شکل، به طول 40  متر و عرض 32 متر، و چهار ايوانی است. جمعاً در اطراف حياط 24 اتاق احداث شده است که ابعاد آنها به ترتيب 3.35 و 2.90 متر است.

آتشگاه سمنان
در محله اسفنجان سمنان آتشگاهی وجود داشت که تا ساليان قبل آثار ستون های ساختمان آن باقی بود اين ستون ها در ميان حصارهای سر به فلک کشيده متعلق به دوره های قبل از اسلام واقع بود.

اصولا آتشکده و آتشگاه مربوط به دوره های قبل از اسلام است و از اين نظرمي توان پی به قدمت محله اسفنجان و آتشگاه سمنان برد.

در حال حاضر خرابه هايي کوچک از منطقه آتشگاه باقی مانده است. ديوارهای کوتاه با تلی خاک نمايانگر دوره احداث اين بنا است. اين منطقه و اطراف آن هم اکنون با ساختن خانه‌های جديد، مسکوني شده و آثار باقی مانده آتشگاه نيز به تدريج در حال نابودی است.

جاذبه هاي طبيعي

رودخانه گل رودبار
اين رودخانه از ارتفاعات شمال شهميرزاد سرچشمه می گيرد و در نزديکی بند مهدی شهربا دريافت شعبه های ده صوفيان و شهميرزاد حوزه ای وسيع را مشروب مشروب ميکند. در شمال روستای درجزين شعبی ديگر به آن متصل ميشود که پس از گذشتن از غرب سمنان در دشت فرو مي‌رود. حواشی بالادست اين رودخانه گردشگاه‌های بهاری و تابستاني مناسبي دارند.[آشنايي با رودخانه هاي ايران]

چشمه‌های آب مراد، آب قولنج، آبگرم و آبسرد
مجموعه اين چشمه های معدنی آبگرم در بخش مهدی شهر و در شمال غربی سمنان به فاصله 21 کيلومتری اين شهر قرار دارد. اطراف اين چشمه‌ها را ارتفاعات در بر گرفته ‌است. آب چشمه ها از دسته آب‌های کلروره سولفاته کلسيک و گوگردی است و در درمان بيماری های صفراوی، کليه، کبد، نقرس، روماتيسم و درد مفاصل مؤثر است.

چشمه معدني تلخاب
اين چشمه در غرب سمنان و در شش کيلومتري شمالغربی روستاي لاسجرد واقع شده است. تلخاب شامل دو چشمه است که محدوده‌ای استخري شکل را به وجود آورده که طول آن بيست متر و عرض آن دوازده متر است.

آب اين چشمه تلخ و سرد است و مردم در فصل تابستان برای درمان سردرد، چشم درد يرقان، کهير و رفع گرمی بدن به آنجا می‌روند.

چشمه آب معدني شورآب
آب اين چشمه از يک رشته قنات است که در شمال غربی شهر سرخه قرار دارد. مردم در فصل تابستان با پيمودن مسير پنج کيلومتري از شهر سرخه به محل مظهر قنات شورآب مي‌روند و در آن استحمام مي‌کنند.

اين آب دارای گوگرد فراوان است که برای درمان سردرد و درد چشم استفاده مي‌شود و نمي‌توان مدت زيادی در آن ماند زيرا گازهای زيادی که متصاعد مي‌شود، سرگيجه‌آور است.

چشمه معدني نمک‌دره
چشمه نمک دره يکی ديگر از چشمه هايي است که در شش کيلومتری جنوب شهر سرخه و در کنار روستای بيابانک قرار دارد.

آب اين چشمه از گنبدهاي نمکي جاری است و مردم برای استفاده از آن در چاله‌هايي که اطراف آن را لايه های ضخيم نمک پوشانده است، استحمام مي‌کنند. ميزان غلظت نمک آن به حدی است که به هيچ عنوان نمي‌توان سر را به زير آب فرو برد. مردم معتقدند که آب چشمه نمک‌دره براي درمان دردکمر و دردپا مفيد است.

چشمه شيخ(چشمه سر)
اين چشمه در شمال شهميرزاد از شهرستان سمنان و در مسير جاده شهميرزاد – چاشم واقع است.

مقدار آبدهي آن 60-50 ليتر آب در ثانيه است که به مصرف باغات اطراف مي‌رسد هرساله آب و هوای معتدل و مطبوع شهميرزاد انبوهی از مسافران را از نقاط مختلف استان سمنان مازندران و تهران به سوي خود جذب مي کند.

اين مکان براي ساکنان شهرستان سمنان کاملا شناخته شده است و مورد استفاده وسيع گردشگاهی است.

چشمه روزبه
اين چشمه در شمالي ترين نقطه شهرستان سمنان بين استان سمنان و مازندران قرار دارد. ميزان آبدهی چشمه مذکور به طور متوسط بر اساس آمارهای موجود در حدود 700 ليتر در ثانيه است وداراي آبي شفاف و بدون آلودگي است.اين آب پس از گذشتن از تنگه روزبه به صورت رودخانه جاری ميشود و پس از گذشتن از منطقه خطیر کوه به استان مازندران ميريزد.

چشمه هوا خور سر
اين چشمه در مناطق کوهستانی و سردسير شمال غربي سمنان قرار دارد و راه ارتباطي آن از طريق جاده سمنان – فيروزکوه است.اين منطقه پوشيده از ارتفاعات است و آب و هوايي سرد دارد و بارندگی آن بيشتر به صورت برف است که از اواسط پاييز تا اوايل بهار منطقه را مي‌‌پوشاند. در اين منطقه، سه چشمه وجود دارد که دو چشمه درکف دره و ديگری در دامنه آن واقع شده است.

آب اين سه چشمه در مجموع در حدود 70-80 ليتر درثانيه است . بخشي وسيع از زمين‌های کف اين دره پوشيده از چمن است . علاوه براين سه چشمه، چشمه های ديگری نيز وجود دارد که ميزان آبدهي آن ها کمتر است .کمي پايين تراز اين چشمه ها استخر خاکی به وسعت تقريبی 150 متر وجود دارد که آب هر سه چشمه از يک طرف داخل آن مي ريزد و از طرف ديگر آن خارج مي‌شود .

چشمه جوين
اين چشمه در 60 کيلومتری شمال غربي سمنان در فاصله هفت کيلومتري شمال روستای جوين قرار دارد. مقدار آبدهی آن 50 ليتر در ثانيه است که نيمی از آن به مصرف کشت و زرع و باغ‌های روستای مذکور می رسد و نيم ديگر آن از دسترس خارج مي‌شود.

آب اين چشمه که شفاف، گوارا و شيرين است با عبور از دره اي که در کنار روستاست منظره ای بديع و جالب را بوجود مي آورد. در فصل بهار و تابستان عده زيادی از مردم مازندران، سمنان و تهران به اين روستا مي‌آيند تا ضمن گذراندن اوقات فراغت و اشتغال در امور زراعی و باغداري از مواهب طبيعی نيز بهره ببرند.

چشمه امامزاده محمدزيد
اين چشمه در 56 کيلومتری شمال غربی سمنان و در آبادی امام زاده شاه زاده محمد زيد‌ واقع شده  و آب آن بيشتر در فصل های بهار و تابستان به مصرف کشاورزی مي‌رسد .

ساکنان شهرستان سمنان به ويژه شهر سرخه در فصل تابستان برای گذراندن اوقات فراغت و زيارت بقعه متبرکه امام زاده شاه زاده محمد زيد برای چند روزي هم که شده چادرهايي را در اطراف چشمه برپا مي‌کنند و از طبيعت زيبا و هواي مطبوع و معتدل آن بهره مي‌برند.

چشمه امامزاده عبدالله

اين چشمه در قسمت شمالی روستای امامزاده عبدالله در شمال غربی شهر سمنان به فاصله 61 کيلومتری آن قرار دارد . 54 کيلومتر از اين جاده آسفالته و هفت کيلومتر آن خاکی است . تعداد شش چشمه در دره اين روستا وجود دارد که مجموعا 60-70 ليتر در ثانيه آبدهی دارند.

اين منطقه کوهستانی دارای آب و هوای سرد در زمستان و معتدل در تابستان است. آب چشمه ها پس از خروج در بستر رودخانه جاری مي شود و کمتر مورد استفاده کشاورزی قرار مي‌گيرد. از مهمترين قابليت‌های جهانگردی اين منطقه مي‌توان منظره دل انگيز آب و هوای معتدل و مطبوع در فصل تابستان و فضاهای طبيعی و زيبای چشمه ها نام برد.

غار دربند
بزرگترين غار استان است که در 21 کيلومتری شمال سمنان و سه کيلومتری جنوب شهميرزاد واقع شده و مشرف بر دره سرسبز و خرم دربند است . اين غار  در کمرکش کوه سنگی زيبايي به نام لهرد روبه مشرق قرار دارد و دره وسيع و سرسبز دربند در زير آن گسترده شده است.

مدخل غار به عرض 75/2 متر و ارتفاع آن 35/1 متر است .وضع داخلی غار نسبتا ساده و بدون پيچ و خم است . فضاي غار به صورت تالاری بيضی شکل است به طول 91 متر که عريض ترين قسمت آن 36 متر و بلندترين نقطه، سقف آن، 20 متر است .

منطقه حفاظت شده پرور
اين منطقه در شمال شهرستان سمنان واقع شده و مساحتی برابر با 37 هزار هکتار دارد . حيوانات عمده آن عبارتند از : کبک،  کبک دري، تيهو ، باقرقره، يوزپلنگ، گرگ، شغال، کل  بز،  پلنگ، خرس، خوک، مرال و سمور. فصل شکار در اين منطقه بين ماه‌های مهر تا اواخر دي است.

اماكن زيارتي ومذهبي

محراب مسجد روستای جوين
در روستای جوين (52 کيلومتری شمال غربی سمنان) در ضلع غربی داخل مسجد، محرابی کوچک وجود دارد که دارای قدمت بسيار است. البته سابقه محراب از خود مسجد فعلی بيشتر است. زيرا ساختمان قديم مسجد را خراب کردند و مسجدی جديد به جای آن ساختند اما محراب مذکور دست نخورده و تقريبا سالم باقی ماند. اخيرا پايين ديوارهای طرفين محراب را تعمير کرده اند و در نتيجه بخشی از پوشش معماری محراب خراب شده است. [آشنايي با مساجد]

مسجد امام خمينی(ره)
اين مسجد (سلطانی سابق) در مرکز شهر سمنان واقع شده و يکی از مهمترين و زيباترين بناهای تاريخی و مهم سمنان است. اين مسجد دارای چهار در بزرگ ورودی از شمال، جنوب شرق و شمالغربی است.درِ شمالغربی به دالان درازی باز مي‌شود که در انتهای آن تکيه پهنه است.

درهای شمال، جنوب و شرق دارای هشتی دالان و دهليز هستند. بالای درهای شمالی و شرقی تزئينات مقرنس کاری گچی زيبا با دو گوشوارة دو طبقه در طرفين با پشت بغل های کاشی کاری شده وجود دارد. در هشتی های شمالی، جنوبی و شرقی تاقهای آجری گنبددار با تاق‌نماهای متعدد با لچکی کاشی کاری شده مشاهده مي‌شوند .

مسجد جامع سمنان
اين مسجد را مي‌توان در زمره کهن ترين و قديمی ترين آثار اسلامی شهر سمنان به شمار آورد . گمانه زنی ها و حفاری های اخير نشان دادند که اين مسجد در قرن اول هجری روی خرابه های يک آتشکده بنا شده است . ولی در طول زمان , تعميراتی در آن داده شده است . در حال حاضر در بنای کنونی مسجد , آثاری از دوره مغول و تيموری ديده ميشود .

مسجد جامع زاوغان سمنان
اين مسجد در شمال محله زاوغان سمنان و در ميان باغ های سرسبز واقع شده است . اين مسجد که از بناهای قرن دوم هجری و مربوط به دوره تسلط علويان در اين سرزمين است . به همت سيد ضياءالدين محمد فرزند و جانشين سيد ضياءالدين علی صالح پسر عبيدالله بن حسين اصغر بن امام زين العابدين (ع) بنا شده است . مصالح ساختمانی که در اين مسجد به کار رفته آجر , گچ ,سنگ و خشت خام است . مسجد جامع زاوغان شامل ايوانی بلند است که ارتفاع آن بيش از ده متر است و رو به مشرق قرار دارد .

امامزاده وزيارتگاه

بقعه حضرت يحيي بن موسی(ع)
در گوشه جنوب غربی تکية معروف پهنه و در انتهای بازار جنوبی سمنان بقعه ای با بارگاه رفيع و مجلل به نام حضرت يحيي (ع) وجود دارد . حضرت يحيي بن موسی(ع) فرزند حضرت موسی بن جعفر (ع) و يکی از مرشدان راه حقيقت بود . در سال 198 هجری قمری حضرت علی بن موسی الرضا(ع) برای ارشاد مردم اين سامان برادر خويش حضرت يحيي بن موسی (ع) را در سمنان مامور اين امر مهم فرمودند.

بقعه حضرت علی بن جعفر(ع)
اين بقعه در خيابان شهيد رجايي واقع شده است . و مساحت اين مجموعه در حدود 3500 متر مربع و محل دفن امام زاده جعفر(ع) فرزند امام صادق (ع) است. در قسمت جلو ايوان و پيش فضای آن , يک مهتابی بزرگ به طول بیست و دو متر و عرض ÷انزده متر واقع گرديده که با دوازده پله به حياط کوچک کنار بقعه راه پيدا می کند . صحن ها , صفه , سالن, راهرو و مهتابی ,محل دفن اموات بوده و به صورت گورستان عمومی درآمده است.

بقاع سيدرضاوسيدعلی اکبر
در قرية لاسجرد و در راه قديمی عبوری سمنان به تهران بنای امام زاده ای مشاهده می شود که به نام امام زاده سيد رضا و سيد علی اکبر از اولاد حضرت امام موسی کاظم (ع) مشهور می باشد. اين امام زاده در نزديکی کاروانسرای شاه عباسی در يک حياط وسيع که دارای گورهای بسيار است واقع گرديده است .

نمای امام زاده شامل حرم و گنبد و دوايوان غربی و شمالی است. که متصل به بقعه و فاقد هرگونه تزئينات است. نمای خارجی بقعه که تقريبا به شکل مکعب مستطيل است با گچ سفيد شده است.ودر سمت جنوبی آن راه پله های پشت بام امام زاده قرار دارد . در سمت شرقی بقعه نيز دری کوچک وجود دارد که حرم را از ضلع شرقی حياط متصل می کند . حرم به صورت پنج اتاق تودرتو است.

بقعه سی سر
اين زيارتگاه در جنوب ميدان شهيد بهشتی شهر سمنان و در کنار خيابان علاء الدوله واقع گرديده است . مردم سمنان درباره دفن شدگان بقعة سی سر داستانی شنيدنی می گويند . در زمان خلافت مامون يکی از سادات علوی مورد تعقيب عمال بنی عباس قرار گرفت و از ترس جان به سمنان گريخت.در سمنان نيز چون ماموران خليفه را در تعقيب خود ديد راه فرار خود را از بيراهه به طرف شمال سمنان ادامه داد و تصادفا به دهکدة درجزين رسيد .

در يکی از باغهای خارج درجزين , عده ای به زراعت مشغول بودند. وی به آنان پناه برد و جريان تعقيب خود را از طرف عمال بنی عباس شرح داد. چون مردم درجزين شيعة اثنی عشری بودند , مقدم او را گرامی داشتند و برای نجات وی راهی یافتند. از آنجا که هر آن انتظار می رفت ماموران برای دستگيری او از راه برسند فورا او را بين خود جای داده و به لباس دهقانان در آوردند. پس از انجام اين کار , عمال بنی عباس از راه رسيدند و به جستجو پرداختند .

دهقانان از وجود چنين شخصی اظهار بی اطلاعی کردند . بالاخره سربازان خليفه همه آنان را که جمعا چهل نفر بودند به قتل رساندند و سر آنان را در آب رودخانه گل رودبار که از دهکدة درجزين عبور می کند انداختند . سی سر از چهل سر به آب انداخته شده در محله جنيدان به دست آمد و در بقعه سی سر دفن گرديد . 9 سر در محله ناسار از آب گرفته شده و سر بعدی در جريان آب ناپديد شد.

بقعه پيغمبران
اين بقعه در 18 کيلومتری شمال شرقی سمنان بر فراز کوهی بلند قرار دارد . در باره شجرنامه اين بقعه اطلاع دقيقی در دست نميباشد. اما طبق اعتقادات مردم سمنان و همچنين طبق مفاد کتيبه موجود , صاحبان بقعه از فرزندان نوح بن پيغمبر  بوده اند که به نام ها ی سام النبي و لام النبی مشهورند. بارگاه پيغمران شامل حرم , گنبد , ايوان و صحن است . حرم محوطه چهار گوشه است. در وسط آن , زير گنبد و روی قبر , صندوق مشبک چوبين قرار دارد. گنبد مخروطی بقعه يک لايه و فاقد پوشش است.

بقعه پير علمدار
در نزديکی ميدان امام خمينی(ره) سمنان مقبره ای وجود دارد که به پير علمدار مشهور است . در مورد نسب و تاريخ زندگانی مدفون اين آرامگاه اطلاع دقيقی در دست نمي باشد.‌ عده ای معتقدند که درهنگام مسافرت حضرت امام رضا از مدينه به مرو , در سال 198 هجری قمری پير علمدار نيز جزو ملتزمان رکاب ايشان بود و وقتی به سمنان رسيدند پير علمدار فوت نموده و در محل کنونی دفن گرديده و عده ای نيز معتقدند که علمدار يکی از مجاهدين و سرداران ملی سمنان بوده و در حمله مغول به سمنان در راه دفاع از وطن به شهادت رسيده است.

مراكزخريد

بازار سمنان
اين بازار در حدود 180 سال قبل، در اوايل سلطنت سلسله قاجاريه ساخته شد. بازار سمنان که به سبک معماری سنتی ايران با سقف های خشتی و آجری متناسب با وضعيت آب و هوای خاص منطقه کويری ساخته شده، بزرگترين مرکز خريد و فروش کالاهای تجارتی است. در گذشته بازار عمومی شهر متشکل از راسته بازار و بازار شيخ علاءالدوله (بازارمرده‌ها) بوده است.

بازار شيخ علاء الدوله
بازار شيخ علاءالدوله از جنوب خيابان امام خمينی سمنان و متصل به آن شروع مي‌شود و در 2000 متری،  اندکی به شمال متمايل مي‌شود و در شمال خيابان امام خمينی و متصل به آن تا گورستان قديمی علمدار ادامه مي يابد.به سبب احداث اين خيابان، اين بازار به دو قسمت تقسيم شده است. بازار در قرن هشتم به همت شيخ علاء الدوله سمنانی عارف مشهور ايران همزمان با بنای شبستان شيخ علاء الدوله ساخته شد.

شهرستان دامغان
دامغان در حدود چهارصد سال پيش از ميلاد مسيح چنان عظمتی داشت که اشک سوم و تيرداد اشکانی در سال 249 پيش از ميلاد آن را پايتخت خود اعلام كردند. اين شهر تا قرن دوم ميلادی اهميت خود را حفظ کرد و مرکز ايالت بزرگ قومس بود. برخی ها، طرح اين شهر را به هوشنگ نسبت داده اند.

اين نظريه به واقعيت نزديکتر است که مردم اين منطقه دراطراف رودخانه چشمه علی که در دره کوههای شمالی جاری است اسکان يافتند و مدنيتی را بوجود آوردند. چنانکه نوشته اند , نزديک به چهارصد سال پيش از ميلاد جمعی از مغان در مسير رود سکنی گزيدند و به همين علت , نخست اين منطقه ده مغان ناميده می شده و به مرور زمان و در آخر الامر به دامغان تبديل گرديد.

دامغان مدتی پايتخت زمستانی اشکانيان بود و تا کشته شدن يزدگرد، آخرين پادشاه ساسانی موقعيت خود را  حفظ کرد. در دوره های حکومت امويان، عباسيان،  طاهريان سامانيان، سربداران و ديلميان دامغان از موقعيتی ممتاز برخوردار بود.

بناويادمانهاي تاريخي

عمارت آغامحمدخان وفتحعلی شاه قاجار
استان  قومس وعلی الخصوص  شهر دامغان مورد توجه اولين پادشاه قاجار بود و به همين جهت آغا محمد خان و فتحعلی شاه در چشمه علی دامغان ساختمان‌های زيبايي را بنا کردند. اين دو ساختمان تقريبا مقابل هم واقع شده اند.

در قسمت شمال و در داخل درياچه، به فاصله  حدود پانصد متر از تپه‌های آبده ساختمانی است دو طبقه دارای ايوان محصور در آب که فتحعلی شاه قاجار آن را ساخته بود. برای ورود به اين بنا بايد در ضلع های شرقی و غربی از روی تخته‌ای که قريب دومتر روی آب قرار داده اند، گذشت.  درِ طبقه تحتانی و فوقانی که ايوان دارد از دو طرف باز مي شود.

و هر کس در آن بنشيند از دو سو درياچه را زير نظر دارد.  علاوه بر بنای فوق به فاصله ده متری از ضلع جنوبی درياچه ، ساختمانی متعلق به دوره آغامحمدخان قاجار واقع است. ساختمان دارای يک طبقه و يک شاه نشين فوقانی است.  اين بنا هم از نظر معماری و هم از نظر مکان به زيبايي بنای فتحعلی شاه نيست. اما دارای قدمت می‌باشد.

عمارت دخترناصرالدين شاه
در قسمت امير آباد دامغان و در مقابل قلعه، عمارتی وجود دارد که نمای ظاهری آن با نقش و نگار های آجری تزئين شده است.  اهالی منطقه. اين بنا را به دختر ناصرالدين شاه قاجار نسبت می‌‌‌دهند که زمانی به آنجا تبعيد شده بود. نمای اصلی بنا دارای ايوان ورودی و دو ايوان طرفين و ايوان نشيمن در بالای سردر با سقفی چوب نما شده است.

برج پير علمدار
برج پير علمدار در شرق شهر دامغان در محله خوريا نزديک مسجد جامع و مدرسه حاج فتحعلی بيگ واقع شده است. اين مقبره به سال 417 هجری قمری ساخته شده است. ارتفاع اين بنا 13 متر، قطر داخلی آن چهار و نيم متر و شهرت آن به دليل کتيبه ای زيبا با خط کوفی مشبک است. اين ساختمان به سبک بنای چهل دختران است. اما نه به ظرافت و زيبايي آن. ساختمان مذکور مقبره محمد بن ابراهيم،  پدر ابو حرب بختيار  ممدوح منوچهری دامغانی است. گنبد مذکور سابقا ايوانی داشت که امروزه ديگر اثری از آن وجود ندارد. در دور ايوان کتيبه ای وجود داشت که در حال حاضر مقدار کمی از آن يادگار مانده است.

گنبد زنگوله
در قرن هفتم هجری در جنوب غربی شهر دامغان جنب خيابان، بنايي از خشت خام ساخته شده است که در حال حاضر از آن گنبد اثری باقی نمانده  است. اين بنا دارای ارتفاعی در حدود شش متر و البته از تاق نماهای مقرنس بهره‌مند است.

مدرسه موسويه
مدرسه موسويه را حاج موسی آقا قاجار در سال 1270 هجری قمری بنا کرد. اين مدرسه در محله بالای کوی دباغان دامغان قرار دارد. درجنوب مدرسه مسجدی ساخته شده که ساختمان آن از آجر و به شکل کثيرالاضلاع است.

اين مسجد دارای ده اتاق است و از سطح زمين نزديک يک مترو نيم بلندتراست. تالار فوقانی که روبروی در مدرسه واقع شده است پنج در دارد که درها به طرف حياط مدرسه باز می شوند. و پشت آنها حياط‌‌ خلوت قرار دارد. در بعضی مواقع در اين حياط خلوت مجلس درس تشکيل می شود .

مدرسه حاج فتحعلی بيگ ( پامنار )
مدرسه حاج فتحعلی بيگ در محله قيصريه دامغان زير گنبد کبود خشتی بزرگ و مقابل در شمالی مسجد جامع قرار گرفته است. در طرفين در ورودی مدرسه و در ايوان آن دو سکو وجود دارد و کتيبه‌ای گچبری شده در کمرگاه ايوان به خط ثلث ديده می‌شود که قسمتی از آن باقی است.

اول و آخر اين کتيبه در سمت راست و چپ جبهه ايوان از بين رفته است و در بالا و پايين آن اشعاری ديده می شود. اين مدرسه را حاج فتحعلی بيگ قاجار در سال 1118 قمری در زمان سلطنت شاه سلطان حسين صفوی بنا نموده و موقوفاتی هم برای آن مقرر کرد. در حال حاضر مدرسه مذکور در اختيار طلاب علوم دينی قرار گرفته است.

نقاره خانه
نقاره خانه در جنوب قوشة دامغان و در پيرامون  دهکده  امروان قرار گرفته است. علاوه بر نقاره خانه در ميان تپه ها و خرابه های متعدد ، بنای ويرانه ای از خشت خام برجای مانده است.

عده ای معتقدند اين بنا بقايای  شهر تاريخی صد دروازه ويا قومس يا کومش است. ولی از چندوچون و آن اطلاع دقيقی در دست نيست. در اطراف ويرانه مذکور، تپه ها و خرابه هايی به چشم می خورد که دارای برج های ديده بانی و مخروبه هستند .

مقبره شاهرخ ميرزا
اين مقبره در ضلع شمال شرقی صحن امام زاده جعفر (ع) در شهر دامغان بنا گرديده و به شکل مربع می باشد که طول ضلع خارجی آن پنج متر و طول ضلع داخلی آن چهار متر است. اين بنا دارای گنبدی مدور و کوچک است. ارتفاع ساختمان آن در حدود يازده متر است و به نام مقبره شاهرخ ميرزا معروف شده است.

گنبد چهل دختر
گنبد چهل دختر در مرکز شهر دامغان و در ضلع آستانه مبارک حضرت امام زاده جعفر (ع) قرار دارد. اين برج از بناهای دوره سلجوقی است. بنای مذکور در سال 446 هجری به دستور ابو شجاع , موسوم به اسفارنکی بن اصفهانی از آجر ساخته شده است.

محيط خارجی اين برج 2380 متر , قطر داخلی آن 5.5 متر و ارتفاع آن 15 متر می باشد. در بالای آن نزديک به گنبد، کتيبه ای به خط کوفی با تزئينات زيبای آجری و قطار بندی‌های جالب مشاهده می شود.

برج طغرل
برج طغرل در سال  490 هجری قمری در جنوب روستای مهماندوست واقع در 20 کيلومتری شمال شرقی دامغان و در نزديکی آبادی امام آباد بنا گرديده است. شعاع داخلی اين برج 92/7 متر و ارتفاع آن 12 متر است. ارتفاع اصلی برج در گذشته بيشتر بوده است. و بعدها به علت فرو ريختن گنبد مخروطی شکل و زيبای اين بنا از ارتفاع آن کاسته شد.

اين برج آجری که مشهور به برج معصوم زاده است دارای تاق نماهای بلند و مقرنس کاری های زيبای آجری است. دو کتيبه در بالای برج به خط های کوفی و بنايي‌وجود دارد. تاريخ بنا با زمان سلطان سنجر سلجوقی مطابقت دارد و مردم محل آن را امام زاده قاسم می گويند.

قلعه های روستای مايان
روستای مايان در شش کيلومتری دامغان و دو کيلومتری جنوب راه شوسه تهران مشهد واقع گرديده است , و دارای سه قلعه به نامهای قلعه های بالا - پايين و حرم است. قلعه های بالا و پايين مسکونی است و در بيرون اين دو قلعه هم انبوهی از مردم خانه دارند.

اما قلعه حرم که خرابه است در جنوب آبادی قرار گرفته است. در اطراف همين قلعه خرابه های زيادی مشاهده می شود و نيز باغ ها و زمين های زراعتی وجود دارد.قديمی‌ترين اين سه قلعه، قلعه بالا مي‌باشد.

اين قلعه که هنوز ديوارهای آن با گذشت هفتصد سال پابرجاست به شکل مربع و دارای چهار برج به ارتفاع هشت‌متر است که سه برج آن نيمه خراب است. حسينيه ده با تاق نماها و اتاقها در داخل همين قلعه است. و در ده روز اول محرم درآن مراسم  عزاداری و شبيه خوانی بر پا می‌گردد.

کاروانسرا های شهر دامغان
در داخل بازاری سرپوشيده که به همان وضع سابق باقی کانده است. دو کاروانسرا ی آجری وجود دارد. يکي کاروانسرای نو که مشتمل بر دالان و محوطه مربع شکل وسيعی است که دور تا دور آن اتاق‌ها و حجره های تجاری قرار دارد.

يک دستگاه کارخانه پنبه پاک کنی نيز قبل از جنگ جهانی اول در آن کار گذاشته شده بوده که اکنون جز خرابه ای نمی‌باشد. دومی کاروانسرای کهنه که در دالان ورودی آن حجره های تجاری قرار دارد و در محوطه آن بارها و مال‌التجاره را می گذاشتند. قبل از انقلاب روسيه  فعاليت تجاری زيادی در اين دو کاروانسرا وجود داشت. ولی اکنون از اين همه هيچ نشانی باقی نمانده است.

رباط شاه عباسی دامغان
کاروانسرای شاه عباسی دامغان در زمان سلطنت صفويه ساخته شده است. و کتيبه و تاريخی ندارد. و بنايي است صرفا آجری و بزرگ که ديوار اطراف آن به ارتفاع پنج متر است و سردری مرتفع ، تالاری وسيع با اتاق‌های متعدد و ايوانی بر بالای در ورودی دارد. اين کاروانسرا که هم اکنون در مرکز شهر دامغان در خيابان شهيد فلاحی و در ضلع شمالی آستانه مبارک حضرت امام زاده جعفر دامغان (ع) قرار دارد تبديل به جايگاه نيروی انتظامی گرديده است.

آتشکده آبادی صبح
آتشکده آبادی صبح در پنج کيلومتری شمال غربی روستای  قوشه در شهر دامغان واقع شده است و در حال حاضر به غير از  ستونهای بسيار عظيم  و  قطور آن چيز ديگری از آن باقی مانده است.

جاذبه هاي طبيعي

رودخانه چشمه علی دامغان
رودخانه چشمه علی دامغان از دره های جنوبی شاه کوه گرگان واقع در استان گلستان سرچشمه می گيرد و به دشت کوير منتهی می گردد. [آشنايي با رودخانه‌هاي ايران]

رودخانه سفيد رود
رودخانه سفيد رود که يکی از سرشاخه های  رود تجن است , از چند رود خانه فرعی تشکيل گرديده است و به طرف شمال شرق جريان می يابد. آبراهه های اصلی تشکيل دهنده سفيد رود عبارتند از : آبرو ،‌ سياه رودبار، تويسن دره وآبراهه شلی.

رودخانه سفيد رود پس از پيوستن به اين آبراهه ها , با جريان پايه ای معادل 900 تا 1000 ليتر توان آبی قابل توجهی پيدا می کند. اين ميزان خروجی آب پس از آبياری مزارع حاشيه رودخانه به طرف تجن جاری می شود.

چشمه علی وعمارت آن
چشمه علی در 35 کيلومتری شمال دامغان قرار دارد و از قديم الايام يکی از نقاط پر جاذبه بوده است. اين محل با صفا در قديم گردشگاه فرمانروايان و سلاطين بود، بطوريکه پادشاهان اوليه ايل قاجار علاوه بر توجه به شهر دامغان ، چشمه علی را نيز مورد توجه قرار دادند. به همين جهت آغا محمد خان قاجار و فتحعلی شاه قاجار در محل چشمه ، ساختمان‌هايي زيبا بنا نهادند.

بنای چشمه علی شامل دو قسمت است يکی عمارت قراولخانه که بنايي خشتی است و معماری صفوی دارد و در زمان آغامحمدخان قاجار مورد استفاده قرار می گرفت و ديگری بنايي دو طبقه و آجری است که شالوده سنگی دارد و در داخل يک درياچه طبيعی قرار گرفته است. اين بنا مربوط به دوره فتحعلی شاه است. اين پادشاه که در دامغان متولد شده بود. هر ساله ايامی را به عنوان تعطيلات در کنار اين چشمه می گذراند .

اماكن زيارتي ومذهبي

مسجد تاريخانه دامغان
گزافه نيست اگر بگوييم که اين بنا کهن ترين بنای دوره اسلامی است که شالوده ساسانی خود را حفظ كرده و ظاهرا از خرابی ها و صدمات ناشی از زلزله قرون گذشته در امان مانده است. اگر چه نوشته ای که تعيين کنندة تاريخ بنای آن باشد موجود نمی‌باشد. ولی از روی سبک بنا می توان آن را متعلق به قبل از سال 200 هجری قمری دانست.

 اهميت اين بنا بخاطر امتزاج سبک عربی اسلامی و اسلوب و معماری عهد ساسانی آن است. تاقهايي که بدون مجاورت ديوار , روی ستونهای تاريخانه ساخته شده اند معماری عهد ساسانی را به ياد می آورد . ستونهای تاريخانه دارای تاقهای ضربی وسيع و موازی با نما ها هستند. از طرف صحن مسجد , مانند ايوان‌های زمان ساسانيان باز و گشوده اند.

از نظر معماری قطر و اندازه ستونهای کاخ تپه حصار دامغان که به جای مانده از دوره ساسانيان است برابر با اندازه و قطر ستونهای تاريخانه می باشد. و اين نشان دهنده استمرار و تداوم معماری ساسانيان در دورة اسلامی است. احتمالا تاريخانه در زمان تسلط اعراب بر ايران , آتشکده یا معبدی بوده که بعد ها به مسجد تبديل شده است . ساختمان مسجد , مربوط به قرن دوم هجری قمری می باشد.

مسجد جامع دامغان
مسجد جامع دامغان روبروی مدرسه حاج فتحعلی بيگ که به آن مدرسه پامنار نيز می گويند قرار گرفته است . طول آن 35 متر و عرض آن 18 متر می باشد . دارای دو رديف ستون است که روی ستونها سقف های مدور آجری دارد. و فواصل آجرها نيز با گچ بند کشی شده است. ستونها هم آجری است و محراب آن از گچ ساخته شده ، مسجد دامغان را ميرزا محمدخان سپهسالار دامغانی بنا كرده است.

امام زاده جعفر(ع)وامام زاده محمد(ع)
در نقطه مرکزی شهر دامغان مجموعه امام زاده جعفر (ع) شامل بقعه امام زاده جعفر (ع) و امام زاده محمد (ع) ، آرامگاه شاهرخ ميرزا و بنای چهل دختران وجود دارد که قدمت آنها به حدود 1250 سال قبل و به زمان سلجوقيان باز می گردد.

امام زاده جعفر (ع) از اولاد اما سجاد (ع) است. گنبد امام زاده از ميزان متعارف بلندتر است و در سالهای اخير با آجر معمولی به سبک پله ای باز سازی گرديده است. بقعه حرمی مربع شکل دارد که قبر در وسط آن قرار دارد و يک ثندوق چوبی کنده کاری شده روی قبر وجود دارد.

بقعه عبدالعالی و عبدالمعالی (ع)
در قسمت جنوب شرقی دامغان و در کوی معصوم زاده مقبره ای وجود دارد که مشهور به معصوم زادگان عبدالعالی و عبدالمعالی است. بقعه دارای گنبد پيازی شکل است که از خشت و گل ساخته شده است و سطح خارجی آن با کاشی کبود معمولی مزين شده است.

حرم به صورت اتاق هشت ضلعی است که هشت تاقنمای متساوی الاضلاع به ابعاد دو متر دارد و از سطح زمين در حدود 50 سانتی متر بلند تر است.مساحت تقريبی حرم 35 متر مربع و کف آن با موزائيک مفروش شده است .

در وسط حرم دو قبر وجود دارد که روی قبر ها يک ضريح چوبی غير مشبک با حفاظ شيشه ای رنگی و بدون سقف به طول 2.60 و عرض 2.30 و بلندی 1.70 قرار گرفته است . اين ضريح روی ستونی از سنگ مرمر توسی به ارتفاع 30 سانتی متر است.

بقعه امام زاده ابراهيم (ع)
اين بقعه در فاصله 8 کيلومتری دامغان و در 1.5 کيلومتری جنوبی دهکده  وامرزان قرار دارد . تاکنون شجره نامه ای که بيانگر اصل و نسب و تاريخ زندگانی صاحب بقعه باشد به دست نيامده است .

اما مردم محل ، اين آرامگاه را متعلق به حضرت ابراهيم (ع) فرزند موسی بن جعفر (ع) می‌دانند. در نزديکی امام زاده گنبدی از جنس خشت و قديمی وجود دارد و در داخل آن قبری نيز وجود دارد که  آن را گنبد علی نام نهاده اند.

بازار دامغان
اين بازار بارها با زلزله و حمله دشمنان خراب شد . تا بالاخره به شکل امروزی در آمده است. پيکره بازار پس از احداث خيابان شرقی و غربی مجاور آن نسبت به شکل اوليه بازار دگرگونی های مهمی يافته است.

راه های ارتباطی کنونی ميان بازار و خيابان , پيشتر محل عبور از بافت مسکونی و پر تراکم شمالی به بازار شهر بودند. پيکره يا کالبد ، بازار دامغان , از جهات شرق و غرب به سمت ميانه راه و قطع محل کذر ذوالفقاری،  دارای شيب است.

اين شيب که اختلاف سطح آن در حدود دو متر است , در پوشش بازار محسوس نيست.اما پس از احداث خيابانی به موازات آن در سمت شمال،  فضای بازار را به ويژه در نزديکی ميدان‌امام خمينی تنوع بخشيده است.

دکانها ی بازار که بيشتر از نظر عمق و گنجايش متفاوت اند، دارای دهانه های برابرند و تا پيش از احداث خيابان‌ها فقط به اندازه دو برابر باز می شدند. بازار دامغان دو کاروانسرا ی شهری دارد که کارکردهای ويژه تيمچه و قيصريه و سراهای بازار را همين دو کاروانسرا برعهده گرفته اند.

شهرستان شاهرود
عده ای معتقدند که نام قديم شاهرود حنجره يا شخره (شاخره) بود که به تدريج تبديل به شاهرود شده است. بر اساس شواهد و مدارک تاريخی موجود تشکيل هسته اوليه شهر شاهرود به دليل دفاع از مهاجمان روی تپه های کم ارتفاع در دامنه کوه شمالی و غربی شاهرود ساخته شد و به تدريج همراه با برقراری امنيت در محل , رشد و توسعه يافت.

رشد اين شهر در چند سال اخير به علت قرار گرفتن در مسير جاده اصلی تهران به مشهد چشمگير بوده است . به استناد برخی اشاره های تاريخی مندرج در متون و بعضی شواهد باستان شناختی.معماری موجود در داخل و خارج شهر کنونی راه عبور قافله ها و کاروانهايي که بزرگراه غربی - شرقی (جاده ابريشم) را طي می کردند, از آبادی يا روستای بزرگ شاهرود می گذشتند.

موقعيت ممتاز طبيعی و جغرافيايي و وجود چندين قلعه و دژ در اين مکان و اطراف آن جوابگوی اطراق و پناه ساکنان و کاروانيان در هنگام بروز خطر بود. در عين حال , وجود کاروان سرا و چاپارخانه در اين منطقه آن را به يکی از مراکز مهم يکجانشينی در منطقه تبديل کرد. به علاوه استعداد خاک و وفور آب برای آبادی شاهرود , موقعيت های ويژه ای را فراهم کرد که همگی منجر به تشکيل شهر در قرن های هفتم و هشتم هجری شد.

احداث مسجد جامع قديم در ميان باغها و بستانهای منطقه , باعث دگرگون شدن وضعيت شاهرود در بين روستاهای همجوار شد , زيرا مسجد جامع در دوران اسلامی به عنوان شاخص تمايز شهر از روستا به شمار می رفت. سپس قلعه هايي نوين به نام ولورا و قلعه سنگ برای دفاع از شهر ايجاد شد.

فرم معماری اين قلعه و همانندی های ساختاری آن با اجزا و عناصر مسجدهای دوره ايلخانی , روشنگر اين نظريه است که احداث قلعه ولورا اندکی بعد از مسجد جامع شهر برای حفاظت از ساکنان در مواقع ضروری صورت گرفته است . بر همين اساس می توان پنداشت محدوده شهر در محله بيد آباد فعلی , قديمی ترين قسمت از بافت قديمی شهر می باشد.

مراكزتاريخي وباستاني

برج کاشانة بسطام
در قسمت جنوب شرقی مسجد جامع شهر بسطام برجی بلند وجود دارد که به نام کاشانه معروف می باشد.  ارتفاع اين برج از داخل 24 متر و از بيرون 20 متر می باشد . شکل خارجی آن کثيرالاضلاع و منتظم سی ضلعی می باشد در بالای برج دو حاشيه از آجرهای بزرگ وجود دارد که روی آن مطالبی نوشته شده است. در ضلع جنوب غربی اين برج روی يک آجر کلمه بسم الله الرحمن الرحيم با خط ثلث بسيار زيبايي خوانده می شود.

تاريخ ساخت آن بدرستی مشخص نمی باشد و به عقيده اهالی محلی اين برج قبل از اسلام آتشکده زرتشتيان بوده است. بعضی از مشرق شناسان از جمله گدار براين باورند که اين بنا از آثار غازان خان مغول است و اسم اصلی آن غازانه بوده است و به مرور زمان و بدون توجه به اصل آن کاشانه نام نهاده شده است.

برج خشتی مزج
برج مزج در کنار راه آسفالتة مزج به کلاتة خيج در شهر شاهرود قرار گرفته است. اين برج خشتی ( مزج ) که فضای درونی آن به ميزان بسيار زيادی از بين رفته  و  فقط مقداری از آن باقی مانده است در دوره قاجاريه بنا گرديده است.

مدرسه بيد آباد شاهرود
اين مدرسه از خشت خام ساخته شده است. در زمانی که شاهرود منطقه چندان آبادی نبود و هنورز صورت شهر ی به خود نگرفته بود حاجی اسماعيل پسر حاجی ابراهيم شاهرودی اين مدرسه را ساخت . عرض صحن اين مدرسه بيست قدم و طول آن بيست و هفت قدم می باشد . مدرسه در زمان قاجاريه ساخته شده است و در حال حاضر بازسازی هايي در آن واقع شده است.

مدرسه بازار شاهرود
اين مدرسه توسط حاجی اسماعيل نامی که از اهالی باغ زندان می باشد . در سال 1206 هجری ساخته شده است . اصل بنا از خشت خام است. اين بنا به شکل مستطيل با عرض حدود بيست قدم و طول بيست و شش قدم است. در هر چهار ضلع آن حجره هايي ساخته شده است .که چهارده حجرة طلبه نشين دارد. حوض سرپوشيده ای نيز در وسط مدرسه موجود است.

آرامگاه بايزيد بسطامی
مقبره اين عارف شهير در شهر بسطام و شمال مقبره امام زاده محمد (ع) است. مقبره اين عارف فاقد هرگونه تزئين است. و به نظر می رسد هيچ گاه ساختمانی مشابه مقبره ديگر بزرگان روی آن بنا نشده باشد و در حقيقت بی اعتنايي به ماديات و گريز از تجمل در اين آرامگاه بوضوح به چشم می آيد.وارستگی و بی نيازی بايزيد بسطامي حتي بعد از مرگ وي و گذشت يازده قرن , در مرقدش مشهود است.

مقبره بايزيد بسطامی داری يک پنجره مسقف آهنی است . روی قبر يک سنگ مرمر قرار دارد که کلماتی از مناجات مشهور علی ابن ابي طالب (ع) برآن حک شده است .آنطور که از اين سنگ بر می آيد متعلق به شخصی به نام قاضی ملک می باشد که احتمال می رود حاکم قومس بوده باشد ولی اينکه چگونه از اينجا سر در آورده کسی چيزی نمی داند.

آرامگاه شيخ ابوالحسن خرقانی
در 24 کيلومتری شاهرود در شمال قصبه خرقان روی يک تپه  آرامگاه عارف نامی و وارسته به نام شيخ ابوالحسن خرقانی به چشم ميخورد . فضای سبز اطراف آن به آرامگاه قداست خاصی بخشيده است. روی قبر شيخ يک قطعه سنگ مرمری قرار دارد که اشعاری برآن حک شده است.

در جوار اين مقبره مسجدی بودکه گنبدی مخروطی شکل و مزين به کاشی کاری های زيبا داشت . در حال حاضر از مسجد و گنبد ياد شده , فقط محراب ؟آن باقی مانده است که برخلاف مسجد های ديگر اين نواحی رو به مغرب است . محراب مذکور دارای گچبری های زيبا و استادانه می باشد .

آرامگاه شيخ عماد الدين
اين آرامگاه در 6 کيلومتری شاهرود قرار دارد و به شکل متساوی الاضلاع می‌باشد و دارای هشت تاق مشتمل بر چهار تاق از خشت خام و چهار تاق ديگر از آجر است.در حوالی بقعه ,آثار عمارتی ديأه می شود که متعلق به بقعه بوده است. در شرق آن نيز آثار دو گنبد کوچکتر ديده می شود که بخشي از بدنه ها و تاقهای آن باقی است ولی از خود گنبد ها چيزی نمانده است.

آرامگاه شيخ حسن جوری
اين آرامگاه در 150 کيلومتری شاهرود واقع در روستای کلاته مير علم فيروزآباد حوالی روستای فرومد ا ست. اين آرامگاه که متشکل از يک اتاق 4 در 3 و گنبد مدور روی آن است, در قسمت شمالی شهر قديمی جور قرار دارد و از خشت خام ساخته شده است.

و عاری از هرگونه پيرايه و تشريفات ظاهری می باشد. شيخ حسن جوری يکی از رهبران قيام سربداران و از شاگردان شيخ خليفه و از رهبران سياسی و مذهبی قرن هفتم هجری بود که به دست وجی الدين مسعود در سال 745 به شهادت رسيد.

آرامگاه ابن يمين فرومدی
اين آرامگاه در انتهای روستای فرومد قرار دارد که متعلق به شاعر معروف قطعه سرای پارسی ابن يمين فرومدی است. آطن ساختمان زيبا به هيچ وجه با بافت روستا تطابق ندارد. و شش گوش است و زوايای زيبايي بنا را در برگرفته است.

سنگ قبر دارای شش ضلع کوچک است که روی آن نوشته شده است, آرامگاه امير فخرالدين محمد ابن يمين الدين متخلص به ابن يمين. شاعری بوده است دانشمند. دوران زندگی را با کمال مناعت و وارستگی به پايان رسانده است. ديوان کامل او در جنگ سربداران از بين رفت و ديوان ديگری تنظيم کرد که به جای مانده است. سال تولدش برابر با 685 هجری قمری و سال وفاتش برابر است با 769 هجری قمری.

قلعه ميامی
قعه ميامی در جنوب ميامی قرار گرفته است که در حال حاضر خرابه ای بيش نيست. طبق نظر مردم منطقه اين خرابه در گذشته مرکز ميامی بوده است. و در زمان حمله مغول ويران گرديد .قلعه اراکی چهار برجی نيز در منطقه ميامی در بالای کوه ميامی قرار دارد که دروازه آن را از آجر ساخته اند و يک آب انبار  بزرگ در ميان آن قرار دارد. در جلوی اين قلعه که نزديک به يکی از قله ها می باشد , آثار حدود دويست خانه رويت می شود . همه راههای بين قلعه و کوه مورد نظر را با سنگ بسته اند که کسی نتواند خود را به آنجا برساند .

قلعه پارتها
بتازگی در شاهرود يک قلعه مربوط به زمان پارتها و ساسانيان با حدمتی دو هزار ساله کشف گرديد . در درون اين قلعه که در حوالی يک روستا در شاهرود واقع گرديده بقايای کوره آجر پزی و سفالينه های مربوط به آن دوران وجود دارد. قلعه مذکور که مستطيل شکل است پانزده متر ارتفاع دارد و در چهار طرف آن تاقهای فرو ريخته قوسی شکل وجود دارد .اين قلعه که احتمال می رود در ابتدا سه طبقه بوده از ويژگی دوران پارتها برخوردار می‌باشد.

تپه های سنگ چخماق
اين تپه ها در شمال شاهرود و در فاصله هشت کيلومتری از آن قرار گرفته اند . هياتي از باستانشناسان در سال 1971 ميلادی به کاوش در اين منطقه پرداختند و بين سالهای 1971 تا 1975 مشخص شد که دو تپه شمالی و جنوبی مربوط به دوره اسلامی و دو تپه شرقی مربوط به دوره های نئوليتيک و کالکوليتيک می باشد. از تپة سنگ چخماغ تيغه هايي که برای بريدن استفاده می شد وتيعه های کوچک شبيه پيکان که وسيله شکار حيوانات بود و همچنين اشياء سنگی ديگر به دست آمده است.

تپه خوريان
در ده کيلومتری جنوب شرقی شاهرود آثار و بقايايي از استقرار بشر در هزاره پنجم قبل از ميلاد به دست آمده است . دفن مردگان و اجساد در منازل مسکونی به شيوة مناطقی مانند سيلک کاشان و تپه زاغه قزوين مرسوم بود. در جريان حفاری های انجام شده در اين محوطه ها آثاری از ابزار و ظروف سنگی درفشهای استخوانی مهرهای سفالی و تيغه های چخماغ از جنس مرغوب در گمانه های مختلف به دست آمده است.

حمام اميريه
اين حمام که مربوط به دوره قاجار و متعلق به امير اعظم حاکم ولايت قومس بوده بتازگی مورد شناسايي قرار گرفت اين حمام با 360 متر زير بنا در عمارت امير اعظم قرار دارد .دارای دو سالن اصلی با ديوارهای سنگی و سقف های گنبدی شکل آجری است که از يکی از آنها به عنوان رختکن استفاده می شد.

در هر سالن چهار ستون با سنگهای مدور و سرستونهای حجاری شده با نقوش گل و بوته و در سالن اصلی حمام يک حوض سنگی سفيد رنگ به چشم می خورد سر در و دالان ورودی اين بنا با نقوش ويژه ای تزيين گرديده است . صاحبان اين بنا از آن به عنوان انبار کاه و علوفه استفاده می کردند . و به همين علت به قسمتهايي از آن صدمه هايي وارد گشته است.

کاروانسرای ميان دشت
اين کاروانسرا در دهکده مياندشت د ر110 کيلومتری شرق شاهرود بين جاده سبزوار و مشهد قرار گرفته است که به صورت سه کاروانسرای به هم متصل می باشد و به کاروانسرای شاه عباسی معروف گرديده است. از اين سه کاروانسرا يکی در زمان شاه عباس اول ساخته شد و دو کاروانسرای ديگر در زمان های ديگر با پالان چهار ايوانی ساخته شده است که مصالح ساختمانی آن نيز از آجر می باشد.

کاروانسرای عباس آباد
کاروانسرا ی عباس آباد در روستای عباس آباد در 130 کيلومتری شرق شاهرود واقع گرديده و از بناهای دوره صفويه می باشد . اين کاروانسرا دارای چهار ايوان و 32 حجره مشرف به حياط مرکزی است . در ورودی اين کاروانسرا يکی روبه شمال و سرچشمة قنات روستای عباس آباد و ديگری رو به جنوب و نزديک جاده اصلی می باشد.

جاذبه هاي طبيعي

رودخانه تاش يا شاهرود
رودخانه تاش يا شاهرود از کانون های آبگير شاه کوه و شاه وار حد فاصل تاش و مجن در فصول فراوانی نزولات جوی سرچشمه می گيرد .اين رود پس از دريافت چندين رشتة فرعی در ناحيه کوهستانی و پس از آبياری بخشی از زمينهای بسطام و زيراستاق , به سوی کوير نمک جاری می گردد. بالادست اين رودخانه گردشگاههای محدودی در فصل بهار و تابستان موجود می باشد.

رودخانه کال شور
رودخانه کال شور از کوههای شمال شرقی ميامی ( کوه چاه بيد ) سر چشمه می گيرد و پس از گذشتن از شمال ميامی از زير پل ابريشم وارد کوير می گردد .

رودخانه احمد آباد‌
رودخانه احمد آباد در نود کيلومتری بيارجمند در پشت روستای احمد آباد جريان دارد. منبع آب آن  چشمه های گسترده است که در کف بستر می جوشند .اين رودخانه در زمين های کم شيب جريان دارد که دشتی از ماسه های روان آن را در بر گرفته است. عمق اين رودخانه در بعضی از نقاط به حدود دو متر مي رسد . و در بعضی از نقاط مسير جريان به صورت آبشار در می آيد. در کف بستر رودخانه گياهان آبزی نيز به چشم می آيند.

منطقه حفاظت شدة خوارتوران
منطقه حفاظت شدة خوارتوران در قسمت جنوب شرقی شاهرود قرار گرفته که از نظر وسعت مي‌توان آنرا بزرگترين منطقه حفاظت شده ايران ناميد. مساحت آن بيش از يك‌ميليون هکتار است و حيوانات عمده منطقه عبارتند از : خرگوش -کبک -تيهو -هوبره -تشی - باقرقره -شغال -پلنگ -گرگ -کفتار -قاراکل -گورخر -آهو -جبير -کل - بز - ميش و قوچ .اهميت اين منطقه به دليل وجود يک نوع گورخر معروف به نام گور خر ايرانی می باشد. که همانگونه که از اسمش پيداست فقط در ايران يافت می شود .

منطقه حفاظت شده خوش ييلاق
منطقه حفاظت شده خوش ييلاق در قسمت شمال شرقی شاهرود قرار گرفته و مساحت آن در حدود 156 هکتار می باشد و حيوانات وحشی اين منطقه نيز عبارتند از : آهو - مرال -گورخر - يوزپلنگ - گربه وحشی - قاراکل - خرس - روباه - گرگ -شغال -تشی -خرگوش - ايبا - هوبره - قرقاول - تيهو و کبک.

اماكن زيارتي ومذهبي

مسجد جامع بسطام
اين مسجد در جنوب بسطام و در حد فاصل دويست متری جنوب آرامگاه بايزيد بسطامی قرار گرفته است. اين مسجد به دو قسمت تقسيم می گردد. قسمت اول عبارت است از صحن مسجد که دارای محرابی است که با گچبری های بسيار زيبا و هنرمندانه ترئين گرديده است . صحن مسجد مربع و فضای آن باز است .قسمت دوم که از لحاظ شيوه و صنعتی که در ساختن آن بکار رفته با قسمت آن فرق دارد . 

تفتوت فاحش گچبری مستطيل دوم با تمام گچبری های اين محراب کاملا محسوس است . به نظر می رسد از آنجا که اين مسجد در سال 706 هجری ساخته شده و درآن زمان مذهب تسنن در ايران رواج داشته , اسامیابوبکر و عمر و عثمان برآن نوشته شده بود . ولی از زمان رواج مذهب شيعه و تسلط فرمانروايان و حکام شيعی آن اسامی را حذف کرده و بجای آن نام علی بن ابی طالب ولی الله را نوشته اند .

مسجد حضرت مجتبی شاهرود
در شاهرود مسجدی ديگر وجود دارد که به نام مسجد حضرت مجتبی معروف است . اين مسجد در ميان بازار واقع است . طول اين مسجد 27 قدم و عرض آن 17 قدم و ساختمان آن از خشت خام است . سقف مسجد با تير و تخته پوشيده شده , چهارده ستون از تير در دو رديف ميان مسجد کار گذاشته شدهاست. در قدمت اين مسجد شکی نيست و مشخص است که قبل از آن که آبادانی جديد شهر شاهرود به اين طرف کشيده شود اين مسجد و حمامی که در جنب آن است داير بوده است و افغانها آنرا خراب کرده اند .

بقعه امام زاده محمد (ع)
در کنار آرامگاه بايزيد بسطامی در شهر بسطام بقعه ای بسيار معروف به نام بقعه امام زاده محمد (ع) قرار دارد که بنا به روايتی محل دفن فرزند امام صادق (ع) و يا نوه اوست. بقعه امامزاده محمد شبيه گنبدی است که در فاصله پانزده کيلومتری سمت شمال آن ساخته شده است و تقريبا قرينه يکديگرند. گنبد سمت شمال آن بنام گنبد غازان خان معروف است.

و بنای آن را به غازان خان مغول نسبت می دهند . غازان خان دو گنبد را بر سر قبر امام زاده محمد (ع) و آرامگاه بايزيد بنا کرد . در ميان دو گنبد فوق الذکر ايوانی قرار دارد به نام ايوان غازان خان که در داخل ايوان مذکور چيزی نيست و سطح آن نيز کوچک و بن بست است. بر روی ايوان گچبری هايي ديده می شود. ساختمان آن تقريبا متناسب و با اسلوب صحيح معماری بنا گرديده است.

شهرستان گرمسار

در زمان اشکانيان نام گرمسار خواران بود, امروزه سمنانی ها آن را خواره می گويند.‌ سلوکی ها در اين ناحيه شهری به نام خاراکس بنا نهادند. از اين منطقه را بنام خاريس نيز ياد کرده‌ اند. اين نام در شاهنامه به صورت خوار بر وزن بار به معنی ذليل و حقير و ضعيف آمده است. که به معنی آسان و سهل نيز گفته اند .

در عهد مادها اين منطقه بين ايالت ماد و پارت بود.در دوره ساسانيان خوار زمانی جزء قومس و زمانی جزء ری بود بعداز اسلام خوار يکی از بلاد معتبر ری بود در زمان خلافت عمر خلافت ری به دست يکی از نوادگان بهرام چوبين به نام سياه وخش بود. در زمان سامانيان و در زمان سلطنت نصربن احمد ماکان کاکی عليه دولت قيام کرد و چند شهر از ايالت قومس و نيز خوار , سمنان و سمنک و ری را تصرف کرد.

در زمان غزنويان سمنان دامغان و خوار محل تاخت و تاز لشکريان غزنوی بود .در حمله مغولان به ايران در سال 616 هجری قمری خوار توسط قشون چنگيز به تصرف درآمد .در سال 909 هجری قمری حکومت فيروزکوه و خوار با حمله شاه اسماعيل موسس صفوی از بين رفت .با ظهور نادر حوادثی تازه در خوار به وقوع پيوست .

آغا محمد خان قاجار پس از شکست دادن لطفعلی خان زند دولت قاجاريه را تاسيس کرد و تهران را به پايتختی انتخاب نمود و برای حراست از تهران عده ای از افراد ايل اصانلو ازمحال و خمسه زنجان را به خوار کوچاند .

بناويادمانهاي تاريخي

قصر شاه عباس (قصر بهرام)
در جنوب گرمسار و در دامنهای شمالی سياه کوه خرابه هايي قرار کرفته اند که افراد محلی به آن قصر ميگويند . بزرگترين اين بناها به نام قصر شاه عباسی , بين عين الرشيد و چشمه شاه در ارتفاع 1024 متری بنا شده که بر سر راه قديمی و تاريخی کاروان روی کويری اصفهان - کاشان - خوار (گرمسار) و خراسان قرار دارد.

بنای بيرونی اين قصر چهار گوش و دارای چند برج با دو دروازه شمالی و جنوبی است و روکار آن از سنگهای بزرگ آهکی صیقل شدة سفيد رنگ است که از کوههای مجاور  آورده شده‌اند. اطراف اين قصر شش برج بنا شده و سر در آن سنگ بزرگ يکپارچه است. در دو طرف سردر ساختمان دو اتاق کوچک وجود دارد که گويا قراولخانه محسوب مي‌شده است. در کنار مدخل قصر سنگ‌هايي قرار داده بودندکه پاشنة درِ ورودی در سوراخ آنها می‌چرخيد. درون بنا محوطة بزرگی است که گرداگرد آن بيست اتاق کوچک و يک در بدون روزن با پوشش گچي قرار گرفته است. در سوی شرق نيز صحن بزرگ ساده‌ای با تاق بلند ضربی وجود دارد.

در بدنة غری نيز تالاری گشاده , با شاه نشين و تاقچه هايي در دور  و ايوانی در جلو ديده می شود که در زير آن سردابی کهنه قرار دارد . در پشت ساختمانهای درون حياط , به صورت غلام گردشی طويله های بزرگی برای چار پايان و مکانی برای خواب و پخت و پز ديده می شود .

زمان ساخت اين قصر بدرستی مشخص نمی باشد ودر بدنه کنار دروازة شمای جای خالی یک کتيبه به چشم می خورد . از قرائن چنين به نظر می آيد که بنای کنونی بر شالوده يک بنای ويرانه باستانی گذاشته شده است . سفال هايي که از اطراف اين بنا به دست آمده به احتمال قوی از دورة تيموری و نشانة آن است که اين بنا پيش از صفويه برپا بود. اين بنا در دوره صفويه تعمير اساسی شده و به همين‌خاطر به بنای شاه‌عباسی معروف شده است .

قصر عين الرشيد
اين قصر در دو کيلومتری شمال قصر شاه عباسی (قصر بهرام) و در قسمت ميانی فاصله درياچه نمک وکوير بزرگ قرار گرفته است . يک چشمه بزرگ که پراز آب شيرين است  بين کاروانسرا و پست نگهباني شکارگاه واقع شده که آب آن از طريق جوبي که هنوز هم آثار آن باقی است به باغ درون حصار کاخ ميرفته تا درختان و گل ها را سيراب کند.

خرابه های قصر و باغ امروز پوشيده از خارهای بيابانی است که به جای درختان و گياهان زيبای زيبای گذشته روييده اند. بنای عين الرشيد از خارج 86 متر طول و حداکثر 47 متر عرض دارد و مشتمل بر دو حياط بزرگ است که حياط اصلی 51.5 متر طول و 47 متر عرض دارد . معبر ورودی به حياط اصلی به شکل ايوانی به طول 9.7 و عرض 5.4 متر در جبهه جنوبي حياط اصلی بنا شده است.

در دو طرف ايوان ورودی دو تالار وجود دارد که هريک پنج در به حياط قصر دارند . ارتفاع هر دو تالار 5.20 متر است . در باريکه کناری هر دو تالار دو اتاق مستطيل شکل قرار دارد که اين اتاق به تالار ها راه ندارند و مخصوص خدمه بوده اند . نظير اين اتاقها در جبهه جنوبی حياط نيز وجود دارد که به تالار های جنوبی راه دارند.

قصر حرمسرا
در يک کيلومتری جنوب شرقی قصر شاه عباسی يا قصر بهرام , يک بنای ديگر صفوی به چشم می خورد که حرمسرا ناميده می شود و ظاهرا در هنگام مسافرت خاندان سلطنتی ,حرمسرا و در ساير مواقع محل سکونت شکارچيان سلطنتی بوده است.

آب آشاميدنی اين بنا از چشمه های واقع در دامنة سياه کوه، توسط يک کانال و پس از عبور از يک دره به استخری در بيرون جبهه جنوبی حرمسرا می رسيد و پس از پر کردن آن از طريق کانالی ديگر به حوضی درداخل حرمسرا منتقل می‌شد.

در نيمه جنوبغربی حرمسرا، يک تالار بزرگ و در شمال آن تالار دو ايوان وجود دارد. در شمال ايوانها دو اتاق بنا شده است , که ابتدا وجود نداشته ولی بعد ها به بنا افزوده شده است. تالارهای موجود در ضلع شمال کاملا منهدم شده اند و چنين به نظر میرسد که زلزله ای شديد باعث انهدام آها شده است.

آب انبار گرمسار
اين آب انبار بزرگترين آب انبار شهر گرمسار می باشد. که از بناهای بسيار جالب اين منطقه به حساب می آيد . اين آب انبار در ضلع شمالی مسجد جامع گرمسار بنا شده است.منبع بزرگ و اصلی آن به صورت گنبد پله ای مدور آجری در داخل کوچه قرار دارد که به صورت ميدانگاهی در آمده است.تعداد پله های مدور آن از ابتدا ی بادگير بيست و چهار  پله است .

عمق آن در حدود چهارده متر بوده است که به مدت پنج ماه از سال آب آشاميدنی اهالی شهر و حومه آن را تامين می‌کرد. سر در بزرگ و تاق گهواره ای آب انبار مذکور در سمت بازار بود که اينک مسدود شده است. اين آب انبار که از بناهای بسيار جالب اين منطقه می باشد قرار است در آينده با حفظ ارزش تاريخی خود به مکان ورزشی تبديل شود.

آب انبار ناسار (نوحصار)
آب انبارناسار يا همان نوحصار در جنوب قلعة ناسار گرمسار و در جوار جاده اصلی به روستا قرار گرفته است. سازنده اين بنا طبق نوشته بالای سردر آب انبار مرحوم سيف الله معماريان سمنانی است. منبع اصلی، گنبدی شکل و آجرپوش است که بر تاق آجری و ضربی طرفين استوار است.

در دو قسمت منبع،دو بادگير برای خنک شدن آب زير منبع در نظر گرفته شده است. منبع اصلی اين آب انبار از نظر فيزيکي با ساير آب انبارها در سطح استان متفاوت و در نوع خود بی نظير است. آب انبار مذکور امروزه قابل استفاده و بهره بهرداری نيست.

قلعه بنکوه
در هفت کيلومتری شمالشرقی شهر گرمسار در دهانه درة حبله رود قلعه ای بنام بنکوه قرار گرفته که در گذشته پرتگاه ناميده می شد . اين نام قديمی به سبب قرار گرفتن قلعه در محلی سراشيبی و صعب العبور می باشد . نام فعلی بنکوه نيز تقريبا به همين معنی می باشد.

تپه گيس
تپه گيس در حدود سه کيلومتری جنوب ايوانکی در مسير جاده شتر رو واقع شده است.اين تپه در مسير قافله ها قرار داشت و از آن به عنوان برج ديده بانی استفاده مي‌شد. اين تپه همچنين بر قلعه رباط ماری اشراف داشته و با راه زيرزمينی 500 متری با هم ارتباط داشته‌اند.

کاروانسرای ده نمک
کاروانسرای ده نمک حدودا در 40 کيلومتری شرق گرمسار قرار دارد و از انواع چهار ايوانی است. تاريخ احداث آن مربوط به زمان صفويه است و سردر ورودی با دو گوشوارة دو طبقه به شکل ذوزنقه است که در ضلع جنوبی کاروان سرا قرار دارد.

در چهار گوشة حياط , مدخل ورودی قرار دارد که به اصطبل های چهارگانة کاروانسرا ختم مي‌شود .در پشت هر ايوان اتاقی مستطيل شکل قرار دارد که ارتباط بين اصطبل های چهار گانه را قطع مي کند . کاروانسرا ی ده نمک پس از مرمت و تعمير اساسی قرار است در آينده به زايرسرای حضرت رضا تبديل شود.

اماكن زيارتي ومذهبي

بقعه امام زاده علی اکبر (ع)
بقعه امام زاده علی اکبر (ع) در چهارده کيلومتری جنوب شرغی گرمسار و در قرية امام زاده علی اکبر واقع می باشد. امام زاده دارای موقعيت خوبی است و می توان گفت اين بقعه يکی از معروف ترين بقعه های گرمسار می باشد. اين بقعه دارای آب لوله کشی شده و برق شهری راه آسفالته می باشد و زائران براحتی می‌توانند به زيارت بروند.

تاريخ ممشخصی برای اين بقعه قيد نشده  ولی بنا بر شواهد و قرائن قدمت تاريخی اين بقعه به حدود هشتصدوپنجاه  سال قبل می رسد . گنبد بنا به دوره ايلخانی و رواقهای پيوست و هشتی ورودی آن مربوط به دوره قاجار بر ميگردد .

امام زاده سلطان شاه نظر
امام زاده سلطان شاه نظر در جنوب شرقی گرمسار در بخش آرادان می باشد. تا کنون شجره نامهای که مشخص کننده اصل و نسب صاحب آرامگاه باشد بدست نیامده‌ است. قدمت آن تقريبا دويست سال می باشد. و مربوط به اوايل دوره قاجاريه می باشد.

بقعه دارای تاقهای جناقی و گنبدی شکل تقريبا مخروطی است . ساختمان بقعه از نظر معماری در نوع خود کم کم نظير و داخل گنبد از گچبری های زيبا برخوردار است.اين بنا بر روی يک تپه مشرف به روستا واقع گرديده و از آن روستا بخوبی نمايان است.

به گفته افراد مورد اعتماد محلی در سال های قبل اين امام زاده دارای زایران و مراجعه کنندگان بسيار بود اما به علت رسيدگی نکردن کافی در گذشته و نامطلوب بودن وضعيت ساختمان بقعه به تدريج از رونق افتاد.

تکيه آرادان
تکيه آرادان در نزديکی بقعه متبرکه امام زاده سلطان شاه نظر گرمسار واقع گرديده است. تکيه دارای دو ورودی است که در اصلی و بزرگ آن از سمت خيابان و درِ ديگر آن از سمت کوچه باز می شود. تکيه از حجره ها و تاق نماها و اتاقهايي تشکيل يافته و دارای يک صحن روباز و بزرگ است.

در وسط اين صحن ,بلندگاهی به اندازه 4در4 متر ساخته شده که محل نمايش تعزيه است. تکيه دارای دو ايوان غربی و شرقی می‌باشد که ايوان غربی آن در واقع ورودی تکيه است. قدمت اين تکيه به زمان قاجاريه برمی‌گردد.