مقدمه
تفاوت اساسي جامعه مدرن با غير آن، تنها در داشتن ابزارها و فناوري پيشرفته و جديد نيست بلكه در پیش فرض های ذهنی، اندیشه، هستي شناسي، معماری مناسبات اجتماعی، پارادايم و فرهنگ عمل متفاوت است. حيراني و كشمكش غريب جهان سوم براي پيدا كردن تفاوت اساسي دوران مدرن و پيش از آن، دست كم از صد و پنجاه سال گذشته هچنان ادامه دارد. اين نزاع، احتمالاً از آن جا ناشي مي شود كه اين كشورها بعضاً با شتاب فراوان به دنبال به دست آوردن فرآورده هاي مدرنيته اند ولي لزومی به اندیشه در پارادايم و مناسبات پیچیده آن نمي بینند. آن ها اغلب بدون توجه به فرآيندها، ريشه ها، انديشه ها، دانش تجربی و مناسبات اجتماعي و فرهنگي جامعه مدرن به دنبال فراورده ها، نهادهاي اجتماعی مدرن و کارکردهای اثربخش آنها هستند. بنابراين، بدون اعلام رسمي، "فن" را از "انديشه" جدا می کنند و تقدم و تأخر آن ها را ناديده مي انگارند؛ با سرمايه گذاري هاي بسيار به دنبال وارد كردن فن از جهان پيشرفته اند؛ به اميد آن كه به شاخص هاي قابل قبولي از توسعه دست يابند. غافل از اين كه هر فناوري بر انديشه اي استوار است و انسانِ توسعه يافته است كه ابزارهاي پيشرفته را مي سازد، باآن سازگار مي شود، آن را به طور اثر بخش به كار مي گيرد و شرايط اجتماعی زيست مؤثر با آن را فراهم مي آورد و در نهايت، هم زيستي مسالمت آميز و کارایي را با آن در محيط هاي اجتماعي و فرهنگي سازماندهي  مي كند.

نوسازی
جستجوي ابزارهاي جديد، تنها نشانه ي نوسازی و "مدرن شدن" نيست. به نظر مي رسد كه بيش از فن، لازم است به انديشه و فرآيند توليد ابزارهاي نو و فرایند تحول آنها توجه كرد. تجربه جهان سوم نشان می دهد که براي بهره گیری از بيشتر فناوري هاي پس از انقلاب صنعتي، هزينه هاي بسياري پرداخته شده است. ورود فناوري، بدون توسعه مباني فرهنگي و اجتماعي لازم براي سازگاري، بهره گيري و توسعه آن ها، بر شكاف هاي فرهنگي و اجتماعي موجود مي افزايد و در نهايت تضادهاي منافع اقتصادي، فرهنگی و سياسي را بيشتر مي كند. کشورهای در حال توسعه تجربه هاي تلخ بسياري در اين زمينه دارند؛ بيش از يكصد سال است كه در اين جوامع، داستان هاي غم انگيز پيامدهاي ورود فناوري بدون توجه به مديريت فرهنگي و اجتماعي لازم براي بهره گيري و هم زيستي اثر بخش با آن ها در حال تكرار است. بنابراین برخی از فناوری ها علارغم کارایی و اثربخشی در مبدا با بحران کارایی در مقصد مواجه می شوند. آن دسته از کشورهای در حال رشد که با استفاده از فروش ذخایر طبیعی و مواد خام، اقتصاد خود را اداره می کنند و به انتقال فناوری می پردازند با دشواری های بیشتری در این زمینه روبرو هستند.
با ورود فناوري اطلاعات و ارتباطات، ميدان كارزاري ديگر و تجربه اي جديد شكل گرفته است. برای بهره گیری از این ابزار نیرومند لازم است اقتصاد، جامعه و فرهنگ بر پايه ارزش ها، نهادها و مناسبات اجتماعي خود پيامدهاي پیچیده شكاف ميان انتقال و توسعه فناوري و توسعه نيافتگي فرهنگي و اجتماعي را ارزيابي كنند و راه هاي مؤثر مواجهه با آن را در فرايند بازسازي فرهنگ مبتني بر تجربه و مديريت تحول معيارهاي فرهنگي خود جستجو و معرفي كنند.

چالش‌ها
صرفاً سخن گفتن در باره فناوري اطلاعات، اهمیت و نقش آن، کافی نیست. برنامه ریزی راهبردی، مدیریت بهروری و آموزش مداوم برای توانمند سازی نیروی انسانی همراه با تجهیز زیرساخت های فنی و فرهنگی ضروری است. مسئله اساسي، تنها محدوديت هاي فنی دسترسي به فناوري نيست، مشكلات فرهنگيِ بهره گيري اثر بخش از آن ها جدي تر است. براي مثال در حوزه آموزش، برای بهره گيري از قابليت هاي فناوري در تعميم آموزش عمومي، توسعه دانش، بهبود مستمر آموزش و گسترش يادگيري، نياز به سياست هاي آموزشي، اصلاح رويكردها، بهبود زيرساخت ها، سازماندهي مجدد محتواي آموزشي و بازبینی درنحوه به کارگیری منابع مالي بيش از پيش ملموس است.
فناوري تنها يك ابزار است؛ البته ابزاری نیرومند. اما هيچ فناوري اي نمي تواند جاي يك فلسفه آموزشي غلط را بگيرد و يا تاوان فرايندهاي غير كارآمد تصميم سازي و سياست گذاري آموزشي را بپردازد. اگر ما در مسير کم اثربخشی گام می زنیم یا در ترسیم انتظارات خود از آموزش ناتوانیم، فناوري ما را سريع تر به آن جا - كه ممکن است در برخی موارد به درستی ندانيم دقيقاً كجاست – مي رساند.
فناوری های اطلاعات و ارتباطات ابزارهای قدرتمندی برای افزایش کیفیت و گسترش دسترسی برابربه فرصت های آموزش هستند. آنها قابلیت بهبود فرایند های یادگیری را دارند و به نحو اثربخشی به توسعه کیفیت آموزش یاری می رسانند، دسترسی به آموزش را گسترش می دهند و از طریق آموزش حین کار به توانمندسازی نیروی انسانی یاری می رسانند. فراموش نکنید که میان قابلیت و اثربخشی فاصله زیادی وجود دارد، برای به فعل درآمدن قابلیت های فناوری ها برای نوسازی آموزش و توسعه یادگیری لازم است بر دودلی های خود فایق آییم و رهیافت موثری برای کاهش محدودیت ها، توسعه منابع انسانی، تدوین سیاست ها و راهبردهای آموزشی هماهنگ با تلفیق فناوری های نوین با آموزش ارایه دهیم. این همه نیازمند اندیشه در پارادایم فناوری های اطلاعات و ارتباط و بازاندیشی در باورها و پیش فرض های ذهنی در باره ماهیت، نقش و انتظار از فناوری اطلاعات است، فراموش نکنید که نو شدن از اندیشه ها آغاز می شود1 و بازبینی الگوهای ذهنی ، بازاندیشی در عمل را ممکن می سازد. 2

قابلیت‌ها
پژوهش و توسعه در نحوه به كارگيري فناوري اطلاعات و ارتباطات مديران آموزشی را ياري مي دهد تا به گونه اي مؤثر ازاین فناوري در كيفيت بخشي و افزايش اثربخشي برنامه هاي آموزشي و درسی بهره برداري كنند. در برخي مناطق محروم ازامکانات فنی، تأكيد بر اهميت فناوري اطلاعات و ارتباطات، می تواند با ترغيب مؤسسات آموزشي به استفاده از راديوف ویدئو يا تلويزيون در آموزش صورت گيرد. ترویج فرهنگ استفاده از ابزار کمک آموزشی معلم ساخته به گسترش توانایی های بهره گیری از ابزار نیرومندتری مانند رادیو یا اینترنت  یاری می رساند. در برخي از كشورها، رادیو، تلويزيون آموزشي و ویدئوافراد را به فراهم آوردن مقدمات لازم براي بهره برداري از فناوري اطلاعات و ارتباطات تشويق مي كند، بر مهارت های آنه می افزاید و امکان همزیستی با فناوری در فرایند یاددهی-یادگیری را ترویج می کند. اين مهم در نظام های آموزشی موفق از طريق اصل "فرايند مداوم هم گرايي فناوری" پشتيباني مي شود. 3
نظام های آموزشی كه به اصل "فرايند مداوم همگرايي فناوري" توجه لازم را ندارند، احتمالاً به رغم سرمايه گذاري هاي فنی زياد، در عمل در بهره گيري اقتصادي و بهروری مؤثر از فناوري اطلاعات و ارتباطات دچار مشكل خواهند شد. مؤسسات آموزشي قبل از شبكه جهاني اينترنت، رايانه داشتند. قبل از رايانه، ويدئو و تلويزيون و قبل از آن راديو بود و ساير وسايل و ابزار كمك آموزشي نيز سال هاست كه در دسترس است. 74سال طول كشيد تا تعداد دارندگان تلفن به 50ميليون نفر برسد؛ در حالي كه اين رقم براي راديو 38سال، براي رايانه 16سال و براي تلويزيون 13سال است و فقط 4سال طول كشيد تا تعداد كاربران اينترنت به 50ميليون برسد. بنا بر این موفقيت در بهره گيري مؤثر از فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش، تا حدود زيادي به تجربه مؤسسات آموزشي در به كارگيري ساير فناوري هاي آموزشي مانند رايانه، تلويزيون، راديو و ديگر ابزارهاي كمك آموزشي در فرایند یاددهی-یادگیری بستگي دارد.
در جهان امروز، نظام های آموزشي، با چالش هاي مشترك و متفاوتي در بهره گیری از فناوری در نوسازی آموزش روبرو هستند. لزوم تغيير مناسبات اجتماعي و فرهنگي متناسب با توسعه فناوري هاي نوين، مدیریت دانش، اقتصاد مبتني بر دانايي، تحول دانشِ آموزش و يادگيري و تغيير نيازها، انتظارات و ويژگي هاي دانش آموزان و دانشجويان از مهم ترين اين چالش هاست. نظام هاي آموزشي به دنبال رويكردهاي نويني هستند كه در مواجهه با تحولات گسترده جهان، آن ها را در بازسازي خويش ياري دهد و البته براي اين بازسازي به برنامه درسي غني، آموزش انعطاف پذير، رهبري آموزشي اثر بخش، محيط يادگيري شوق انگيز، محتواي آموزشي فراتر از ساختارهاي موجود، معلمان توانمند و حرفه اي و مدارسی که یاد می گیرند نيازاست. 4
بررسي تجربه هاي كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه درگسترش فناوري در آموزش به منظور اثر بخش تر كردن نظام هاي آموزشي براي مواجهه با چالش هاي زمان، به ويژه در گسترش آموزش و هرچه برابر و كيفي تر كردن فرصت هاي يادگيري آموزنده است. بسياري از كشورهاي جهان درزمينه توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش تجربه های موثری دارند، تجربه هایی حاوی كاوش های محققانه، ابتکاری و اكتشافي، که تلاش می کند درعصر و محيطي با چشم اندازهاي در حال تغيير و اهداف بي ثبات، مقاصد فراري و روش هاي ارتباطي در حال تحول و خيره كننده، عوامل اساسي موفقيت برنامه هاي تلفيق اثر بخش فناوري با آموزش وسبک های يادگيري و توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش را تبيين کنند.
قابلیت فناوری برای نوسازی آموزش به ویژه در حرکت از آموزش به یادگیری، از دانش به مهارت، از به خاطر سپردن داده ها به بازاندیشی در آنها و از تمجید فناوری به توانایی زیست موثرو بهره گیری اثربخش از آن نهفته است. برای این مهم موسسات آموزشی به برنامه عمل گام به گام  با راهبردی جامع برای ترویج فناوری در فرایند یاددهی- یادگیری نیازمندند. کارشناسان آموزشی به آموزش برای عبوراز تمجید توانایی خیره کننده فناوری، و تأمل بیشتردر نقطه عزیمت یکپارچه سازی فناوری با آموزش نیازمندند. برنامه ریزان درسی به تصویر منظم و روشنی از سطوح فناوری و نسبت آنها با سبک های یادگیری که امری فرهنگی است نیازدارند. مدیران آموزشی به توانایی غلبه بر شکاف میان نیازها و منابع در ترویج فناوری اطلاعات نیازمندند.ابهام آنها در قابلیت های فناوری برای آموزش یا توانایی معلمان در بهره گیری از آنها چالش بزرگی برای ترویج فناوری در فرایند یاددهی- یادگیری است. ترویج فناوری در موسسات آموزشی نقش معلمان را دگرگون می سازد، اقتدار آنها را به چالش می کشد و بر مسولیت های آنها می افزاید. آموزش در مقایسه با سایر حوزه ها اجتماعی و اقتصادی نیازمند تحرک و خلاقیت بیشتری درترویج فناوری اطلاعات است. فناوری های اطلاعات به سرعت نو می شوند و عمر تحول و حضور آنها معمولاً کوتاه تر از دوره ها و برنامه های اصلاحات آموزشی و درسی است. بنا براین پژوهش های گسترده ای برای استفاده از قابلیت های فناوری در آموزش، غلبه بر تردیدها، روش های بومی سازگاری و بهره گیری اثربخش از آنها و تحلیل دقیق هزینه – فایده برنامه های عمل توسعه فناوری در آموزش لازم است.
حوزه آموزش در مقایسه با عرصه های بازرگانی و صنعت ازحساسیت های فرهنگی و اجتماعی ویژه برخوردار است و دل نگرانی های معلمان، والدین، مدیران فرهنگی و سیاسی ازنحوی یکپارچه سازی فناوری اطلاعات و ارتباطات با آموزش، روش آموزش مبتنی بر شبکه، امنیت شبکه برای کودکان، نقش تربیتی معلمان و ... قابل درک است. بنابراین وفاق ذهنی و زبان مشترکی برای تبین جهت گیری های اساسی در توسعه فناوری در آموزش لازم است و مسولیت
مد یران آموزشی، برنامه ریزان درسی وپژوهشگران آموزشی بسیار سنگین به نظر می رسد.

سخن پایانی
بررسی تجربه كشورهاي مختلف در توسعه فناوري در آموزش عمومي، آموزش عالي و آموزش بزرگسالان براي مواجهه با چالش افزايش تقاضا براي آموزش بدون افزايش منابع مالي مؤسسات آموزشي بسیار سازنده است. تجربه های دیگران به روشنی نشان مي دهد كه فناوري هاي گوناگون تنها ابزارهاي نيرومندی هستند كه قابليت بهبود مستمر آموزش، توسعه فرصتهاي يادگيري، گسترش دستيابي برابر به آموزش، ارتقاي كارايي كاركنان آموزشي، بهبودكيفيت يادگيري، ارتقاء سيستم هاي مديريت و برنامه ريزي آموزشي، ايجاد زمينه هاي يادگیري مداوم، ارائه آموزش های مجازی و... را فراهم ساخته و گسترش می دهند. 5  اين قابليت هاي بالقوه زماني به صورت اثر بخشي در عمل متجلي مي شوند كه فلسفه آموزشي معينی سياست ها و راهبردهاي آموزشي موثري را پيش روي مديران و برنامه ريزان توسعه فناوري در آموزش قرار داده باشد، منابع انساني توسعه يافته باشند، ريشه ها و انديشه هاي پارادايم فناوري اطلاعات و ارتباطات به درستي درك شده باشد، برنامه درسي غني در دسترس باشد، رويكردهاي آموزشي متناسب با پارادايم فناوري های جديد متحول شده باشند، محيط هاي فرهنگي و اجتماعي عزم رشد و تحول داشته باشند و رهبري آموزشي اثر بخشي مديريت تلفيق فناوري با برنامه هاي آموزشي و درسي را هدايت كند.
برای اندیشه و بازاندیشی درقابلیت های فناوری برای نوسازی آموزش و غنی سازی یادگیری، تصویر کودکان چشم دوخته بر آسمان را در مقابل دیدگان خود مجسم کنید، در جستجوی چشم اندازی روشن از آینده باشید، برنامه عمل اثربخشی برای تغییر شکل زندگی حرفه ای خود طراحی کنید والبته جمله زير از گربه خندان در داستان  "آليس در سرزمين عجايب" را نیز به خاطر بسپاريد: "اگر نمي دانيد به كجا مي رويد، مهم نيست كه كدام راه را انتخاب كنيد؛ آيا مهم است؟!"

پی نوشت ها
1) نگاه کنید به مصاحبه سردبیر رشد زیست شناسی با محمد رضا سرکار آرانی (1385) پیرامون " آموزش مبتنی بر فناوری  اطلاعات و ارتباطات"   

2) محمد رضا سرکار آرانی (1385) با عنوان "نوآوری در زیرساخت ها: بازبینی الگوهای ذهنی و بازاندیشی در عمل"    

3) سرکار آرنی محمد رضا(1384) یادگیری راهی به سوی پر کردن شکاف دیجیتالی، تهران: انتشارات منادی تربیت.
4) محمد رضا سرکار آرانی (1385) با عنوان "در جستجوی مدارسی که یاد می گیرند"

 5) دراکسلر، الکساندر و حداد وادی (1384)  فناوری برای آموزش: قابلیت ها، پارامترها و چشم اندازها، ترجمه محمدرضا سرکار آرانی و علی رضا مقدم، تهران: نشر نی.

*دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی