روزنامه‌نگاری- همشهری آنلاین- دکتر یونس شکرخواه:
ابتدا چند نکته کلی را طرح مي‌کنم و بعد می‌روم سر اصل مطلب: حضور سافت نيوز [نرم خبر](1) در عرصه خبر عمدتا يک اجبار بوده و نه يک انتخاب؛

• ضرورت رقابت با رسانه‌های ديداری پخش مستقيم نظير سی‌ان‌ان، بی‌بی‌سی  و ...
• ضرورت رقابت با اينترنت که تار وپود رويدادها را در يک چشم به هم زدن ارائه می‌کند
• دردسرهای در انتظار ماشين چاپ نشستن و از دست دادن زمان در جهت کهنه شدن خبر که راه حل آن تا حدودی تکيه به تحليل است (امکانی که سافت نيوز در اختيار می‌گذارد و هرم وارونه دشمن آن است)
• زمانه عوض شده، بحث نرم افزار و سخت افزار می‌تواند به نرم اخبار و سخت اخبار بينجامد

يک پرسش:
سافت نیوز همان سبک تاریخی است؟

به يک دليل ساده، يعنی به خاطر مخالفت شديد عده‌ای از روزنامه‌نگاران و  نظريه‌پردازان عرصه نقد خبر با سافت نيوز، مي‌توان گفت سافت نیوز شکل تازه سبک تاریخی نیست و افزون بر آن، اگر از تصويرگرائی و جزئيات‌نگری در سافت نیوز بگذريم، ديگر هيچ چيز آن شبيه به سبک تاریخی نخواهد بود.

خبر يا گزارش؟
سافت نيوز، خبر است يا گزارش؟

اگر سافت، گزارش بود که اسمش را نيوز نمی‌گذاشتند!
اما در عين حال قبول دارم که ماهيت سافت‌نيوز هنوز مبهم است نه برای ما، که در دنيا هم هنوز بر سر ماهيت آن توافق روشنی به چشم نمی‌خورد، البته در دنيای روزنامه‌نگاری مدرن، انتقادهای ضد سافت‌نيوز به تکنيک و ساختار سافت‌نويسی مربوط نمی‌شود و مخالفان تيفوسی سافت نيوز دقيقا مي‌دانند کجا را هدف گرفته‌اند: روزنامه‌نگاری انتقادی متکی به سافت نویسی.

سافت نيوز + روزنامه نگاری انتقادی = آلياژ خطرناک!

روزنامه‌نگاری انتقادی (2) در واقع در قياس با جريان غالب روزنامه‌نگاري جهانی، يک نوع روزنامه‌نگاری آلترناتيو و راديکال است و اين برای کانون‌های قدرت و ثروت پديده خوشايندی نيست، چرا که با اتکا به عناصر خبری تحليل (why) و تشريح (how) که جزو تاکيدهای نرم‌نويسی است، دست به افشاگری می‌زند و باز از آنجائیکه در سافت نويسی به جای تکيه به يک منبع رسمی، به چندين منبع استناد می‌شود - که می‌توانند منابع غير رسمی هم باشند - غلظت مخالفت کانون‌های قدرت و ثروت با آن افزايش مي‌يابد، انها مي‌گويند سافت‌نيوز، دمکراسی را تضعيف مي‌کند.(3)

احتمالا با اين توضيحی که دادم، ريشه مخالفت دولتمردان و روابط عمومی‌های دولتی در غرب هم با سافت‌نيوز  روشن‌تر و معنادارتر مي‌شود.

اجازه بدهيد کمی بيشتر به ماهيت سافت‌نيوز نزديک شوم. گفتم که ابتدا چند نکته کلی را طرح مي‌کنم و بعد خيلی زود می‌روم سر اصل مطلب.

سافت نيوز: نمای متوسط

سافت نيوز، بر خلاف هرم وارونه، اسير زمان نيست و بيشتر به محرکه‌های اصلی رويدادها و به سمت و سوی آنها مي‌پردازد، دست به تجزيه و تحليل مي‌زند، سعی می‌کند راه حل پيشنهاد کند، از ضرورت تغيير مي‌گويد و جور ديگری هم نوشته می‌شود تا مخاطب خسته نشود و با اشتياق سوژه را دنبال کند.

باز هم  پرسش:
نوع نوشتن و به عبارت بهتر، سبک نوشتن يک خبر را خود رويداد تعين می‌کند يا روزنامه‌نگار؟

حواستان باشد که اين رويداد و ماهيت آن است که سبک نوشتن را به روزنامه‌نگار تحميل مي‌کند و انتخاب سبک در خبرنويسی، مثل همه عواملی که تعيين كننده پوشش بهتر يک رويداد است (تازگی، دربرگيری، تمايل مخاطب، رقابت و ..) اختياری نیست.

بنابر اين، مي‌توان گفت که بحث تقابل دو شيوه سخت‌نويسی و نرم‌نويسی اساسا يک بحث انحرافی و بی‌پايه است و اين رويداد است که سبک نوشتن را به روزنامه‌نگار تحميل مي‌کند.

چطور بايد نوشت؟

دارم به اصل مطلب نزديک می‌شوم. برويد اگر هست برای خودتان يک فنجان چای یا قهوه بياوريد.

- آمديد؟ ....

نوشتن به شيوه سافت نيوز آسان است به شرط اينکه آداب آنرا درست فرا بگيريم.
فرض من در اين نوشته بر آن است که خواننده اين متن از پيش با نوشتن به سبک هرم وارونه آشناست. پس با اين پيش فرض ابتدا باید بگويم:

1. نوشتن به شيوه سافت‌نيوز مناسب پوشش رويدادهائی نيست که ظرف 72 ساعت معروف روزنامه‌نگاری نوشتاری رخ می‌دهند(ديروز، امروز و فردا) زيرا برای پوشش رويدادهائی از اين دست، فرصت مانور نداريم و بايد هر چه سريع تر آنها را نوشت.

به ديگر زبان اگر رويداد تحت پوشش شما مربوط به روز قبل يا امروز و يا مربوط به فردا است، بهترين سبک برای نوشتن آن همان هرم وارونه است (دايناسورها هنوز طرف توجه هستند! دليل: پارک ژوراسيک!)

2. اعتراف مي‌کنم که حتی رويدادهای مربوط به 72 ساعت را هم می‌شود به شيوه سافت نوشت، اما برای تازه‌کارها بسيار پر ريسک است. (یعنی دارم تا حدودی اعترافم را پس مي‌گيرم!)

ساختار دايره‌ای شکل سافت نيوز:

سافت‌نيوز برخلاف هرم وارونه که اسمش هم قيافه آن است، ساختاری دايره‌ای شکل دارد.

به عبارت بهتر اگر بخواهم تصويری کلی از سافت‌نيوز به دست دهم، به اين صورت خواهد بود:

پيکان سياه در اين تصوير نقطه شروع نوشتن است و پيکان‌های سفيد مسيری است که نوشتن در آن ادامه می‌يابد.

توضيح بيشتر: در سافت نيوز بايد خبرتان را جائی ختم کنيد که آنرا شروع کرده‌ايد. يعنی اهميت پاراگراف آخر در سافت نيوز به همان اندازه پاراگراف اول است و اين حالت برخلاف هرم وارونه است که هر چه به انتهای آن مي‌رويد به دادن اطلاعات کم اهميت می‌پردازيد.

عبارات "شايان ذکر است" و "لازم به يادآوری است" که خاطرتان هست!؟ (يعنی دارم ته می‌کشم!)

پس تکرار می‌کنم که در سافت‌نيوز بايد خبرتان را در جائی به پايان برسانيد که آنرا آغاز کرده‌ايد.

هنوز گنگ است؟

بيشتر توضيح می‌دهم ، اصلاً با يک مثال چطوريد؟

فرض کنيد پاراگراف اول من در خبری که می‌خواهم آنرا سافت بنويسم اين باشد:
"حتی با معيارهای عراقی‌ها هم امروز خونين‌ترين روز بغداد بود."

خوب حالا با اين شروع بايد بعد از ارائه اطلاعات مربوط به رويداد به فکر پايان بندی خبر بود که گفتم به اندازه شروع آن اهميت دارد.
"آيا روزهای خونين‌تري در راه است؟"

اين مي‌تواند يک پايان بندی مناسب باشد، چون به همان بحث پاراگراف اول مربوط است.
"امروز بايد در تاريخ بغداد دفن شود و به آينده کشانده نشود. آيا عراقی‌ها در معيارهايشان تجديد نظر خواهند کرد؟"

خوب اين هم يک پايان بندی مناسب ديگر است که مثل پايان بندی قبلی باز هم  به همان بحث پاراگراف اول مربوط می شود و اين يعنی ساختار دايره‌ای و بازگشت به نقطه آغازين خبر  در سبک سافت نيوز.

عناصر تشکيل دهنده سافت نيوز:

سافت نيوز از چند عنصر اصلی تشکيل می‌شود که در زير يک به يک به آنها مي‌پردازم و سعی می‌کنم معرفی اين عناصر را با ارائه مثال‌های عملی همراه کنم.

فقط اضافه کنم که مواد مورد استفاده‌ام در نوشتن اين خبر به سبک سافت نيوز، علی القاعده فرضی هستند و هر گونه شباهت اشخاص زمان‌ها و مکان‌ها، کاملا تصادفی است!

1. راوی اول شخص:
حرفه‌ای‌های سافت نویس ترجيح می‌دهند خبرشان را از ابتدا تا انتها به شیوه راوی اول شخص بنويسند که به آن شيوه شاهد عينی(4) هم می‌گويند.

"من در پايتخت عراق بودم، در قلب خونين‌ترين روز بغداد. هجده عراقی در آتش انفجار سوختند. نمی‌دانم چند مجروح را از ميانه راه بيمارستان به گورستان شهر برده‌اند....."

اين شروعی ديگر برای همان خبر فرضی مورد بحث است که اين بار به شيوه راوی اول شخص کليد خورده است.

نوشتن به شيوه راوی اول شخص کاری بسيار دشوار است و در واقع شايد هم دشوارترين بخش سافت نويسی باشد و به همين خاطر هم هست که فقط و فقط حرفه‌ای‌های نامدار به اين شيوه می‌نويسند و تازه‌کارها همان روايت سوم شخص را اما با ادبياتی غير کليشه‌ای دنبال می‌کنند.

2. چند منبعی بودن:
سافت نيوز برخلاف هرم وارونه که عمدتا فقط به اتکای يک منبع نوشته می‌شود و آن منبع هم غالبا يک سخنگوی رسمی است، با اتکا به منابع متعدد نوشته می‌شود که الزاما هم منابع رسمی نيستند و غالبا آميزه‌ای از منابع رسمی و غير رسمی در آن حرف مي‌زنند. (حرفه‌ای‌ها و آلترناتيوها برای ضربه زدن بهتر به روايت‌های رسمی از رويدادها عمدتا به منابع غير رسمی تکيه می‌کنند)

"عبدالقادر سمير 63 ساله که شيشه‌های رستورانش در اثر انفجار فروريخته؛ درباره اين  انفجار که ساعت 11:10 دقيقه صبح شنبه در ضلع شرقی ميدان تحرير بغداد رخ داد  می‌گويد : "صدای فريادها، شوک انفجار را بيشتر کرد و من خودم چند مجروح را قبل از اينکه امبولانس‌ها برسند با کمک مردم به بيمارستان فرستاديم."

"هدف اصلی اين انفجار يک كاروان نظامی بوده است" اين را سخنگوي سفارت آمريكا در بغداد می‌گويد که به ماشين محکوميت تبديل شده است. او  دقايقی پس از  انفجار، اين بمب گذاری را محکوم کرد.

از هنگام تشكيل دولت جديد عراق، اين كشور دستخوش موج حملات انتحاري بوده و در جريان اين حملات تاكنون دستكم 370 نفر كشته و صدها نفر مجروح شده‌اند.

"برادران شما از سازمان القاعده، يك خودروي بمب‌گذاري شده را در ميدان تحرير در بغداد قرار دادند كه منجر به انهدام چند خودرو اشغالگران و هلاکت شماری از نظاميان آنان شد"

اين سطور  از بيانيه‌ای است كه از سوی گروه تروريستی ابومصعب الزرقاوي در يك پايگاه اينترنتي منتشر شده و خبرگزاري فرانسه آنرا از دبی مخابره كرده است. برای دستگيری  ابومصعب الزرقاوي 25 ميليون دلار جايزه تعيين شده است.

اما بشار  الحسن عضو سازمان پزشکان بدون مرز  و پزشک بیمارستانی که چند تن از مجروحان در آن بستری شده‌اند، می‌گويد:" تا به حال در چند کانون بحرانی جهان بوده‌ام، اما این قدر فاجعه پياپي را در هيچ کجا نديده‌ام ."

حالا بيائيم منابع خبری مورد استفاده را تا اينجا مرور کنيم: عبدالقادر سمير، سخنگوي سفارت آمريكا، سازمان القاعده، خبرگزاري فرانسه و بشارالحسن پزشک.

3. پس زمينه‌ها:
يکی ديگر از عناصر مورد استفاده در سافت نیوز، پس زمينه يا همان "بک گروندر"(5) است. پس زمينه در سافت نویسی،  برخلاف هرم وارونه که فقط در پايان خبر می‌آید  تا بعد هم به خاطر کمبود جا از انتهای خبر حذف شود! (چه نقش با شکوهی!) در سراسر خبر پراکنده است.

پس زمينه‌ها به کمک سافت نيوز می‌آيند تا گره‌های کور را باز کنند، جزئيات بيشتری از زمان‌ها، مکان‌ها و آدم‌ها به خواننده بدهند و گاه خبر را  رنگ آميزی کنند تا از کسالت و تکرار بکاهند و رويداد را بهتر توصيف کنند.

• آيا در همين خبر پس‌زمينه داشتيم؟

بله، داشتيم، زياد هم داشتيم: خونين‌ترين روز، 63 ساله، ضلع شرقی ميدان تحرير، دقايقی پس از  انفجار، 370 كشته و صدها نفر مجروح، 25 ميليون دلار جايزه و عضو سازمان  پزشکان بدون مرز.

4. نقل قول مستقيم:
نقل قول مستقيم هم از ديگر عناصر سازنده و مورد اتکای سافت نويسی است. از ديدگاه هواداران سافت نيوز، نقل قول مستقیم به خبر جان می‌دهد و حضور عامل انسانی را در آن تقويت می‌کند. نقل قول مستقيم برای سافت نيوز حکم صدای سوژه را در خبر نويسی راديوئي دارد.

• آيا در همين خبر نقل‌قول‌ مستقيم داشتيم ؟

داشتيم، چند بار هم داشتيم:

• "صدای فريادها، شوک انفجار را بيشتر کرد و من خودم چند مجروح را....."
• "هدف اصلی اين انفجار يک كاروان نظامی بوده است"
• "برادران شما از سازمان القاعده، يك خودروي بمب‌گذاري شده را در ميدان تحرير..."
• " تا به حال در چند کانون بحرانی جهان بوده‌ام، اما این قدر فاجعه..... ."

5. زبان غير رسمی:
زبان سافت نيوز، خشک و رسمی نيست . در مرحله اول، اين حضور نقل‌قول های مستقيم است که از بار  رسمی بودن واژه‌ها و کليشه‌های رايج در خبر نويسی کم می‌کند.

خود روزنامه‌نگار هم در مرحله بعد با پرهيز از تکرار واژه‌ها و با استفاده از واژه‌های بديع‌تر و حتی با استفاده نسبی از چاشنی طنز از شدت رسميت زبان خبر می‌کاهد.

بايد مواظب باشيد که در کاربرد زبان غير رسمی دچار افراط نشويد. اين يکی از پاشنه آشيل‌های سافت نيوز است

انگار يادم رفت بقيه خبر را ادامه بدهم. کجا بوديم !؟
(نمونه ای از زبان غير رسمی!)

راجر نواک، تحليلگر امور خاورميانه می‌گويد: "اگر چه کارشناسان مشغول بررسی اين نکته هستند که انفجار کار عوامل وفادار به دولت سابق صدام بوده يا پيکارجويان اسلام‌گرايی که احتمالا با شبکه القاعده به رهبری اسامه بن لادن در ارتباط هستند، اما نوع انتخاب اهداف، خلاقيت در طراحی و اجرای عمليات انفجاری که با استفاده از وسائل مختلف صورت می‌گيرد؛ شماری از صاحبنظران را به انديشه احتمال دست داشتن دخالت خارجی واداشته است."

اگر چه هر حدس و گمانی در اين زمينه مي‌تواند رنگی از واقعيت به خود بگيرد، اما  نبايد از نقش شماری از اتباع سعودی و ديگر پيکارجويان اسلامگرا گذشت که  به شکل فزاينده‌ای وارد عراق می‌شوند، تا علاوه بر فرار از پيگرد قضايی در کشورهای خود، به صف نيروهای جهادی بپيوندند که عراق را جبهه جديدی برای جهاد عليه آمريکا يافته‌اند.

باور کنيم که انفجار امروز بايد در تاريخ بغداد دفن شود و به آينده کشانده نشود.  آيا عراقی ها در معيارهايشان تجديد نظر خواهند کرد؟

6. تحليل
بله، تابوی تحليل! نه برای سافت نيوز؛ برای هرم وارونه.

تحليل کردن در سافت نيوز رايج است. تحليل يکی از عناصر سافت نويسی است. اما در اين‌کار هم افراط نکنيد، کار دستتان می‌دهد.

• آيا در همين خبر تحليل داشتيم؟

بله داشتيم، سه گونه هم داشتيم.

• ماشين محکوميت (تحليل از طریق پس زمينه نويسی)
• "اگر چه کارشناسان مشغول بررسی هستند ...... اما نوع انتخاب اهداف، خلاقيت در طراحی و اجرای عمليات انفجاری... شماری از صاحب نظران را به انديشه احتمال دست داشتن دخالت خارجی واداشته است."(تحليل از زبان يک منبع خبری ديگر)
• "اگر چه هر حدس و گمانی در اين زمينه مي تواند، رنگی از واقعيت به خود بگيرد، اما نبايد از نقش شماری از اتباع سعودی و...."( تحليل از زبان راوی خبر)

راستی شما که انتظار نداريد امروز با خواندن يک مقاله درباره نوشتن سافت نيوز همه چيز را در اين زمينه فرا بگيريد  و فردا هم جايزه پوليتزر روزنامه‌نگاری را بگيريد!؟

من اميدوارم بزودی خواننده کتاب‌هایی باشم که همکارانمان در زمينه سافت نيوز تاليف و ترجمه خواهندکرد.

حالا اجازه بدهيد يک تيتر بزنيم و کل خبر را يکجا داشته باشيم تا ببینيم چه از آب در آمده، هر چه از کار درآمده باشد خوب است!

خونين ترين روز بغداد
پیامی از اينترنت؛ رنگی از واقعيت

من در پايتخت عراق بودم، در قلب خونين ترين روز بغداد. هجده عراقی در آتش انفجار سوختند و نمی دانم چند مجروح را از ميانه راه بيمارستان به گورستان شهر برده اند.

عبدالقادر سمير 63 ساله که شيشه‌های رستورانش در اثر انفجار فروريخته درباره اين انفجار که ساعت 11:10 دقيقه صبح شنبه در ضلع شرقی ميدان تحرير بغداد رخ داد، می‌گويد: "صدای فريادها، شوک انفجار را بيشتر کرد و من خودم چند مجروح را قبل از اينکه امبولانس‌ها برسند با کمک مردم به بيمارستان فرستاديم."

"هدف اصلی اين انفجار يک كاروان نظامی بوده است" اين را سخنگوي سفارت آمريكا در بغداد می‌گويد که به ماشين محکوميت تبديل شده است. او  دقايقی پس از  انفجار، اين بمب‌گذاری را محکوم کرد.

از هنگام تشكيل دولت جديد عراق، اين كشور دستخوش موج حملات انتحاري بوده و در جريان اين حملات تاكنون دستكم 370 نفر كشته و صدها نفر مجروح شده‌اند.

"برادران شما از سازمان القاعده، يك خودروي بمب‌گذاري شده را در ميدان تحرير در بغداد قرار دادند كه منجر به انهدام چند خودرو اشغالگران و هلاکت شماری از نظاميان انان شد"

اين سطور از بيانيه‌ای است كه از سوی گروه تروريستی ابومصعب الزرقاوي در يك پايگاه اينترنتي منتشر شده و خبرگزاري فرانسه آنرا از دبی مخابره كرده است. برای دستگيری ابومصعب الزرقاوي 25 ميليون دلار جايزه تعيين شده است.

اما بشار الحسن عضو سازمان پزشکان بدون مرز  و پزشک بیمارستانی که چندتن از مجروحان در آن بستری شده‌اند، می‌گويد:" تا به حال در چند کانون بحرانی جهان بوده‌ام، اما این قدر فاجعه پياپي را در هيچ کجا نديده‌ام ."

راجر نواک، تحليلگر امور خاورميانه می‌گويد: "اگر چه کارشناسان مشغول بررسی اين نکته هستند که انفجار کار عوامل وفادار به دولت سابق صدام بوده يا پيکارجويان اسلام‌گرايی که احتمالا با شبکه القاعده به رهبری اسامه بن لادن در ارتباط هستند، اما نوع انتخاب اهداف، خلاقيت در طراحی و اجرای عمليات انفجاری که با استفاده از وسائل مختلف صورت می‌گيرد؛ شماری از صاحبنظران را به انديشه احتمال دست داشتن دخالت خارجی واداشته است."

اگر چه هر حدس و گمانی در اين زمينه مي‌تواند رنگی از واقعيت به خود بگيرد، اما  نبايد از نقش شماری از اتباع سعودی و ديگر پيکارجويان اسلامگرا گذشت که  به شکل فزاينده‌ای وارد عراق می‌شوند، تا علاوه بر فرار از پيگرد قضايی در کشورهای خود، به صف نيروهای جهادی بپيوندند که عراق را جبهه جديدی برای جهاد عليه آمريکا يافته‌اند.

باور کنيم که انفجار امروز بايد در تاريخ بغداد دفن شود و به آينده کشانده نشود.  آيا عراقی ها در معيارهايشان تجديد نظر خواهند کرد؟

حالا کنار فنجان، قوری‌تان را اضافه کنيد. نوبت شماست که يک خبر فرضی را بنويسيد. حتی اگر حوصله و وقتتان زياد است دنبال من نباشيد که درباره آنچه نوشته‌ايد نظر بدهم. من از هرم وارونه هزاران نوستالژی دارم!!

---