ايران- همشهري آنلاين:
در سومين نشست نقد نغمه كه شنبه (30 دي) در فرهنگسراي شفق برگزار شد، اركستر موسيقي ملل با حضور آهنگساز، رهبر اركستر و منتقد برنامه مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.

به گزارش همشهري آنلاين در ابتدا مجري برنامه ضمن معرفي اين اركستر و بيان خصوصيات آن به حمايت يك نهاد خصوصي از اين اركستر اشاره كرد و اين اتقاق را درچنين حجمي بي سابقه خواند.

سپس علیرضا جواهری منتقد اين نشست، نخستین پرسش خود را اینگونه بیان کرد که انتخاب قطعات آهنگسازان خارجی بر چه مبنایی صورت گرفته است؟ آیا اجرای قطعات شناخته شده ای مثل والس شوستاکوویچ با توجه به نمونه اجراهای قوی و متعدد آن در سایر نقاط جهان با آنچه ارکستر ملل ارائه کرد، تناسبی داشت؟ به عبارتی توانست به آن سقف کیفی برسد؟

سازهاي ايراني نماينده شرق

جواهری پس از این پرسش دو نمونه اجرا از والس شماره 2  شوستاکوویچ را برای حاضران پخش کرد. اين قطعات از سوي دو اركستر معروف خارجي تنظيم و اجرا شده بودند. پیمان سلطانی در پاسخ این پرسش گفت: ارکستر ملل ترکیبی از سازهای ایرانی و سازهای سمفونیک است که در آن سازهای ایرانی نماینده فرهنگ شرق هستند و سازهای سمفونیک نماینده فرهنگ غرب.

قصد ما در این ارکستر به نتیجه رساندن همزیستی فرهنگ ها است. برای همین است که از آثار گوناگون در آن بهره می بریم. انتخاب قطعه شوستاکوویج دلیل خاصی ندارد. آن هم بخشی از فرهنگ موسیقی ملل جهان است که می تواند در انتخاب ما قرار بگیرد و به نظر من قطعه شاخصی است.

وی در برابر این پرسش که چرا آثار آهنگسازان جوان کشورمان را در کنار اثر آهنگساز بزرگی چون شوستاکوویچ رهبری کرده است، گفت: مقایسه شوستاکوویچ با آهنگساز جوان ایرانی که فقط 22 سال سن دارد، کار درستی نیست.

ما خودمان خوب می دانیم که این جوان در قد و قامت آهنگسازان بزرگ جهان نمی تواند خلق اثر کند، اما اگر قرار باشد یک روزی به پای بزرگان جهان برسد، از کجا باید آغاز کند؟ چگونه اثر بنویسد و در حالی که هیچ امکانی برای اجرای آن نیست، نتیجه اش را بشنود؟ اگر ما به این جوان(عليرضا فشامي) میدان می دهیم به معنی آن نیست که تنظيم او همچون اثر شوستاکوویچ است.

ارکستر ملل برای آهنگسازان جوان ایرانی به مثابه یک تریبون عمل می کند تا حرف های خود را از طریق آن بزنند.

بيضايي: اركستر ملل از نظر خوراك در مضيقه است

سیاوش بیضایی نیز در تکمیل صحبت های سلطانی گفت: هر ارکستری برای بقای هنری خود نیاز به خوراک دارد و وقتی که یک ارکستر مثل ارکستر ملل دارای سازمان متفاوتی نسبت به سایر ارکسترهای جهان است، از نظر خوراک بیشتر در مضیقه است. لذا چاره ای ندارد جز اینکه از میان انبوه آثار شناخته شده، دست به انتخاب بزند و تا حد امکان آن اثر را با ترکیب سازهای ارکستر به صدا درآورد. وقتی ارکستری نام خودش را ملل می گذارد، باید آثار اجرایی خود را هم به گونه ای سازمان دهد که مفهوم ملل از آن درک شود.

بيضايي كه تحصيلات آهنگسازي خود را نزد شناخته شده ترين آهنگسازان آلماني انجام داده است به انتخاب قطعه والس شماره دو شوستاكوويچ انتقاد كرد و گفت: البته قطعه شوستاکوویچ که به نظر من نماینده هیچ ملتی نیست و تنها توسط یک آهنگساز روسی نوشته شده است، می توانست در انتخاب اخیر ارکستر نباشد. زیرا اثر شاخصی هم نیست.

ما مي توانستيم از آثار آهنگسازي چون چايكوفسكي دراين اركستر قطعه اي را انتخاب كنيم كه با مبناي نظري اركستر ملل همخواني بيشتري داشت.

وي همچنين در پاسخ به اين پرسش منتقد برنامه درباره تنظيم كار گفت:  تنظیم و اجرای متعدد از یک قطعه، کار بدی نیست و در همه جا این کار صورت می گیرد. هر چند ممکن است یک تنظیم و اجرا از نمونه های مشابه يا قبلي نازل تر باشد.

در اینجا پیمان سلطانی خاطر نشان کرد که اعضای ارکستر ملل همگی جوان هستند و توانایی آنها قابل قیاس با نوازندگان ارکسترهای خارجی نیست. به همین دلیل در انتخاب قطعات نمی توان گسترده عمل کرد. باید قابلیت های نوازندگان را هم در نظر گرفت.

پرسش از نوع تنظيم ها

منتقد برنامه، استفاده از سازهای ایرانی برای بیان موسیقی غیر ایرانی و بالعکس را مورد پرسش قرار داد و اینکه این نوع تنظیم ها آیا به بیان موسیقی مورد اجرا، لطمه ای وارد می کند یا نه؟ كه سلطانی در پاسخ گفت: سازها از نظر ما تنها یک وسیله صوتی اند. تار به عنوان یک ساز ایرانی می تواند معرف موسیقی درویش خان باشد و یا موسیقی موزارت را بیان کند.

این پاسخ با واکنش منتقد مواجه شد و جواهری عنوان کرد: هر سازی برای خود شخصیت صوتی دارد و صدای آن معرف یک فرهنگ خاص است. وقتی از آن برای بیان یک موسیقی خارجی استفاده شود، به طور کامل نمی تواند جوابگوی آن نوع موسیقی باشد. از این نظر ساز نمی تواند صرفا یک ابزار تلقی شود.

سیاوش بیضایی این چالش را اینگونه به پایان برد که ارکستر ملل می خواهد ملل سرزمین های مختلف را از طریق موسیقی به هم پیوند بزند. پس چاره ای ندارد که از سازهای ملل مختلف جهان برای بیان موسیقی یکدیگر استفاده کند. از طرفی وقتی برای مثال یک اروپایی قطعه ای کلاسيك را با سنتور بشنود، چنین احساس می کند که موسیقی او در دیگر فرهنگ ها نیز به شکلی دیگر شنیده می شود. به عبارتی احساس خویشاوندی می کند.

جواهري منتقد برنامه ضمن ستایش فضاسازی سازهای ایرانی در برخی قطعات که با وجود ماکت تخت جمشید، جلوه خوبی هم داشت از نارسایی قطعه بختیاری با آهنگسازی کامبیز روشن روان و ضعف اجرایی کمانچه در آن قطعه یاد کرد. به اعتقاد وی نوازنده کمانچه نتوانست در این قطعه از قابلیت های خود به خوبی استفاده بکند.

ماجراي قطعه شليل از روشن روان

پیمان سلطانی در مقام پاسخ چنین گفت: ما در این ارکستر ناچاریم که از لحن های مختلف استفاده بکنیم. برای همین به خیلی از آهنگسازان ایرانی سفارش کار دادیم که می توانم از شهرداد روحانی، اسماعیل واثقی، اسفندیار منفردزاده، مهران روحانی و کامبیز روشن روان نام ببرم. افراد کمی حاضر شدند با ما همکاری بکنند.

آقای روشن روان هم وقتی قرار شد با ما همکاری بکنند، یک قرار دادی با شرکت انگیزه سازان-اسپانسر برنامه- بستند و طبق آن متعهد شدند که در فاصله کوتاهی، پارتیتور کارشان را در اختيار ما قرار دهند که متأسفانه درست یک هفته پیش از اجرا این پارتیتور به دست ما رسید و خیلی هم ایراد داشت. به طوریکه قابل اجرا با ارکستر نبود. ما هم در فر صت اندک آن را جمع و جور کردیم و با کمترین تمرین به صحنه رفتیم. کلاً سه بار تمرین داشتیم که سومی آن روی صحنه و مقابل هزاران شنونده بود!

سیاوش بیضایی هم در پاسخ به اين سوال مجري، سيد ابوالحسن مختاباد كه نظرش را درباره كيفيت تنظيم اين قطعه پرسيد با تأیید سخنان همکارش گفت: این قطعه بسیار دیر به دست ما رسید و از نظر تطبیق اصل پارتیتور و بخش های مربوط به هر ساز هم، بسیار به هم ریخته بود. در کل من روی این قطعه نظر مساعدی نداشتم ولی به هر حال اجرا شد.
وي همچنين گفت كه سخن گفتن درباره نحوه تنظيم و آ‌هنگسازي آقاي روشن روان زمان بيشتري مي طلبد و در غير اين صورت با عث سوءتقاهم خواهد شد. بيضايي البته تاكيد كرد كه آثار آقاي روشن روان دردسترس است و همه مي توانند آن رابشنوند و از نحوه تظيم و سازبندي آن آگاهي يابند.

تفاوت كوك قطعات مختلف

علیرضا جواهری در بخش دیگری از صحبت هایش، تفاوت کوک قطعات مختلف و محدودیت سازهای ایرانی در اجرای کوک های متفاوت را مورد پرسش قرار داد و سلطانی چنین پاسخ گفت: این مشکل صرفاً به سازهای ایرانی مربوط است که ما تا حد امکان سعی کردیم تغییر کوک ها بین دو بخش کنسرت با یک فاصله تنفسی تقسیم شود و دیگر اینکه نطر به قابلیت های ساز قانون در همراهی کوک های مختلف، از آن در مقاسیه با سنتور بیشتر استفاده کردیم.

ماجراي چگونگي پيدا شدن سمفوني نفت وزيري

مجري برنامه از نحوه تکمیل سمفونی نفت وزیری پرسش کرد و اینکه بر اساس چه منابعی این کار صورت گرفته است. سیاوش بیضایی که نقش تنظیم کننده و تکمیل کننده این قطعه را بر عهده گرفته بود، گفت: یک اجرای ناقص با تار خود وزیری كه از نظر صوتي هم كيفيت ضعيفي داشت از سال 1327 برجا مانده بود و علاوه بر آن یک نت دستنویس هم پیدا کردیم که با اجرای وزیری تطابق کاملی نداشت اما از قرار اورتور كار بود كه خود وزيري آن را نوشته بود اما اجرايش نكرده بود.

به هر حال از تلفیق این دو منبع و همینطور نظر به سایر آثار وزیری، دخل و تصرفی در آهنگ دادم  تا به این شکل درآمد. البته این قطعه هیچ شباهتی به فرم سمفونی ندارد و نمی دانم آقای وزیری بر چه اساسی نام سمفونی را بر آن نهاده اند.

كيوان ساكت: جمله ها را از خود وزيري گرفته ام

در ادامه این بحث بخش تکنوازی سمفونی نفت مورد انتقاد منتقد قرار گرفت و اینکه آیا نواختن جملات تکنیکی فاقد جمله بندی مناسب موسیقی ایرانی، افت کیفیت اجرای سمفونی نفت را باعث نشده است؟

کیوان ساکت به عنوان تکنواز این بخش در پاسخ به سخنان منتقد گفت: چیزی را که من نواختم به طور کل بر اساس نواخته های استاد وزیری بود. اما چون این قطعه در دستگاه ماهور توقف زیادی داشت و این باعث یکنواختی می شد، من با تأثیر از سایر کارهای وزیری، مقداری هم در فضای بیات اصفهان تکنوازی کردم، ولی در مجموع با حفظ امانت بود. ضمناً طولانی شدن تکنوازی هم به خواست آقای بیضایی بود.

علیرضا جواهری تکنیک های سرعتی ساکت را با عنوان حرکات نمایشی مورد پرسش قرار داد و ساکت پاسخ داد: این شیوه نوازندگی بر اساس الگوی استاد وزیری صورت می گیرد. در واقع قطعه را اینجوری نوشته اند و حال اگر شما معتقدید که جمله بندی های وزیری بی ربط اند، آن بحث دیگری است.

نکته ای را هم که فکر می کنم باید در نظر داشته باشید، این است که ما هیچ اجرای دیگری از این سمفونی را نشنیده بودیم. بنابرین باز آفرینی اثری که نمونه اجرایی ندارد، خیلی سخت است.

پیمان سلطانی هم در تأیید سخنان ساکت افزود: صحنه با استودیو فرق می کند. همه ما از نوازنده و رهبر ارکستر گرفته تا خواننده و تکنواز، در روی صحنه یک هنرپیشه ایم ، چرا كه اصل كار قبلا تمرين شده و بارها هم نواخته شده است.بنابراین بخشی از حضور ما هم خود به خود معطوف به آن چیزی می شود که شما به عنوان حرکات نمایشی از آن یاد می کنید.

انتقادات امين الله رشيدي

امین ا... رشیدی خواننده  پیشکسوت كه چند اثر وي پيشتر ها از سوي اركستر ملي ايران اجرا شده بود ازجمله حاضران بود كه  از سلطانی پرسید: این سمفونی نفت را اگر بخواهیم ملموس باشد بایستی یک ارتباط تصویری برقرار شود تا شنونده درک درستی از موضوع پیدا کند.

من به آقای چکناوریان هم گفتم این سمفونی هایی که شما و آقای فرهت برای پیامبران و امامان می سازید تا چه حد می توانند تصویر درستی از ایشان در ذهن مردم ایجاد کنند که آقای چکناوریان سکوت کردند. نکته دیگر اینکه وقتی آثار شاخص موسیقی غربی را اجرا می کنید، فکر می کنید در مقایسه با اجرای خود غربی ها  بهتر از آب در می آید؟

پیمان سلطانی در واکنش به این پرسش گفت: آقای رشیدی! جنابعالی وقتی اشعار بزرگان ادب فارسی را که پیش از این توسط خوانندگان بزرگ خوانده شده اند، بازخوانی می کنید آیا کیفیت بهتری حاصل می شود؟

امین ا.. رشیدی که از این پاسخ راضی به نظر نمی رسید، افزود: آیا آهنگسازان ما آنقدر ضعیف شده اند که آثار اروپایی ها به آثار ایشان ارجحیت دارد؟ از طرفی چرا باید ارکستری مثل ارکستر شما و همین طور ارکستر موسیقی ملی برگ برنده شان در اجراها، تصنیف "مرغ سحر" و سرود "ای ایران" باشد؟  اين گونه مردم و شهروندان و علاقه مندان موسيقي گمان  می کنند موسیقی یعنی همین چند تا تصنیف.

سلطانی چنین پاسخ داد: ارکستر ملل دو تفاوت عمده با تمام ارکسترهای جهان دارد. اول اینکه ترکیب سازهای آن متفاوت است و دیگر اینکه این ارکستر در یک شرایط دشوار اجتماعی به فعاليت دست يازيد. شرایط طاقت فرسایی را تحمل می کنیم که هیچکدام از ارکسترهای جهان با آن درگیر نیستند.

سلطاني: زجري كه كشيديم

زجری که ما برای گرفتن یک برگ مجوز می کشیم در تمام جهان موسیقی منحصر به فرد است. گاه شده براي اينكه يك واو در متن بروشور ما آمده سه چهار بار پله هاي تالار وحدت را بالارفتيم.

در ضمن ارکستر ما شباهتی به ارکستر موسیقی ملی ندارد. قطعاتی را که اجرا می کنیم نوعاً با ویژگی ارکستر تطبیق می دهیم. عین همان قطعه را نمی توانیم در این ارکستر اجرا کنیم. اجرای آثار آهنگسازان خارجی هم بخشی از شرح وظایف ماست. همه اینها را در نظر بگیرید و همینطور توجه داشته باشید که ما برای اجرای این برنامه با کمبود وقت هم مواجه بودیم.

یکی از حاضران از سلطانی پرسید: اگر وقت کم داشتید، چرا تن به اجرا دادید؟ و سلطانی در پاسخ وی گفت: احتمالاً شما هیچ وقت روی صحنه نرفته اید یا اگر رفته اید، همه چیز بر وفق مراد بوده است.

ما برای اینکه همین برنامه را به روی صحنه ببریم، می بایست با وزارت ارشاد، اداره اماکن نیروی انتظامی و مدیریت تالار وزارت کشور هماهنگ می کردیم. مجوع این عوامل ما را در شرایط زمانی خاصی قرار می داد که یا در آن تاریخ بخصوص به اجرا تن می دادیم و یا از خیر کنسرت می گذشتیم.

در حاشیه

در ابتداي اين جلسه "سيد ابوالحسن مختاباد" كه به عنوان مجري در اين نشست حضور يافته بود با تقدير از برگزاري چنين نشست هايي در راستاي نقد آثار اجرا شده در عرصه موسيقي گفت: جلسات نقد نغمه یک برنامه نوپاست و مدت كوتاهي است كه فعاليت خود در عرصه نقد آثار موسيقايي آغاز كرده است.

امکان اینکه در همين مدت كوتاه به ايده آلها دست پيدا كنيم، کمی غیر واقعی ابه نظر می رسد. ما اگر بتوانيم در هر برنامه كيفيت را نسبت به برگزاري جلسه قبل  پنج درصد بالاتر ببريم، مي توان گفت موفق بوده ایم.

مختاباد در بخش ديگري از صحبتهاي خود گفت: متاسفانه گروه‌‏هاي خصوصي فعال عرصه موسيقي در كشورمان پشتيباني مالي ندارند ، اما ويژگي اركستر ملل اين بود كه توانست با همكاري يك شركت خصوصي اين اركستر را به مرحله اجرا برساند.

به نظر من يكي از نقطه قوت هاي اين اركستر همين سرمايه گزاري بخش خصوصي براي كاري فرهنگي بوده است. اين كار البته در ديگر نقاط جهان به شكل سامان مند صورت مي گيرد، به اين معنا كه شركت ها و مؤسسات بزرگ اقتصادي و تجاري درصدي معين از درآمدهاي خود را به اين امور اختصاص مي دهند.

براي نمونه شمامي بينيد كه از اركستر برلين و مسائل مالي اش شركت معظمي مثل بنز حمايت مي كند و دولت هم قانوني داردكه اگر نهادي بخشي از درآمدهاي خود را به امور فرهنگي اختصاص دهد، به همان ميزان از آن موسسه ماليات نگيرد.

حسین یوسف زمانی، آهنگساز نامی کشورمان  که برای نخستین بار در این سلسله نشست ها حاضر شده بود، پیرامون این حرکت اظهار داشت: اولین بار است که در چنین جلسه ای شرکت می کنم. اینکه عملکرد ارکستر را مورد نقد و بررسی قرار می دهید، خیلی خوب است. منتهی توجه داشته باشید که هیچ کاری در ابتدای خود بدون مشکل نیست. ارکستر ملل یک مجموعه جوان است و نباید توقع  زیادی از آن داشت.

من هیچ تردیدی ندارم کاری را که آقای سلطانی و همکارانشان آغاز کرده اند، در آینده به بار می نشیند و این تنها در سایه توجه جامعه امکان پذیر است. این ارکستر پشتیبانی مالی می خواهد و شایسته است نهادهای دولتی و غیر دولتی از آن حمایت کنند.

یوسف زمانی که در کارنامه هنری خود اثری چون "بوی باران" با صدای استاد محمدرضا شجریان را دارد، ادامه داد: یکی از ویژگی های این ارکستر، حضور پر تعداد جوان های فرهیخته و تحصیلکرده موسیقی است که این امر به مرور زمان می تواند ذهنیت منفی بخشی از جامعه نسبت به موسیقی را بزداید.

در کشور ما ارکستری با این شکل و شمایل، نظیر ندارد و وجود آن خیلی مغتنم است. مواظب باشیم در نقد عملکرد آن سر از  تخریب در نیاوریم که این به ضرر فرهنگ مملکت است.

از جمله پرسشهاي  حاضران درباره بهمن رجبي بود كه چرا از وي در كار استفاده نكرديد كه سلطاني پاسخ داد آقاي رجبي براي قطعه رقص كوچك شبانه با گروه تمرين كرده بودند و نكات ابتكاري هم بر كار اضافه كردند ، اما به دليل طولاني شدن كل برنامه ما اين قطعه را اجراي صحنه اي نكرديم و از آقاي رجبي هم خواهش كرديم  و ايشان هم برمامنت گذاشتند و همراهي كردند.

از رهبر اركستر ملل سوال شد به رغم آنكه در بروشور برنامه آمده بود كه  خوانندگان (سينا سرلك و سالار عقيلي) همخواني مي كنند، همخواني نكردند كه سلطاني پاسخ داد درشبهاي دوم و سوم همخواني كردند. جالب توجه اينكه سينا سرلك هم از جمله حاضران در برنامه بود كه در پايان و هنگام پذيرايي از مجري برنامه انتقاد كرد كه چرا درباره آواز و خوانندگان بحثي طرح نشد.

نوع بيان سرلك نشان مي داد كه مشكلات اركستر ملي دراين بخش (هماهنگ كردن دو خواننده) اگر چه در جلوي صحنه و در شب هاي دوم و سوم حل شد،‌ اما در پشت صحنه اين دلخوري ها باقي مانده است.

در سومین نشست نقد نغمه نیز همانند دو برنامه قبلی، چهره های آشنای موسیقی حضور داشتند که از آن میان می توان به نام های بهمن رجبی - نوازنده تنبک، حسین یوسف زمانی- آهنگساز، مهدی آذر سینا- آهنگساز و نوازنده کمانچه، علی رستمیان- آواز-،  امین الله رشیدی- خواننده قدیمی، پری ملکی - خواننده – وارطان ساهاکیان و  حسین پرنیا ، -آهنگساز- اشاره کرد.

برنامه بعدي نقد نغمه به نقدو ارزيابي آلبوم موسيقي فصل باران اختصاص دارد كه روز 28 بهمن با حضور مجيد درخشاني برگزار خواهد شد.