مديريت- مرضيه سبزعليان:
طرح جامع جديد تهران با رويكردي تازه كه داعيه سامانبخشي مسائل يك شهر اعم از مشكلات اقتصادي-سياسي- فرهنگي- اجتماعي و كاربردي نظامي نيست
دور از رويكردي جامع و كلي به اتخاذ برنامههاي استراتژيك ساختاري و راهبردي با محوريت فيزيك و كالبد شهر پرداخته است، سرانجام تهيه شد و تا چند ماه آينده به تصويب ميرسد.
اما در طرح جامع اول و دوم تهران سياستهايي عنوان شد كه اين سياستها پروژهها را از دو زاويه موضوعي-موضعي نگاه ميكرد اما هيچگاه اين مباحث تحت يك نظريه قرار نگرفت و در عين حال كسي به اين امر توجه نكرده بود كه ميتوان پروژههاي پيشنهادي طرح جامع را در چارچوب طرحهاي موضوعي- موضعي گردآوري كرد و اين امر تا چه اندازه ميتواند در تحققپذيري طرح جامع و تفصيلي تهران موثر باشد تا اينكه در طرح جامع جديد تهران شوراي طرحهاي موضوعي- موضعي تشكيل شد و توانست مباحث اين طرحها را تئوريزه كند.
در واقع طرح جامع شهر تهران يك سند راهبردي است كه به مسائل كل شهر تهران ميپردازد و طرح تفصيلي مربوط به ضوابط ساختوساز، شبكهبندي اجراي طرح جامع و عملياتي كردن آن ميشود، اما طرحهاي موضوعي- موضعي همان پروژههاي شهري هستند كه از درون طرح جامع و تفصيلي بيرون ميآيند. به بيان ديگر شهر تهران براي ساماندهي خود با موضوعات مختلفي روبهرو است كه بايد در چارچوب يك پروژه تعريف و در يك موضع يا مكان مشخص اجرا شود.
موضوع چيست و موضع كجاست؟
دكتر بهزاد فرد دبير اجرايي طرحهاي موضوعي- موضعي در مورد ماهيت و عملكرد اين طرحها ميگويد: در فرآيند طرح جامع يكسري پروژه به نامهاي طرحهاي موضوعي- موضعي تعريف ميشود. طرحهاي موضوعي ما را ارجاع ميدهند به موضوعاتي مانند؛ ساماندهي ترافيك شهر تهران- ساماندهي فضاي سبز- گسترش فرهنگ مردم براي استفاده مناسب از وسايل حمل ونقل عمومي- احياي فرهنگ سنتي شهر- احياي هويت شهري و محلهگرايي و ساماندهي بافتهاي فرسوده و... در واقع اينها طرحهاي موضوعي هستند كه بايد به پروژههايي تبديل شوند و توسط بخشها و متوليان امور مربوط به آن موضوع اجرا شوند.
اما طرحهاي موضعي اشاره به مكانهايي خاص دارد كه احتياج به ساماندهي دارند. مانند؛ ساماندهي فرودگاهها، مصلي تهران، نمايشگاه بينالمللي و كتابخانهها و...
و يا مكانها و موضعهايي خاص و مشخص هستند كه در آنها پروژههاي موضوعي اجرا ميشوند كه عمدتاً از جنس كاربري زمين- طراحي شهري پروژههاي خاص اجرايي- ايجاد شبكه راهها و ساماندهي ترافيك شهر تهران به عنوان نمونه به وسيله بهسامان كردن تقاطع همت، تقاطع سئول و يادگار امام و يا ساماندهي كاربري مسكوني- آموزشي هستند، به بيان ديگر طرح جامع جديد اولويتهاي تهران را مشخص ميكند سپس براي هركدام از آنها طرحهاي موضوعي- موضعي تعريف ميكند كه بايد هريك از اين طرحها به يك پروژه تبديل و اجرا شوند.
دكتر بهزاد فرد در تعريف كاملتري از طرحهاي موضوعي- موضعي آنها را قالبهايي از طرح جامع ميداند كه از سند اصلي متمايز و به باكسها و بستههاي كوچكتري تبديل شدهاند. وي معتقد است زماني كه مسائل و معضلات تهران را به طرحهاي موضوعي- موضعي تفكيك و تبديل به بستههاي كوچكي كنيم كه براي اجرا در اختيار مديران اجرايي و متوليان مربوط به هر موضوع قرار گيرد و عملياتي شود ميتواند كمك قابل توجهي به اجراي موفقيتآميز طرح جامع كند.
اما وي تصور اينكه با انجام طرح جامع يكسري طرحهاي موضوعي- موضعي تعريف شده است و به سرعت انجام ميشوند و نتايج مثبتي هم در پي دارند تصوري عاميانه دانست و گفت: اين طرحها در مقياس طرح جامع تنها ضرورت وجودشان عنوان ميشود، سپس بايد بعد از انجام تحقيقات و مطالعات و سازگاري اين طرحها با توان اجرايي و نياز جامعه براي هريك پروژه عملياتي تعريف و به بخش و نهاد مربوط ابلاغ شود تا مراحل اجرا آغاز شود.
اما در روند تهيه طرح جامع، نهاد تهيه طرح جامع تفصيلي تهران كه متولي طرحها ي موضوعي است و معاونت شهرسازي به عنوان متولي طرحهاي موضعي مشخص شد و تاكنون حدود 450 طرح موضوعي- موضعي تعريف شده و به شوراي طرحهاي موضوعي- موضعي رسيده است و پس از بررسي توسط مهندسين مشاور و كارشناسان ايراداتي به بعضي طرحها گرفته شده و براي بازنگري و رفع ايرادات، طرح به كارشناسان و طراحان برگردانده شده است كه در صورت بازنگري و ارائه طرحهاي دقيقتر معاونت شهرسازي و نهاد تهيه طرح جامع پس از انجام يكسري مطالعات به اجراي طرحها ميپردازند.
هر بخش متولي يك موضوع
دكتر بهزاد فرد در پاسخ به اينكه وجود طرحهاي موضوعي- موضعي تا چه اندازه ميتواند مانع از عملكرد ضعيف طرح جامع جديد مانند؛ دو طرح قبلي تهران شود؟ گفت: يكي از مهمترين علتهاي ضعف و عدم موفقيت طرحهاي جامع قبلي اين بوده است كه هرگز طرحهاي موضوعي- موضعي نداشتهايم و به دنبال آن طرحهاي جامع قبلي به صورت ناقص، سليقهاي و مقطعي انجام ميشده است.
دكتر بهزاد فرد با اشاره به اينكه ارائه 450 طرح موضوعي- موضعي ميتواند مشكلات طرحهاي جامع قبل را كمرنگتر كند گفت: ولي از آنجايي كه ما همچنان با ضعف پژوهش و تحقيقات و فقدان مديريت واحد اجرايي براي انجام پروژهها و طرحهاي شهري مواجه هستيم، اين عوامل ميتواند به روند اجراي طرح جامع و بهطور كلي همه طرحهاي شهري آسيب بزند.
وي با اشاره به نوع سيستم مديريت شهري ما به صورت بخشي گفت: شايد يك راهكار مناسب براي اجراي كامل و موثر طرحهاي موضوعي- موضعي اين باشد كه عمليات اجرايي هر موضوع را به آن بخش و حوزهاي بسپاريم كه متولي اجراي آن موضوع يا موضع خاص است كه عمده اين بخشها عبارتند از شهرداريها، نهادهاي فرهنگي- اجتماعي وابسته به شهرداريها- وزارت مسكن- وزارت كشور و حتي وزارت نيرو ... در واقع هركدام از اين بخشها و نهادها باتوجه به موضوع و حوزه كاري خودشان متولي اجراي يك موضوع خاص در يك موضع مشخص ميشوند.
دكتر بهزاد فرد در پاسخ به اينكه ارائه 450 طرح موضوعي- موضعي چه اندازه متكي بر پژوهش و فعاليت تحقيقاتي بوده است؟ميگويد: به عقيده ما تحقيقات براي ارائه اين طرحها در مقياس طرح جامع كافي است. طرح جامع تنها به تعريف طرحهاي موضوعي- موضعي ميپردازد. به عنوان نمونه اشاره ميكند به اينكه در چندين حوزه از شهر تهران مانند: منطقه17-11 محله بازار و سنگلج و... با بافت فرسوده بيشتري مواجه هستيم و يا با هجوم مهاجرت به مناطق حاشيهاي «مثل منطقه4، 18و22» روبهرو هستيم.
اما پس از تبديل شدن اين طرحها به پروژه و قبل از آغاز عمليات اجرايي، احتياج به تحقيقات وسيعتري در مورد جزئيات مسأله داريم. هرچند عليرغم اين ويژگي كلي طرح، مطالعات بعضي از پروژهها در بعضي از مناطق آغاز شده است ولي در مجموع شروع تحقيقات اجرايي طرحهاي موضوعي-موضعي منوط به تصويب نهايي طرح جامع و تأمين اعتبار لازم براي شهرداريها و نهادهاي متولي اجراي طرح است.
دكتر بهزاد فرد نگاه راهبردي و استراتژي طرح جامع جديد تهران را از ويژگيهاي وجه تمايز اين طرح با دو طرح جامع قبلي تهران دانست و گفت: همچنين سازوكار تازه طرح جامع جديد كه به تعريف طرحهاي موضوعي-موضعي پرداخته، ميتواند رويكرد طرح جامع را از لحاظ حرفهاي انعطافپذيرتر كند.
اما زماني كه صحبت در مورد موفقيت يا عدم موفقيت طرح جامع جديد ميشود بايد به يك مورد اشاره كرد و آن اين است كه طرح جامع جديد به هيچ عنوان سندي نيست كه بتواند مو به مو اجرا شود بلكه يك سند هدايت توسعه است كه اجراي صحيح آن منوط به تهيه يك مرحله دقيق به نام طرح تفصيلي است و سپس يك مرحله دقيقتر به نام عمليات اجرايي است.
ضمانت اجرايي طرح جامع و طرحهاي موضوعي- موضعي
پس از گذر كوتاهي به ويژگي طرح جامع جديد تهران و اشاره به طرحهاي موضوعي-موضعي كه وجه تمايز طرح جامع جديد با دو طرح قبلي محسوب ميشود، ذهن ما را به اينسو ميكشاند كه چرا دو طرح جامعي كه طي سالهاي 1347 تا امروز تهيه و تصويب شدهاند هيچگاه به صورت كامل و موفقيتآميز اجرا نشدهاند.
گره كور ماجرا كجاست كه موجب ميشود چنين طرحهاي شهري كه سالهاست دنيا به آن استناد كرده و آن را اجرا ميكند در ايران چنين روند كندي را طي كند و ضمانت اجرايي طرح جامع چيست؟
دكتر سيدموسي پورموسوي كه به عنوان مشاور حقوقي در بررسي و ارزيابي طرح جامع با شوراي شهر همكاري كرده است، در پاسخ به اين پرسش ميگويد: ضمانت اجرايي طرح جامع خود ضوابط طرح جامع است. طرح جامع ضابطه و يكسري طرح كلي ارائه ميدهد و براي هركدام از طرحهايش دستورالعمل و ضابطهاي مشخص ميكند، مثل اينكه ويژگي ساختمانها بايد چگونه باشد. يا مانند دو طرح قبلي كه اشاره كرده بود به اينكه رود- درههاي تهران بايد تبديل به فضاي سبز شهري شوند.
بنابراين ضمانت اجرايي طرح جامع ضوابطي است كه به نهادها و سازمانهاي مربوطه در مورد هر طرح ابلاغ ميشود. اما شايد بتوان عدم مديريت واحد شهري و يا دستكم نداشتن يك ساختمان اداري براي مديريت واحد شهري را يكي از مهمترين دلايلي دانست كه مانع از اجراي كامل طرح جامع ميشود.
در پايان دكتر پورموسوي با اشاره به اينكه هنوز نميتواند اطلاعات و نتايج ارزيابي كميته ارزيابي طرح جامع جديد را منعكس كند گفت: فقدان مديريت واحد شهري- حقالزحمه ناچيز مهندسان مشاور در مقابل كار تحقيقاتي و پژوهشي وسيع و عدم دسترسي آسان كارشناسان به اطلاعات آماري كه معمولاً در نهادهاي تهيهكننده، اين اطلاعات مخزن و آرشيو ميشوند جزو آفتهاي آسيبشناسانه نرسيدن به اهداف طرح جامع است و شايد بتوان با اصلاح اهداف و روش پژوهش و تحققپذير كردن برخي از منويات طرح جامع و انطباق خروجي طرح با شرح خدمات در طرح جامع جديد تهران موفق شد و توانست از اعمال سليقه در مديريت شهر تهران جلوگيري كرد.
